Nhường một bước trong công việc đáng làm khi cái bạn nhường nhỏ hơn và ngắn hạn hơn cái bạn được: một dự án chạy được, một người ủng hộ lâu dài, một kỹ năng mới, hay chỗ đứng trong việc lớn hơn. Nếu nhường mà không đổi được gì, hoặc nhường cái thuộc về nguyên tắc, đó là cho không.
Câu "lùi một bước tiến hai bước" ai cũng thuộc, nhưng ít người dừng lại để hỏi bước tiến đó là gì và có thật không. Nhường theo đại cục khác nhường vì ngại va chạm ở chỗ người nhường biết rõ mình đổi lấy gì. Bài dưới đây lấy ví dụ một nhân viên kinh doanh ở Đà Nẵng, kèm cách đọc từ bàn cờ và từ một quyết định trong sử Việt, rồi đưa ra cách tự kiểm trước khi nhường. Cuối bài là những thứ không nên nhường dù được đổi bất cứ gì, vì biết giới hạn cũng là một phần của tư duy đại cục.
Nhường theo đại cục khác chịu thua ở chỗ nào
Chịu thua là khi bạn rút lui vì không còn sức hay không dám đối mặt, và không có kế hoạch gì sau đó. Nhường theo đại cục là một lựa chọn chủ động: bạn vẫn đủ sức giữ, nhưng thấy rằng buông phần này ra thì cục diện chung tốt hơn cho bạn và cho nhóm. Khác biệt nằm ở chỗ người nhường có đặt điều kiện, có tính bước sau, và có ghi nhận rõ ràng điều mình đã nhường.
Bên ngoài hai việc trông giống nhau, nên người xung quanh có thể hiểu lầm bạn yếu thế. Đó là cái giá thật của việc nhường và bạn nên tính nó vào. Một người nhường liên tục mà không bao giờ nói ra mình đổi lấy gì sẽ dần bị coi là người dễ bảo, và lần sau người ta lấy luôn không cần hỏi. Vì vậy nhường đúng gồm hai phần: quyết định nhường, và cách nhường sao cho mọi người hiểu đây là một bước có tính toán.
Một cách phân biệt nhanh: sau khi nhường, bạn có kể được trong một câu mình đang đi tới đâu không? Nếu kể được, đó là bước lùi chiến lược. Nếu chỉ thấy nhẹ người vì thoát một cuộc va chạm, nhiều khả năng bạn đang né.
Chuyện của anh Quân và hợp đồng chuỗi siêu thị
Anh Quân, nhân viên kinh doanh của một công ty thực phẩm đóng gói ở Đà Nẵng, theo đuổi một chuỗi siêu thị nhỏ suốt ba tháng. Gần tới lúc ký, trưởng phòng phát hiện chị Mai, đồng nghiệp cùng phòng, từng làm việc nhiều năm với giám đốc mua hàng của chuỗi này. Trưởng phòng đề xuất chị Mai đứng chính trong vòng đàm phán cuối, anh Quân làm phụ, hoa hồng chia đôi.
Phản ứng đầu tiên của anh Quân là thấy mất công. Ba tháng gọi điện, gửi mẫu, đi thăm cửa hàng là của anh. Nhưng khi ngồi tính lại, bức tranh rộng hơn hiện ra. Nếu giữ đứng chính, khả năng ký thấp hơn vì anh chưa từng đàm phán hợp đồng cỡ này. Nếu nhường, khả năng ký cao hơn, anh vẫn có nửa hoa hồng, được ngồi cạnh người có kinh nghiệm học cách đàm phán với khách doanh nghiệp, và có tên trong hồ sơ khách hàng lớn đầu tiên của mình. Một nửa của một hợp đồng ký được lớn hơn trọn vẹn một hợp đồng đổ.
Anh Quân đồng ý, nhưng đặt hai điều: anh vẫn là đầu mối chăm sóc khách sau khi ký, và lần tái ký năm sau anh đứng chính. Trưởng phòng ghi hai điều đó vào biên bản phân công. Đây là phần làm nên khác biệt giữa nhường và cho không.
Cách đọc từ bàn cờ và từ sử Việt
Trong cờ tướng có ý tưởng thí quân lấy thế: chủ động để mất một quân để đổi lấy đường mở cho xe, thời gian đưa quân ra, hay thế tấn công không chặn được. Người chơi giỏi không thí vì thích liều; họ thí khi thấy rõ thứ đổi về giá trị hơn quân mất. Người chơi yếu thì hoặc không bao giờ dám thí, ôm từng quân tới cuối, hoặc thí bừa rồi không theo kịp thế.
Sử Việt có một quyết định thường được nhắc khi bàn chuyện lùi để tiến: trong các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông thế kỷ mười ba, nhà Trần đã có những lần chủ động rời kinh thành Thăng Long thay vì cố giữ, để bảo toàn lực lượng, rồi phản công khi thời cơ đến. Cách đọc ở đây, và đây chỉ là một cách đọc bài học, là: kinh thành rất quý, nhưng lực lượng còn quý hơn, vì còn lực lượng thì lấy lại được kinh thành.
Đem vào công việc, câu hỏi cốt lõi là: thứ mình đang giữ là kinh thành hay là lực lượng? Danh tiếng đứng tên một hợp đồng giống kinh thành, quý nhưng có thể lấy lại. Quan hệ với khách, kỹ năng và lòng tin của trưởng phòng là lực lượng. Anh Quân nhường cái thứ nhất để giữ và tăng cái thứ hai. Nếu ngược lại, anh giữ được tên trên hợp đồng nhưng làm hỏng quan hệ với chị Mai và trưởng phòng, thì đó là giữ kinh thành mà mất quân.
Nhường đáng giá và nhường thiệt: so trên bốn mặt
Bảng dưới giúp bạn soi một tình huống cụ thể. Nếu phần lớn câu trả lời rơi vào cột bên phải, hãy cân nhắc lại. Với anh Quân, cả bốn dòng đều nghiêng về cột giữa: đổi về kỹ năng đàm phán và quyền tái ký, chỉ nhường vai trò trong một vòng, trưởng phòng ghi nhận, và đây là lần đầu anh nhường một khách lớn.
| Mặt cần xét | Nhường đáng giá | Nhường thiệt |
|---|---|---|
| Thứ bạn đổi về | Gọi tên được: kỹ năng, quan hệ, quyền ở bước sau, dự án chạy được | Chỉ là tránh được một cuộc cãi, không đổi về gì |
| Thời hạn | Nhường cái ngắn hạn, giữ cái dài hạn | Nhường cái dài hạn như vai trò, quyền quyết định |
| Người biết chuyện | Có người có thẩm quyền ghi nhận điều kiện | Không ai biết bạn đã nhường |
| Tần suất | Thỉnh thoảng, có lý do riêng từng lần | Lần nào cũng nhường, thành thói quen |
Mặt tần suất hay bị quên. Một lần nhường có tính toán là nước cờ. Mười lần nhường liên tiếp là một kiểu đứng chỗ, người khác sẽ quen coi phần của bạn là phần có thể lấy.
Nếu bạn thấy mình nhường ba lần liền trong một quý, hãy dừng lại xem có phải mình đang được giao vai người dễ nhường không. Lần tới, dù việc nhỏ, bạn thử giữ và nói rõ lý do để cân lại hình ảnh đó.
Năm câu tự hỏi trước khi nhường
Trước khi nói "thôi được, để anh chị làm", bạn dành vài phút trả lời những câu này. Nên viết ra, vì trả lời trong đầu thường bị cảm xúc kéo lệch.
- Mình nhường cụ thể cái gì? Tên tuổi, phần thưởng, quyền quyết định, hay thời gian? Mỗi thứ có giá khác nhau.
- Mình được gì, gọi tên được không? Nếu chỉ nói được "để êm chuyện", đó chưa phải là được.
- Nếu không nhường, cục diện xấu nhất là gì? Đôi khi giữ lại khiến cả việc đổ, như hợp đồng không ký được.
- Có ai cần biết điều kiện của mình không? Thường là người phân công việc.
- Sáu tháng nữa nhìn lại, mình có thấy đây là quyết định đúng không? Câu này giúp tách cảm giác bị thiệt lúc này khỏi kết quả lâu dài.
Nếu câu thứ hai và câu thứ năm đều trả lời rõ, bạn có thể nhường thoải mái. Nếu cả hai mơ hồ, hãy xin thêm thời gian suy nghĩ thay vì đồng ý ngay tại cuộc họp. Một câu như "cho mình đến sáng mai trả lời" gần như không bao giờ làm ai phật ý, và cho bạn một đêm để tách cảm xúc khỏi phép tính.
Cách nhường mà không bị coi là yếu thế
Phần này là kỹ thuật, nhưng quyết định chuyện người khác nhìn bước lùi của bạn ra sao. Câu mẫu dưới đây xưng "mình", bạn đổi cho hợp với chỗ làm.
- Nói rõ lý do theo hướng mục tiêu chung: "Mình thấy chị Mai đứng chính thì khả năng ký cao hơn, nên mình đồng ý."
- Nêu điều kiện ngay trong câu đồng ý: "Mình xin giữ vai trò chăm sóc khách sau khi ký, và năm sau mình đứng chính khi tái ký."
- Đề nghị ghi lại: một dòng trong biên bản hay một tin nhắn xác nhận gửi trưởng phòng là đủ.
- Làm tốt phần việc phụ một cách thấy rõ. Người nhường mà vẫn đóng góp nhiều sẽ được nhớ là người có tầm.
- Đến mốc đã hẹn, nhắc lại điều kiện một cách bình thường, không trách móc.
Cái không cần làm: không cần kể với cả phòng rằng mình đã hi sinh. Kể nhiều làm bước nhường thành bước kể công, mất hết giá trị. Cũng không cần tỏ ra quá vui vẻ để chứng minh mình không tiếc; một thái độ bình thường, làm việc chăm chỉ là đủ cho người khác hiểu.
Những thứ không nên nhường dù được đổi gì
Sự thật về số liệu và chất lượng. Nhường để báo cáo đẹp hơn thực tế là chuyện khác hẳn nhường vai trò. Cái giá về sau thường rơi đúng vào người đã nhường.
An toàn của người khác. Ở xưởng, công trường, bếp ăn, mọi thỏa hiệp về an toàn đều không thuộc phạm vi nhường nhịn.
Công sức của người dưới quyền. Bạn có thể nhường phần của mình, nhưng nhường hộ công của nhân viên để giữ hòa khí với cấp trên là làm mất lòng tin của cả nhóm.
Điều đã cam kết với khách. Nhường nội bộ được, nhưng không được để khách gánh hậu quả của một thỏa thuận trong công ty.
Quyền được nói ý kiến. Bạn có thể nhường quyết định cuối, nhưng nên giữ quyền nêu quan điểm và được ghi nhận rằng mình đã nêu. Đó là phần giúp bạn không bị đổ lỗi nếu việc hỏng, và giúp lần sau ý kiến của bạn được lắng nghe nghiêm túc hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nhường nhiều lần có làm mình bị đánh giá thấp không?
Có nếu bạn nhường không điều kiện và không ai biết bạn đổi lấy gì. Nhường có lý do, có ghi lại và thỉnh thoảng mới xảy ra thường được nhìn là người hiểu việc chung, không phải người yếu thế.
Nếu điều kiện đã hẹn không được giữ thì làm gì?
Nhắc lại bằng văn bản với người đã đồng ý điều kiện, kèm thời điểm đã thống nhất. Nếu vẫn không được, đó là thông tin quan trọng về nơi làm việc, giúp bạn quyết định các bước nhường sau này.
Nhường cho cấp trên có khác nhường cho đồng nghiệp không?
Khác ở chỗ cấp trên có quyền phân công, nên điều kiện cần nói nhẹ nhàng hơn và gắn với việc chung. Nhưng nguyên tắc vẫn vậy: biết mình đổi được gì, và có người ghi nhận.
Người mới đi làm có nên nhường để được lòng mọi người?
Người mới nên nhường những thứ nhỏ như giờ họp, phần việc ít ai thích, vì đổi được thiện cảm và cơ hội học. Nhưng không nên nhường công sức thật của mình trong sản phẩm, vì đó là thứ làm nên chỗ đứng sau này.
Làm sao biết mình đang nhường vì ngại va chạm?
Nếu bạn thấy nhẹ nhõm ngay khi nói đồng ý nhưng không kể được mình được gì, nhiều khả năng đó là né tránh. Lúc đó hãy xin thêm một ngày để nghĩ, rồi trả lời lại năm câu tự hỏi.
Có nên nói thẳng là mình đang nhường không?
Nên nói lý do và điều kiện, không cần dùng chữ nhường. Câu như "mình đồng ý vì việc chung, và mình xin giữ phần chăm sóc khách" vừa rõ ràng vừa không mang giọng kể công.