Muốn việc hôm nay nối được với mục tiêu cả năm, bạn phải đi ngược: viết ra cuối năm trông như thế nào, rồi hỏi đến hết quý ba phải có gì, hết tháng này phải có gì, tuần này phải làm gì. Việc hôm nay là đoạn cuối của chuỗi đó, không phải điểm bắt đầu.
Phần lớn người đi làm làm theo chiều xuôi: sáng nay có gì làm nấy, cuối năm nhìn lại xem mình đã đi được đâu. Chiều xuôi không sai với việc vận hành, nhưng với mục tiêu muốn thay đổi điều gì đó, nó gần như luôn trễ. Người chơi cờ giỏi cũng nghĩ ngược theo cách tương tự: họ hình dung thế cờ mình muốn có ở trung cuộc rồi mới chọn nước đưa quân. Phần dưới đây là cách làm từng tầng, có ví dụ của một kỹ sư phần mềm ở TP Hồ Chí Minh.
Vì sao mục tiêu năm thường chết vào tháng ba
Anh Khoa, kỹ sư phần mềm ở một công ty bán lẻ tại TP Hồ Chí Minh, đầu năm viết mục tiêu "trở thành người phụ trách mảng thanh toán". Tháng một anh hăng hái đọc tài liệu. Tháng hai có đợt cao điểm Tết, anh sửa lỗi liên tục. Tháng ba anh quên hẳn. Tới kỳ đánh giá giữa năm, mục tiêu đó không còn ai nhắc, kể cả anh.
Có ba lý do điển hình. Một là mục tiêu viết dưới dạng danh hiệu chứ không phải kết quả đo được, nên không biết thế nào là đang tiến. Hai là không có tầng trung gian: từ "cả năm" nhảy thẳng về "hôm nay đọc tài liệu", giữa đó trống trơn. Ba là không có mốc kiểm tra nào ngoài kỳ đánh giá của công ty, mà kỳ đó thường đến quá muộn để sửa. Cách nghĩ ngược giải quyết cả ba: nó buộc bạn mô tả kết quả, nó dựng tầng trung gian, và nó tạo mốc kiểm tra theo quý và theo tháng.
Còn một lý do ít ai nói: mục tiêu viết một mình, không ai biết. Khi chỉ mình bạn giữ nó, mỗi lần bận là một lần nó bị đẩy xuống mà không ai lên tiếng. Mục tiêu có người khác cùng thấy, như trưởng nhóm hay một đồng nghiệp thân, sống lâu hơn hẳn, vì nó có thêm người hỏi han, giống việc gấp vẫn có người chờ.
Cách đọc từ bàn cờ: hình dung thế cờ trước khi đưa quân
Trong cờ tướng, người mới thường đi từng nước theo phản xạ: thấy quân nào dọa được thì đưa lên. Người có tư duy trung cuộc thì khác: họ tự hỏi vài nước nữa mình muốn xe đứng ở lộ nào, mã đứng ở đâu để phối hợp, rồi mới chọn nước hiện tại sao cho đi về phía thế đó. Họ không tính chính xác từng nước tương lai, vì đối phương còn đáp lại, nhưng họ có một hình ảnh đích.
Mục tiêu năm cũng là một hình ảnh đích, không phải lịch trình cứng. Nghĩ ngược không có nghĩa là vạch sẵn 250 ngày làm việc. Nó có nghĩa là mỗi khi chọn việc, bạn biết việc đó đưa mình gần hay xa hình ảnh cuối năm. Khi tình thế đổi, ví dụ công ty đổi đối tác thanh toán, bạn điều chỉnh đường đi mà vẫn giữ đích. Đây là cách đọc để áp dụng, không phải quy tắc của cờ.
Có một khác biệt cần nói rõ. Trên bàn cờ, cả hai bên nhìn thấy toàn bộ quân. Trong công việc, bạn không thấy hết: không biết sếp sắp đổi ưu tiên, không biết dự án nào sắp bị cắt. Vì vậy hình ảnh đích nên đặt ở mức kết quả và năng lực, ít phụ thuộc vào một dự án cụ thể. Năng lực dẫn một lần nâng cấp cổng thanh toán vẫn có giá trị dù dự án đổi tên hay đổi đối tác.
Bốn tầng từ cuối năm về hôm nay
Bảng dưới là bản anh Khoa viết lại vào tháng tư, sau khi nhận ra mục tiêu đầu năm đã chết. Để ý mỗi tầng dưới trả lời câu hỏi "để có tầng trên thì cần gì".
| Tầng | Câu hỏi | Bản của anh Khoa |
|---|---|---|
| Cuối năm | Ngày 31 tháng 12, điều gì phải đúng? | Mình đã dẫn một lần nâng cấp cổng thanh toán từ đầu đến cuối và trưởng nhóm giao mảng này cho mình |
| Quý | Hết quý ba cần có gì để cuối năm khả thi? | Đã viết tài liệu luồng thanh toán hiện tại, đã xử lý độc lập ít nhất năm sự cố thanh toán |
| Tháng | Hết tháng này cần có gì? | Vẽ xong sơ đồ luồng thanh toán, ngồi cùng người đang phụ trách hai buổi |
| Tuần | Tuần này làm gì? | Đọc mã phần xác nhận giao dịch, ghi lại các câu hỏi, hẹn buổi hỏi vào thứ Năm |
Bản này khác bản đầu năm ở chỗ tầng cuối năm có hai điều kiểm chứng được, và mỗi tầng dưới nhỏ đủ để làm. Tầng tuần cũng chỉ có ba việc, không phải mười, vì anh còn việc vận hành chiếm phần lớn thời gian. Khi tháng đó có sự cố cao điểm, anh Khoa biết chính xác mình trễ cái gì, thay vì mơ hồ thấy "chưa làm được gì".
Cách viết bản nghĩ ngược trong một buổi chiều
Bạn chỉ cần một tờ giấy và chín mươi phút yên tĩnh. Làm theo thứ tự, đừng nhảy cóc xuống tầng tuần trước khi xong tầng năm.
- Viết một đến ba câu mô tả cuối năm dưới dạng điều kiểm chứng được. Tránh danh hiệu, tránh tính từ như "giỏi hơn", "chuyên nghiệp hơn".
- Với mỗi câu, hỏi: cần có những gì trước đó? Viết các điều kiện cho cuối quý ba.
- Lặp lại cho quý hiện tại, rồi tháng hiện tại. Mỗi tầng chỉ ghi hai đến bốn điều.
- Từ tầng tháng, rút ra ba việc cho tuần này. Mỗi việc phải bắt đầu được ngay sáng thứ Hai.
- Gửi bản tầng năm và tầng quý cho trưởng nhóm, nói rõ đây là bản nháp và hỏi một câu: anh chị thấy hướng này có khớp với kế hoạch của nhóm không?
- Đặt một mốc mười lăm phút đầu mỗi tháng để viết lại tầng tháng. Tầng quý viết lại mỗi quý.
Bước gửi cho trưởng nhóm hay bị bỏ vì ngại. Nhưng đây là bước biến mục tiêu riêng thành việc của nhóm: trưởng nhóm biết bạn muốn đi đâu thì sẽ giao việc theo hướng đó, và đó là đòn bẩy lớn hơn mọi cố gắng một mình.
Khi việc đột xuất phá nát kế hoạch tuần
Kế hoạch nào cũng gặp ngày bị phá. Với anh Khoa, đó là đợt khuyến mãi cuối tháng: hệ thống quá tải, cả nhóm thức tới khuya sửa lỗi, ba việc của tuần không đụng được việc nào. Phản ứng thường gặp là bỏ luôn kế hoạch tuần đó, rồi tuần sau ngại mở lại vì thấy mình đã trễ. Hai tuần trễ thành một tháng, một tháng thành mục tiêu chết.
Cách đọc đại cục ở đây là phân biệt mất nhịp với mất hướng. Mất nhịp là chuyện thường: tuần này không làm được thì tuần sau làm, tầng tháng co lại một chút. Mất hướng mới đáng lo: khi bạn không còn nhớ đích cuối năm là gì. Vì vậy sau một tuần bị phá, đừng cố bù cả ba việc. Chọn đúng một việc nhỏ nhất của tầng tuần và làm nó trong ngày đầu tiên yên ổn trở lại. Mục đích là nối lại sợi dây, không phải đuổi kịp tiến độ.
Có một điểm lợi ít người để ý: chính sự cố cũng có thể nằm trên đường đi. Đợt quá tải của anh Khoa có ba lỗi liên quan tới thanh toán. Anh ghi lại từng lỗi, nguyên nhân và cách sửa vào sổ tay riêng. Ba ghi chú đó sau này thành phần đầu của tài liệu luồng thanh toán mà tầng quý yêu cầu. Việc gấp không cướp hết, nếu bạn biết rút từ nó thứ phục vụ đích của mình.
Chỗ hay sai và cách tránh
Viết quá nhiều mục tiêu năm. Năm mục tiêu là năm hướng kéo nhau. Một đến hai mục tiêu thay đổi, còn lại là việc vận hành bình thường. Cái gì cũng muốn thì tầng tuần sẽ nghẹt, và tuần nào bạn cũng thấy mình thiếu nợ với chính danh sách của mình.
Coi bản nghĩ ngược là hợp đồng không đổi. Tình thế đổi thì đường đi đổi. Anh Khoa từng giữ cứng việc đọc mã cổng cũ trong khi công ty đã chọn đối tác mới; ba tuần đọc thành công cốc. Giữ đích, đổi đường.
Tầng tuần chỉ toàn việc học, không có việc làm thật. Đọc tài liệu cảm giác tiến nhưng không ai thấy. Mỗi tuần nên có ít nhất một việc tạo ra sản phẩm người khác dùng được: một sơ đồ, một bản sửa lỗi, một ghi chú.
Đợi đầu năm mới bắt đầu. Nghĩ ngược làm được bất cứ lúc nào. Tháng tư hay tháng chín vẫn có "cuối năm" để hướng tới, chỉ là đích phải nhỏ lại cho thật.
Mốc rà soát giữa năm: những câu cần hỏi
Tháng sáu hoặc tháng bảy là lúc nên mở lại toàn bộ bản. Đây không phải để tự trách mà để quyết định: giữ, sửa hay bỏ mục tiêu. Dành hẳn một buổi, ngồi ở một chỗ khác ngoài bàn làm việc quen thuộc để nhìn bằng con mắt khác, và trả lời từng câu bằng chữ viết ra chứ không trả lời trong đầu.
- Các điều kiện của quý vừa rồi đã có bao nhiêu? Cái nào thiếu và thiếu vì đâu: do mình, do việc đột xuất, hay do mục tiêu sai?
- Bối cảnh công ty có gì đổi khiến đích cuối năm không còn hợp lý không?
- Nếu giữ đích, nửa năm còn lại cần nhịp tuần nhanh hơn bao nhiêu? Nhịp đó có thật không?
- Nếu sửa đích, đích mới nhỏ hơn nhưng vẫn đáng làm là gì?
- Có ai trong nhóm đang đi cùng hướng để mình phối hợp thay vì làm một mình?
Bỏ một mục tiêu sau khi rà soát kỹ không phải thất bại; đó là quyết định đại cục. Giữ một mục tiêu chết để khỏi mất mặt mới là phí sức.
Câu hỏi thường gặp
Công ty không yêu cầu mục tiêu cá nhân thì có cần viết không?
Có ích, vì mục tiêu công ty giao thường chỉ là chỉ tiêu vận hành. Mục tiêu riêng giúp bạn chọn việc học và việc nhận thêm theo một hướng, thay vì nhận ngẫu nhiên những gì tới.
Làm sao biết đích cuối năm có quá xa không?
Thử viết tầng quý và tầng tháng. Nếu tầng tháng hiện tại phải làm gấp ba khối lượng bình thường mới kịp, đích đó quá xa với nhịp thật của bạn và nên thu nhỏ lại.
Nên dùng sổ giấy hay ứng dụng để giữ bản nghĩ ngược?
Cái nào bạn mở ra mỗi tuần thì dùng cái đó. Nhiều người thấy một trang giấy dán gần bàn làm việc hiệu quả hơn ứng dụng, vì nó nằm trong tầm mắt chứ không chờ được mở.
Mục tiêu năm có nên bao gồm chuyện thăng chức không?
Thăng chức là quyết định của người khác nên khó kiểm soát. Bạn nên viết những điều kiện tạo ra khả năng thăng chức, như đã dẫn một dự án hay đã kèm một người mới, rồi để thăng chức là hệ quả.
Nếu giữa năm bị chuyển sang nhóm khác thì sao?
Mở bản nghĩ ngược ra, giữ những điều kiện vẫn còn giá trị ở nhóm mới, như kỹ năng hay quan hệ, rồi viết lại đích cuối năm theo bối cảnh mới. Không cần bắt đầu từ trang trắng.