Đánh cờ chậm có suy nghĩ là chơi một ván cờ tướng với thời gian rộng, dừng lại ở vài thời điểm cố định để tự hỏi kế hoạch của mình là gì, rồi sau ván nói lại kế hoạch đó với bạn chơi. Mục đích không phải thắng nhiều hơn ngay, mà là tập thói quen nhìn cả bàn cờ trước khi nhìn từng quân, thứ cờ nhanh gần như không cho cơ hội rèn.
Bài này không dạy luật hay khai cuộc. Nó dành cho người đã biết đi cờ và muốn dùng bàn cờ như một phòng tập tư duy đại cục. Bạn sẽ có cách sắp một ván chậm, ba lần dừng trong ván, bộ câu tự hỏi trước một nước lớn, ví dụ của hai ông bạn ở một công viên Hà Nội, cách dùng máy cho đúng chỗ và những lỗi khiến ván chậm trở thành ván nhạt.
Cờ nhanh và cờ chậm rèn hai thứ khác nhau
Cờ nhanh, khi mỗi bên chỉ có vài phút, rèn phản xạ: nhìn ra đòn quen, tránh lỗi hiển nhiên, đi theo cảm giác thế cờ. Đó là kỹ năng có giá trị, nhưng phần lớn dựa trên những mẫu đã thuộc. Bạn ít khi có thời gian hỏi vì sao mình đi nước đó.
Cờ chậm cho bạn thời gian làm việc mà cờ nhanh bỏ qua: hình dung thế cờ mình muốn có sau một đoạn, cân nhắc đổi quân hay giữ quân, đọc xem đối phương đang định làm gì. Đây đúng là những thao tác của tư duy đại cục ngoài đời: nhìn toàn cục, đặt mục tiêu, chấp nhận cái giá.
Nhiều người chơi lâu năm ở các góc phố chỉ chơi nhanh, đánh mười ván một buổi chiều. Họ đi rất nhạy nhưng hay mắc cùng một kiểu thua: thế cờ không có hướng, quân đi rải rác, tới trung cuộc bị đối phương có kế hoạch dắt đi. Phản xạ tốt không bù được thiếu kế hoạch.
Không cần bỏ cờ nhanh. Cách hợp lý là xen kẽ: phần lớn ván vẫn chơi bình thường cho vui, nhưng mỗi tuần dành một ván chậm có chủ đích. Một ván chậm làm cẩn thận dạy nhiều hơn mười ván nhanh đánh cho qua.
Sắp một ván cờ chậm thế nào
Ván chậm cần vài điều kiện để thật sự chậm, chứ không chỉ là ván kéo dài vì hai người nói chuyện.
- Thoả thuận trước thời gian: ít nhất bốn mươi lăm phút cho cả ván, không ai giục ai.
- Điện thoại úp xuống hoặc để xa. Một lần nhìn thông báo là đứt mạch nghĩ về kế hoạch.
- Để sẵn một mảnh giấy cho mỗi người. Không ghi nước đi, chỉ ghi kế hoạch thô bằng lời, kiểu "đưa xe ra cánh trái, giữ chắc phía tướng".
- Chọn bạn chơi gần trình độ hoặc nhỉnh hơn một chút. Chơi với người quá yếu thì không cần kế hoạch vẫn thắng, chơi với người quá mạnh thì kế hoạch nào cũng vỡ sớm.
- Thống nhất trước là sau ván sẽ dành mười phút nói lại, không ai được cười chê kế hoạch của người kia.
- Nếu chơi với người mới quen, nói rõ đây là ván tập, không phải ván tranh hơn thua, để không ai thấy bị thử thách.
Điều kiện cuối cùng quan trọng hơn vẻ ngoài: nếu hai người coi ván chậm là để hơn thua, họ sẽ giấu kế hoạch và phần nói lại sau ván mất hết giá trị.
Ba lần dừng trong một ván
Dừng lần một: khi quân hai bên đã ra gần đủ. Đây là lúc khai cuộc kết thúc và trung cuộc bắt đầu. Ngẩng lên khỏi bàn cờ một phút, hỏi: cánh nào của mình mạnh, cánh nào yếu, mình muốn mười nước nữa thế cờ trông thế nào? Ghi một câu kế hoạch ra giấy.
Dừng lần hai: trước mỗi lần đổi quân hay ăn quân. Hỏi: sau khi đổi, thế cờ còn hợp với kế hoạch không? Đổi quân làm bàn cờ thưa đi, có lợi cho bên có kế hoạch rõ hơn và quân hoạt động hơn. Nếu đổi chỉ vì thấy được đổi, đó là nước theo phản xạ chứ chưa theo kế hoạch.
Dừng lần ba: khi cảm thấy thế cờ đổi chiều. Có lúc bạn bỗng thấy mình bị động hoặc chủ động hơn hẳn. Dừng lại và gọi tên: chuyện gì vừa xảy ra, nước nào làm thế cờ đổi? Kế hoạch cũ còn dùng được hay phải vẽ lại?
Ngoài ba lần đó, cứ chơi bình thường. Dừng quá nhiều làm ván rời rạc và mệt. Ba lần dừng là khung xương, phần còn lại để mạch cờ chảy tự nhiên.
Câu tự hỏi trước một nước lớn
Nước lớn là nước khó quay lại: thí quân, đổi quân lớn, đưa tướng ra khỏi chỗ che chắn, dồn quân sang một cánh. Trước những nước này, đi qua bảng câu hỏi dưới đây.
| Câu tự hỏi | Vì sao cần hỏi | Ngoài đời tương ứng với |
|---|---|---|
| Nước này phục vụ kế hoạch nào? | Loại bỏ nước đi chỉ vì thấy đi được | Việc này phục vụ mục tiêu nào trong năm? |
| Đối phương đáp mạnh nhất thế nào? | Tránh rơi vào mồi | Người kia sẽ phản ứng ra sao? |
| Quân nào của mình sẽ bị bỏ trống? | Phát hiện chỗ hở do dồn quân | Việc gì bị bỏ quên khi dồn sức vào đây? |
| Nếu sai, mình còn đường lùi không? | Biết trước giá phải trả | Nếu không thành thì mình mất gì? |
| Có nước nào yên lặng hơn mà tốt hơn? | Chống lại thói thích đánh ngay | Có cách nào chậm hơn mà chắc hơn? |
Không cần đọc thuộc cả năm câu. Nhiều người chỉ giữ câu đầu và câu thứ ba, vì hai câu này bắt được phần lớn lỗi ở trung cuộc.
Ví dụ: hai ông bạn ở một công viên Hà Nội
Ông Thành và ông Bình đã nghỉ hưu, chiều nào cũng ra công viên gần nhà ở Hà Nội đánh cờ. Trước đây họ đánh nhanh, ván nào xong cũng cãi nhau vài câu về nước đi hỏng. Một hôm cháu ông Thành, đang học đại học, gợi ý thử mỗi tối thứ Sáu chơi một ván chậm và nói lại kế hoạch sau ván.
Ván đầu tiên khá lúng túng. Tới lần dừng thứ nhất, ông Bình ghi: "Đánh mạnh cánh phải." Ông Thành ghi: "Chưa biết, xem bên kia làm gì." Sau ván, chính ông Thành nhận ra suốt ván mình chỉ chạy theo đối phương. Ông thua không phải vì một nước hỏng, mà vì không có hướng.
Sau vài tuần, phần nói lại sau ván trở thành phần hai ông thích nhất. Họ không cãi về nước nào đúng nữa mà kể cho nhau nghe "lúc đó mình định làm gì". Ông Bình phát hiện mình hay đổi quân vội mỗi khi thấy bị ép, giống cách ông từng xử lý mâu thuẫn trong nhà: giải quyết cho nhanh rồi mới nghĩ.
Kết quả ván không thay đổi nhiều, hai ông vẫn thắng thua qua lại. Thứ thay đổi là ván cờ có hình dạng: có đoạn chuẩn bị, có lúc chuyển hướng, có lý do cho mỗi nước lớn. Đó là dấu hiệu tư duy đại cục đang hình thành.
Chơi với máy hay chơi với người
Chơi với phần mềm cờ có ưu điểm là lúc nào cũng có đối thủ và có thể chỉnh độ khó. Nhưng để rèn đại cục, máy dễ thành cái nạng. Nếu bật gợi ý giữa ván, bạn sẽ đi theo máy và không còn phải tự hình dung thế cờ. Ván chậm với máy chỉ có ích khi tắt mọi gợi ý cho tới khi ván kết thúc.
Sau ván, máy lại rất hữu ích. Bạn có thể xem những chỗ máy đánh giá thế cờ đổi chiều và so với ba lần dừng của mình. Nếu thế cờ đổi chiều ở một chỗ mà bạn không hề dừng lại, đó là điểm mù đáng ghi nhớ. Tuy vậy đừng xem từng nước máy đề xuất như chân lý; máy không giải thích kế hoạch bằng lời, và nhiều nước của nó dựa trên tính toán người chơi không theo được.
Chơi với người khó sắp xếp hơn nhưng có thứ máy không có: phần nói lại. Nghe người kia kể họ định làm gì ở lần dừng thứ nhất giúp bạn tập đọc ý đồ đối phương, kỹ năng rất gần với ngoài đời. Nếu được, mỗi tháng nên có ít nhất hai ván chậm với người thật.
Mười phút nói lại sau ván: nói gì cho có ích
Phần nói lại là chỗ ván chậm khác hẳn ván thường. Nếu bỏ qua, bạn chỉ có một ván cờ dài hơn. Mỗi người lần lượt trả lời mấy câu dưới đây, người kia chỉ nghe, chưa tranh luận.
- Ở lần dừng thứ nhất, mình định làm gì? Đọc lại câu đã ghi trên giấy, không sửa cho đẹp.
- Kế hoạch đó có thành không? Nếu không, nó vỡ ở đâu: do đối phương chặn, do mình đổi ý, hay do mình quên mất?
- Có lúc nào mình đi một nước lớn mà không qua bảng câu tự hỏi không? Lúc đó vì sao vội?
- Mình đoán kế hoạch của bên kia là gì? Rồi nghe họ kể thật, so xem mình đoán đúng tới đâu.
- Một điều mình mang sang ván tuần sau là gì? Chỉ một điều, cụ thể, kiểu "dừng lại trước mỗi lần đổi xe".
Câu thứ tư thường làm cả hai bất ngờ nhất. Hầu hết người chơi đoán sai ý đồ đối phương nhiều hơn họ tưởng, và chính khoảng cách giữa đoán và thật là thứ đáng tập. Ngoài đời, bạn hiếm khi có dịp nghe người kia kể lại họ định làm gì; bàn cờ chậm cho bạn dịp đó mỗi tuần.
Những lỗi khiến ván chậm thành ván nhạt
Chậm nhưng không nghĩ. Kéo dài thời gian mà vẫn đi theo phản xạ, chỉ là đi chậm hơn. Dấu hiệu là tới cuối ván tờ giấy kế hoạch vẫn trống.
Ghi nước đi thay vì ghi kế hoạch. Ghi chuỗi nước tốn sức và dễ sai, lại không rèn được cái cần rèn. Kế hoạch bằng lời một câu là đủ.
Bám kế hoạch khi thế cờ đã đổi. Kế hoạch là để định hướng, không phải lời thề. Lần dừng thứ ba có mục đích chính là cho phép bạn vẽ lại.
Biến phần nói lại thành buổi chấm điểm. Nếu sau ván chỉ toàn "ông đi nước đó dở quá", người kia sẽ thôi kể thật. Hỏi "lúc đó bác định làm gì" thay vì "sao bác đi thế".
Chơi ván chậm khi đang mệt. Ván chậm đòi sức tập trung. Mệt thì chơi ván nhanh cho vui, để ván chậm cho hôm khác.
Câu hỏi thường gặp
Một ván cờ chậm nên kéo dài bao lâu?
Khoảng bốn mươi lăm phút đến một tiếng rưỡi cho cả ván là vừa với người chơi phong trào. Quan trọng hơn thời gian là có ba lần dừng để nghĩ về kế hoạch và mười phút nói lại sau ván.
Người mới biết đi cờ có nên chơi chậm không?
Nên, nhưng giữ khung đơn giản. Người mới chỉ cần lần dừng thứ nhất và câu hỏi nước này phục vụ kế hoạch nào. Khi đã quen, thêm dần các câu hỏi khác để không bị quá tải.
Có cần ghi lại toàn bộ ván cờ để xem lại không?
Không cần cho mục đích rèn đại cục. Ghi một câu kế hoạch ở mỗi lần dừng là đủ để sau ván nói lại. Ghi toàn bộ nước đi chỉ cần khi bạn muốn nghiên cứu kỹ thuật cờ sâu hơn.
Chơi cờ chậm có giúp gì ngoài bàn cờ không?
Có, vì nó tập ba thói quen dùng được ngoài đời: dừng lại hỏi mục tiêu trước khi làm việc lớn, nghĩ tới phản ứng của người khác, và dám vẽ lại kế hoạch khi tình thế đổi thay vì cố bám.
Nên dùng phần mềm cờ thế nào khi tập chơi chậm?
Tắt mọi gợi ý và đánh giá trong lúc chơi. Sau ván mới mở ra để xem thế cờ đổi chiều ở đâu và so với các lần dừng của mình. Coi máy là người xem lại ván, không phải người chơi thay.