DaiCuc.comĐại Cục
Rèn tư duy đại cục mỗi ngày

Đọc sử bằng câu hỏi "nếu là mình": tập nhìn đại cục từ quyết định của người xưa

Cách đọc sử Việt để rèn tư duy đại cục: đặt mình vào tình thế lúc đó, liệt kê lựa chọn, cái được cái mất, và tránh bẫy biết trước kết quả khi đọc lại.

Father and teenage son sitting on stone steps of an old citadel gate in Hue at late afternoon, reading together, seen from behind, golden side light

Đọc sử bằng câu hỏi "nếu là mình" là đặt mình vào đúng tình thế người xưa đã đứng, chỉ với những gì họ biết lúc đó, rồi tự hỏi có những lựa chọn nào, mỗi lựa chọn được gì mất gì, và mình sẽ chọn gì. Cách đọc này biến những trang sử quen thuộc thành bài tập ra quyết định, rèn đúng thứ mà thuộc lòng năm tháng không rèn được.

Lưu ý ngay từ đầu: phần sự kiện chỉ dựa trên kiến thức phổ thông đã chắc chắn, còn những gì bạn suy ra khi đặt câu hỏi là cách đọc của riêng bạn, không phải sự thật lịch sử. Bài dưới đây đưa ra bốn câu hỏi, một ví dụ đọc thử, cái bẫy lớn nhất khi đọc sử, cách tập mỗi tuần và một buổi đọc của hai cha con ở Huế.

Vì sao thuộc năm tháng không rèn được đại cục

Hầu hết chúng ta học sử ở trường theo kiểu nhớ sự kiện: năm 938 Ngô Quyền thắng trên sông Bạch Đằng, ba lần kháng chiến chống Nguyên Mông vào các năm 1258, 1285, 1288, khởi nghĩa Lam Sơn từ 1418 đến 1427, Quang Trung đại phá quân Thanh dịp Tết Kỷ Dậu 1789. Nhớ được là tốt, nhưng nhớ không làm thay đổi cách ta nghĩ.

Lý do là khi đọc sử như một danh sách kết quả, ta đứng ở vị trí người đã biết hết. Mọi thứ trông như tất yếu. Người xưa thắng vì họ giỏi, chuyện đã xong. Trong khi đó, ở thời điểm quyết, họ đứng trước nhiều ngả đường, thông tin thiếu, và không ai bảo trước ngả nào sẽ đúng.

Tư duy đại cục được rèn chính ở chỗ đứng trước nhiều ngả đường với thông tin thiếu. Cho nên muốn sử dạy được đại cục, ta phải đọc ngược lại thói quen: tạm quên kết quả, bước vào lúc chưa ai biết gì, và tự cân nhắc.

Cách này không cần đọc sách chuyên khảo. Một trang trong sách giáo khoa hay sách sử phổ thông là đủ, miễn bạn đọc chậm và đặt câu hỏi đúng. Thứ thay đổi không phải lượng kiến thức, mà là vị trí bạn đứng khi đọc.

Bốn câu hỏi khi đọc một quyết định

Lúc đó họ biết gì và không biết gì? Câu hỏi khó nhất, vì ta phải bỏ ra ngoài những gì mình biết nhờ đọc về sau. Ghi riêng hai cột: điều chắc chắn lúc đó và điều còn mù mờ. Nếu sách không nói rõ, ghi "không rõ" chứ đừng tự điền.

Có những lựa chọn nào? Luôn có nhiều hơn một. Nếu chỉ thấy một lựa chọn là lựa chọn đã xảy ra, bạn đang đọc bằng con mắt người biết kết quả. Tự nghĩ ra ít nhất hai cách khác mà một người bình thường ở vị trí đó có thể đã chọn.

Mỗi lựa chọn được gì, mất gì? Kể cả lựa chọn đã thành công cũng có cái giá. Nhận ra cái giá đó giúp bạn hiểu quyết định lớn hiếm khi miễn phí, và người quyết giỏi là người chấp nhận đúng cái giá đáng trả.

Nếu là mình, mình chọn gì và vì sao? Trả lời thật lòng, kể cả khi câu trả lời khác với lịch sử. Rồi hỏi tiếp: điều gì khiến mình chọn khác? Thường là vì mình sợ mất cái trước mắt, đúng loại lỗi đại cục ta cần thấy ở bản thân.

Đọc thử: nhà Trần rút khỏi kinh thành

Sách sử phổ thông ghi rằng trong các cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông, nhà Trần đã có lúc rút khỏi kinh thành Thăng Long thay vì cố giữ, để bảo toàn lực lượng rồi phản công. Dưới đây là một cách đọc theo bốn câu hỏi, với các lựa chọn và cái được cái mất do người đọc tự suy ra, không phải ghi chép lịch sử.

Lựa chọn có thể cóĐược gìMất gì
Cố giữ kinh thành bằng mọi giáGiữ được biểu tượng, lòng người không hoang mang ngayCó thể dồn hết lực lượng vào một chỗ và mất cả lực lượng
Rút khỏi kinh thành, giữ quânGiữ được lực lượng, chọn được nơi và lúc giao chiếnMất kinh thành tạm thời, phải giữ niềm tin của quân dân trong lúc lùi
Chia nhỏ lực lượng giữ nhiều nơiKhông bỏ trống chỗ nàoMỗi nơi đều yếu, dễ bị đánh từng phần

Bài học rút ra, theo cách đọc này: nơi chốn và biểu tượng có giá trị, nhưng lực lượng mới là thứ quyết định ván dài. Ngoài đời, đó giống lúc một người chấp nhận rời một vị trí có danh để giữ sức khoẻ và gia đình, chờ thời điểm tốt hơn. Câu hỏi "nếu là mình" ở đây rất đáng tự trả lời: bạn có dám bỏ thứ đang thấy để giữ thứ quyết định không?

Để thấy cái giá rõ hơn, thử hỏi thêm một câu bậc hai: trong lúc lùi, điều gì giữ cho người dân và quân lính không mất tinh thần? Sách phổ thông không trả lời chi tiết, nên bạn chỉ ghi câu hỏi lại, không tự điền. Chính việc nhận ra một quyết định lớn luôn kéo theo những việc phải lo ở phía sau mới là phần rèn đại cục.

Cái bẫy lớn nhất: biết trước kết quả

Khi đã biết một quyết định dẫn tới chiến thắng, ta có xu hướng thấy nó hiển nhiên đúng. Khi biết một quyết định dẫn tới thất bại, ta thấy người quyết thật thiếu suy nghĩ. Cả hai đều là ảo giác của người đọc sau. Ở thời điểm quyết, cả hai người có thể đã cân nhắc cẩn thận như nhau.

Hãy thử một phép kiểm: khi đọc tới một quyết định, che phần kết quả lại, dù chỉ bằng một tờ giấy hay bằng cách tự nhủ "chưa biết". Viết lựa chọn của mình trước, rồi mới đọc tiếp. Nếu lần nào bạn cũng chọn đúng như lịch sử, rất có thể bạn chưa che được kết quả.

Bẫy này còn theo ta vào đời thường. Khi một đồng nghiệp ra quyết định rồi kết quả xấu, ta dễ phán họ kém. Khi một người làm liều mà gặp may, ta dễ khen họ có tầm nhìn. Tập đọc sử mà không bị kết quả dắt đi chính là tập đánh giá con người công bằng hơn.

Một cách đọc lành mạnh là chia lời nhận xét thành hai phần: quyết định có hợp lý với thông tin lúc đó không, và kết quả ra sao. Hai phần này liên quan nhưng không trùng nhau.

Cách tập mỗi tuần, ba mươi phút

Không cần nhiều tài liệu. Một cuốn sách sử phổ thông, một cuốn sổ, ba mươi phút yên tĩnh mỗi tuần là đủ.

  1. Chọn một quyết định đã chắc chắn trong sử, chẳng hạn Lý Thường Kiệt chủ động đem quân đánh trước vào đất Tống năm 1075, hay Lê Lợi và Nguyễn Trãi dùng thư dụ hàng các thành trong khởi nghĩa Lam Sơn.
  2. Đọc phần tình thế trước, dừng lại trước khi đọc tới quyết định.
  3. Trả lời bốn câu hỏi vào sổ, mỗi câu vài dòng, ghi rõ chỗ nào là suy luận của mình.
  4. Đọc tiếp phần quyết định và kết quả. So với lựa chọn của mình.
  5. Viết một câu bài học có thể dùng ngay tuần này trong công việc hoặc gia đình.
  6. Đánh dấu những chỗ bạn không chắc về sự kiện, để tra lại ở sách khác thay vì nhớ sai.

Sau mười tuần, bạn có mười trang sổ. Đọc lại, bạn sẽ thấy mẫu lựa chọn của chính mình: thận trọng hay liều, giữ cái trước mắt hay dám đổi lấy cái lâu dài.

Một buổi đọc của hai cha con ở Huế

Anh Tâm làm hướng dẫn viên du lịch ở Huế, con trai học lớp 9. Một tối Chủ nhật, hai cha con đọc đoạn sách viết về việc Quang Trung đem quân ra Bắc và đại phá quân Thanh dịp Tết Kỷ Dậu 1789. Anh không kể lại trận đánh, mà dừng ở chỗ quân đang chuẩn bị tiến ra và hỏi con: "Nếu là con, con có chờ qua Tết rồi mới đánh không?"

Cậu con nghĩ một lúc rồi bảo chờ, vì Tết thì ai cũng muốn nghỉ, quân sẽ mệt. Anh không sửa, mà hỏi tiếp: "Còn phía bên kia, họ nghĩ gì vào dịp Tết?" Cậu bé tự nói ra được ý: bên kia có thể cũng nghĩ không ai đánh vào lúc đó. Hai cha con ghi vào sổ, phần này là cách đọc của hai người chứ sách không viết như vậy.

Rồi anh hỏi câu bậc hai: "Đi nhanh như vậy thì mất gì?" Cậu bé nói tới chuyện quân mệt, đường xa, phải chuẩn bị lương thực trước. Buổi đọc kéo dài hai mươi phút, không có điểm số, không có đáp án đúng. Thứ đọng lại là thói quen nhìn cả hai phía và nhìn cái giá của lựa chọn.

Từ hôm đó, mỗi khi con phân vân chuyện học hay chuyện bạn bè, anh chỉ cần hỏi: "Nếu con là người bên kia thì con nghĩ gì?" Câu hỏi học từ sử được mang thẳng vào đời.

Giữ đúng sự thật khi đọc sử theo cách này

Đặt câu hỏi "nếu là mình" rất dễ trượt sang tưởng tượng rồi nhớ nhầm tưởng tượng thành sự kiện. Vài nguyên tắc giữ cho bài tập sạch.

  • Tách rõ hai loại dòng trong sổ: dòng sự kiện ghi theo sách, dòng suy luận đánh dấu riêng, ví dụ bắt đầu bằng chữ "mình nghĩ".
  • Không tự điền số quân, ngày giờ, lời nói của nhân vật khi sách không ghi. Không chắc thì để trống.
  • Chọn những sự kiện phổ thông, đã được nhiều sách ghi giống nhau, khi mới tập.
  • Không dùng bài tập để phán xét nhân vật lịch sử hay so sánh hơn thua giữa các dân tộc. Mục đích là học cách quyết, không phải chấm điểm người xưa.
  • Khi kể lại cho người khác, nói rõ đâu là sự kiện và đâu là cách đọc của mình.

Nếu đọc tới một chi tiết hấp dẫn nhưng chỉ thấy ở một nguồn, hãy coi nó là chưa chắc. Bài tập vẫn chạy tốt với ít chi tiết, vì thứ bạn rèn là cách cân nhắc lựa chọn, không phải độ nhiều của tư liệu. Một trang sổ ít chữ mà đúng sự thật đáng giá hơn nhiều trang dựng lại sinh động mà sai một năm, một tên người. Sai một chi tiết nhỏ khi kể cho con nghe, đứa trẻ có thể mang theo cái sai đó rất lâu.

Câu hỏi thường gặp

Đọc sử bằng câu hỏi nếu là mình có làm sai lệch lịch sử không?

Không, nếu bạn tách rõ sự kiện và suy luận. Sự kiện ghi theo sách phổ thông, còn câu trả lời cho câu hỏi nếu là mình được đánh dấu là cách đọc riêng, không đem ra kể như sự thật.

Nên bắt đầu với sự kiện nào?

Nên bắt đầu với những sự kiện quen thuộc và được ghi chép rõ như Ngô Quyền năm 938, Lý Thường Kiệt giai đoạn 1075 đến 1077 hay khởi nghĩa Lam Sơn. Quen thuộc giúp bạn tập trung vào câu hỏi thay vì vật lộn với chi tiết.

Làm sao tránh bị kết quả lịch sử dắt mũi khi đã biết trước?

Dừng đọc trước đoạn quyết định, viết lựa chọn của mình ra trước rồi mới đọc tiếp. Luôn nghĩ ra ít nhất hai lựa chọn khác với lựa chọn đã xảy ra, và tìm cái giá của cả lựa chọn đã thành công.

Đọc sử cùng con thì nên hỏi thế nào?

Hỏi mở, kiểu nếu là con thì con làm gì, phía bên kia nghĩ gì, đi như vậy thì mất gì. Không chấm đúng sai, không so con với bạn khác, và nói rõ phần nào sách viết, phần nào là hai cha con tự nghĩ.

Bài tập này giúp gì cho công việc hằng ngày?

Nó tập cho bạn nhìn nhiều lựa chọn thay vì một, thấy cái giá của cả lựa chọn tốt, và đánh giá quyết định của đồng nghiệp theo thông tin họ có lúc đó chứ không chỉ theo kết quả.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138