DaiCuc.comĐại Cục
Rèn tư duy đại cục mỗi ngày

Vẽ bản đồ các bên liên quan trước một việc lớn: ai được, ai mất, ai sẽ phản ứng

Bài tập giấy bút trước một việc lớn: liệt kê mọi bên liên quan, ghi ai được, ai mất, ai có quyền chặn, ai sẽ phản ứng, rồi chọn việc phải làm trước khi bắt đầu.

Middle aged man sketching circles and connecting lines on a large blank sheet at a plastic table in a Hue neighbourhood alley, evening street light, overhead angle

Vẽ bản đồ các bên liên quan là trước khi bắt tay vào một việc lớn, bạn ghi ra giấy tất cả những ai bị việc đó chạm tới, rồi với từng bên ghi họ được gì, mất gì, có quyền chặn hay không và nhiều khả năng sẽ phản ứng thế nào. Nhìn cả sơ đồ cùng lúc, bạn thấy ngay việc nào phải làm trước: gặp ai, nói gì, bù cho ai, thay vì để vấp từng người một khi việc đã chạy.

Khác với bài tập nhập vai một người, bản đồ này đặt nhiều bên lên cùng một tờ giấy để thấy quan hệ giữa họ, như người chơi cờ nhìn cả bàn chứ không chỉ một quân. Dưới đây là cách vẽ, ba câu hỏi cho mỗi bên, một ví dụ ở một khu phố tại Huế, cách đọc bản đồ, những bên hay bị quên và những chỗ hay làm sai.

Việc lớn thường vấp ở người, không vấp ở việc

Khi chuẩn bị một việc lớn, ta hay dồn sức vào phần kỹ thuật: tiền, thời gian, vật liệu, các bước làm. Phần đó quan trọng, nhưng rất nhiều việc chuẩn bị kỹ vẫn đổ bể vì một người không được hỏi ý, một nhóm thấy mình bị thiệt mà không ai nói tới, hay một người có quyền nói "không" mà ta quên mất.

Lý do là các bên liên quan hiếm khi hiện ra một lượt. Ta nghĩ tới người trước mặt, người mình cần xin phép, có khi thêm người trực tiếp hưởng lợi. Những bên còn lại chỉ xuất hiện khi họ phản ứng, và lúc đó việc đã chạy, sửa thì tốn gấp nhiều lần.

Bản đồ các bên liên quan đảo trình tự đó. Bạn đi tìm họ trước khi họ tìm tới bạn. Không phải để đề phòng hay đối phó, mà để việc được thiết kế sao cho nhiều bên chấp nhận được ngay từ đầu.

Đây là một mặt rất thực tế của tư duy đại cục: việc của bạn không nằm một mình, nó nằm giữa một mạng người. Nhìn thấy mạng người đó là nhìn thấy toàn cục.

Bàn cờ có hai bên, việc đời có nhiều bên

Trên bàn cờ tướng chỉ có hai bên, quân nào thuộc bên nào đã rõ từ đầu. Dù vậy người chơi giỏi vẫn làm một việc giống bản đồ: trước khi tấn công vào một khu, họ đếm xem ở khu đó mỗi bên có bao nhiêu quân tham gia được, quân nào đang giữ nhiệm vụ khác, quân nào sẽ bị kéo khỏi chỗ nếu cuộc đánh nổ ra.

Ngoài đời, bàn cờ phức tạp hơn nhiều. Không chỉ có hai phe, mà có người ủng hộ, người phản đối, người đứng giữa, người chưa biết gì. Một người có thể vừa được vừa mất. Một người hôm nay đứng giữa, ngày mai có thể nghiêng về một phía chỉ vì cách bạn báo tin cho họ.

Vì vậy bài học từ bàn cờ không nằm ở chỗ chia phe, mà ở thói quen đếm trước khi đi: ở việc này, những ai có mặt, ai có sức ảnh hưởng, ai sẽ bị kéo vào. Người chơi không đếm quân trước khi đánh thường thua ở chỗ tưởng mình đông mà thật ra đối phương có quân tới tiếp viện.

Tờ giấy bản đồ là cách đếm quân cho việc đời. Nó không thay được sự nhạy bén với con người, nhưng nó buộc bạn không bỏ sót ai chỉ vì họ không đứng trước mặt.

Cách vẽ bản đồ trên một tờ giấy

Cần một tờ giấy khổ lớn và khoảng hai mươi phút. Vẽ tay, vì bạn sẽ còn xoá, nối, dời các vòng tròn.

  1. Viết việc định làm vào một ô ở giữa tờ giấy, trong một câu ngắn.
  2. Ghi tên mọi bên bị việc này chạm tới, mỗi bên một vòng tròn quanh ô giữa. Ghi tên người hoặc nhóm cụ thể, không ghi chung chung kiểu "mọi người".
  3. Đặt bên nào bị ảnh hưởng nhiều ở gần ô giữa, bên nào ít ở xa hơn.
  4. Cạnh mỗi vòng tròn, ghi ba thứ ngắn gọn: được gì, mất gì, phản ứng dự đoán.
  5. Đánh dấu sao những bên có quyền chặn việc, dù là quyền chính thức hay chỉ là tiếng nói có trọng lượng.
  6. Nối những bên có quan hệ với nhau bằng một đường thẳng: ai hay nghe ai, ai sẽ kể cho ai.
  7. Nhìn cả tờ và ghi ở góc dưới ba việc phải làm trước khi bắt đầu.

Bước sáu hay bị bỏ qua nhưng thường lộ ra điều đáng giá nhất: một bên tưởng không quan trọng lại là người mà bên có quyền chặn rất tin. Thuyết phục được họ trước có khi dễ hơn đi thẳng tới bên kia.

Ví dụ: anh tổ trưởng khu phố ở Huế muốn làm sân chơi

Anh Lộc là tổ trưởng một khu phố ở Huế. Khu phố có một bãi đất trống cuối hẻm, lâu nay người ta để xe và đổ đồ cũ. Anh muốn dọn sạch, đặt vài món đồ chơi cho trẻ con và mấy ghế đá. Trước khi đưa ra họp, anh vẽ bản đồ.

Bên liên quanĐược gìMất gìPhản ứng dự đoán
Các gia đình có con nhỏChỗ cho con chơi gần nhàKhông mất gì đáng kểỦng hộ, có thể góp công dọn
Ba hộ đang để xe ở bãiKhông được gì trực tiếpChỗ để xe quen thuộcPhản đối nếu không có chỗ khác
Nhà sát bãi đấtBãi sạch, bớt chuột muỗiCó thể ồn vào buổi chiềuLưỡng lự, lo tiếng ồn
Người cao tuổi trong hẻmChỗ ngồi hóng mátKhông mất gìỦng hộ nếu có ghế ngồi
Cán bộ phường phụ tráchMột việc tốt của khu dân cưPhải xem quy định về khu đấtCó quyền chặn, cần hỏi trước

Nhìn bản đồ, anh Lộc thấy ba việc phải làm trước cuộc họp: hỏi phường xem bãi đất có được dùng không, tìm chỗ để xe cho ba hộ kia, và gặp riêng nhà sát bãi để thống nhất giờ chơi. Nếu đưa thẳng ra họp, ba hộ để xe và nhà sát bãi rất có thể đã cùng phản đối, và một việc tốt bị bỏ chỉ vì cách bắt đầu.

Đọc bản đồ: bốn nhóm cần chú ý

Bên mất nhiều mà ít lên tiếng. Họ thường không phản đối ngay, nhưng sẽ không hợp tác, hoặc phản ứng muộn khi việc đã chạy. Tìm họ trước và hỏi có cách nào bù phần mất không.

Bên có quyền chặn. Có thể là cấp trên, cơ quan quản lý, người đứng tên tài sản, hay một người lớn tuổi được cả nhà nghe. Hỏi ý họ trước khi công bố, đừng để họ biết tin qua người khác.

Bên được mà chưa biết mình được. Họ là đồng minh tiềm năng nhưng chưa ai nói cho họ. Báo tin sớm cho nhóm này giúp việc có thêm người ủng hộ khi gặp phản đối.

Bên đứng giữa, vừa được vừa mất. Phản ứng của họ phụ thuộc rất nhiều vào cách việc được trình bày. Đây là nhóm đáng dành thời gian nói chuyện kỹ nhất, vì một điều chỉnh nhỏ có thể kéo họ sang ủng hộ.

Một câu tự hỏi cuối. Nếu bên phản đối mạnh nhất và bên có quyền chặn nói chuyện với nhau trước khi mình nói với họ, chuyện gì sẽ xảy ra? Nếu câu trả lời làm bạn lo, thứ tự gặp gỡ cần được sắp lại.

Những bên hay bị quên

Sau khi vẽ xong, đi qua danh sách dưới đây để soát lại. Phần lớn bản đồ lần đầu đều thiếu ít nhất một bên trong số này.

  • Người sẽ phải làm phần việc cụ thể, như người dọn dẹp, người trông coi, người nhập số liệu. Họ hiếm khi được hỏi nhưng quyết định việc có trụ được lâu không.
  • Người trước đây đã từng làm việc tương tự mà không thành. Họ có kinh nghiệm quý, và có thể thấy bị bỏ qua nếu không được hỏi.
  • Người trong nhà của chính bạn. Một việc lớn ở cơ quan hay ở khu phố thường lấy thời gian của gia đình.
  • Người sẽ đến sau, như người thuê nhà mới, nhân viên mới, thế hệ học sinh năm sau.
  • Người không trực tiếp liên quan nhưng hay kể chuyện, nơi tin tức trong nhóm đi qua. Cách họ hiểu việc sẽ là cách nhiều người khác hiểu.

Không phải bên nào cũng cần một cuộc gặp. Có bên chỉ cần được báo trước một câu. Nhưng bên nào bị quên hẳn thì gần như chắc sẽ thành một bất ngờ khó chịu về sau.

Chỗ hay làm sai, và khác gì bài tập đổi ghế

Vẽ bản đồ để chia phe. Mục đích là thiết kế việc cho nhiều bên chấp nhận được, không phải đếm ai theo mình ai chống mình. Nếu bản đồ của bạn chỉ có hai màu, có thể bạn đang nhìn việc như một cuộc đấu.

Đoán phản ứng mà không hỏi. Cột phản ứng dự đoán là giả thuyết. Với những bên gần ô giữa hoặc có dấu sao, hỏi thẳng trước khi tin vào dự đoán.

Vẽ một lần rồi cất. Khi việc bắt đầu chạy, các bên sẽ đổi vị trí. Mở bản đồ ra sửa sau mỗi cuộc gặp quan trọng.

Ghi chung chung. Ghi "người dân" hay "nhân viên" thì không biết gặp ai. Tách tới mức có tên người hoặc nhóm nhỏ cụ thể.

Nhầm với bài tập đổi ghế. Đổi ghế là ngồi sâu vào một người để hiểu họ mong gì, sợ gì. Bản đồ là nhìn rộng nhiều bên cùng lúc để thấy quan hệ và thứ tự cần làm. Thường nên vẽ bản đồ trước, rồi đổi ghế với một hai bên quan trọng nhất trên bản đồ.

Tự kiểm sau khi việc đã xong

Khi việc đã chạy được vài tuần hoặc đã kết thúc, lấy bản đồ cũ ra so với những gì thật sự xảy ra. Bên nào phản ứng đúng như bạn dự đoán, bên nào phản ứng khác hẳn, và có bên nào xuất hiện mà bạn hoàn toàn không vẽ?

Cột cuối là bài học quý nhất. Nếu bên bị quên thuộc cùng một kiểu qua nhiều lần, chẳng hạn luôn là người sẽ phải làm phần việc cụ thể, hãy thêm hẳn kiểu đó vào danh sách soát lại của riêng bạn.

Cũng nên xem lại thứ tự gặp gỡ. Việc gặp bên có quyền chặn trước có giúp được gì không? Nhóm đứng giữa có nghiêng về phía ủng hộ sau khi được nói chuyện riêng không? Mỗi lần so như vậy, lần vẽ sau sẽ sát thực tế hơn.

Với anh Lộc ở khu phố Huế, điều bất ngờ là mấy cậu học sinh cấp hai trong hẻm, bên anh không vẽ, lại là người giữ sân chơi sạch nhất. Lần sau anh sẽ hỏi cả các em.

Câu hỏi thường gặp

Bản đồ các bên liên quan dùng cho những việc gì?

Cho việc lớn có nhiều người bị chạm tới: một thay đổi ở cơ quan, một việc chung của khu phố, sửa nhà có ảnh hưởng tới hàng xóm, một kế hoạch lớn trong gia đình nhiều thế hệ. Việc chỉ liên quan tới mình thì không cần.

Vẽ bản đồ mất bao lâu?

Lần đầu khoảng hai mươi tới ba mươi phút cho một việc vừa phải. Phần lâu nhất là liệt kê đủ các bên. Sau vài lần quen tay, bạn vẽ nhanh hơn và ít bỏ sót hơn.

Có nên cho các bên xem bản đồ mình vẽ không?

Thường là không, vì cột mất gì và phản ứng dự đoán là suy đoán của bạn, có thể làm người khác phật lòng. Bản đồ là công cụ chuẩn bị riêng; điều nên chia sẻ là cách việc đã được điều chỉnh nhờ nó.

Nếu bên có quyền chặn phản đối thì sao?

Hỏi rõ lý do cụ thể của họ và xem có điều chỉnh nào giải được lý do đó không. Nếu không, có khi cách khôn là dời việc hoặc thu nhỏ quy mô, thay vì cố đi tiếp rồi bị chặn giữa chừng.

Học sinh có dùng được bài tập này không?

Được, ví dụ khi lớp chuẩn bị một chuyến đi hay một buổi văn nghệ. Các em liệt kê ai liên quan, ai được, ai phải làm thêm việc, rồi bàn cách chia việc công bằng. Chỉ để bàn, không chấm đúng sai.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138