Trước một quyết định lớn, hãy đi qua bảy câu: mình muốn đạt gì trong một năm, nếu đứng yên thì sao, còn lựa chọn nào khác, cái giá thật là gì, ai bị ảnh hưởng, sai thì lùi được không, và đây có đúng lúc không. Bảy câu này chép gọn trên một tấm thẻ, mất chừng hai mươi phút để trả lời bằng tay, và đủ để chặn phần lớn những quyết định vội mà về sau ta tiếc.
Người chơi cờ có kinh nghiệm cũng làm điều tương tự trước một nước lớn, chỉ là họ làm trong đầu và rất nhanh vì đã quen. Bài này giải thích vì sao nên dùng một bộ câu cố định, từng câu một, một ví dụ của cậu sinh viên ở Huế, những câu hay bị trả lời qua loa, bản rút gọn khi không có thời gian, và cách tự chỉnh bộ câu cho hợp với mình.
Vì sao nên có một bộ câu hỏi cố định
Khi đứng trước một quyết định lớn, đầu óc ta hiếm khi ở trạng thái tốt nhất. Có khi ta đang phấn khích vì một cơ hội, có khi đang bực vì một chuyện vừa xảy ra, có khi đang bị ai đó hối. Trong những lúc như vậy, ta nghĩ theo hướng cảm xúc đẩy, và bỏ qua đúng những câu hỏi lẽ ra phải hỏi.
Bộ câu cố định có tác dụng giống bảng kiểm của người lái máy bay trước khi cất cánh. Người lái giỏi không thiếu hiểu biết, họ dùng bảng kiểm vì biết trí nhớ con người có lúc trượt, nhất là khi căng thẳng. Câu hỏi đã viết sẵn không phụ thuộc vào tâm trạng của bạn hôm đó.
Lợi ích thứ hai là so sánh được. Khi dùng cùng một bộ câu cho nhiều quyết định qua nhiều năm, bạn sẽ thấy mình hay trả lời yếu ở câu nào. Có người luôn bỏ qua câu về người bị ảnh hưởng, có người luôn quên đường lùi. Đó là chân dung lỗi đại cục của riêng bạn.
Bảy câu dưới đây không phải bảy câu đúng duy nhất. Đó là bộ khởi đầu đủ dùng. Sau một thời gian, bạn sẽ bớt câu thừa và thêm câu riêng. Điều quan trọng là thứ tự: câu về mục tiêu đứng đầu, vì không biết mình muốn gì thì mọi câu sau đều không có chỗ bám, còn câu về thời điểm đứng cuối để chặn lại lần chót trước khi bạn hành động.
Bảy câu, từng câu một
Câu một: mình đang muốn đạt điều gì trong một năm, chứ không chỉ trong tuần này? Câu này kéo quyết định ra khỏi cảm xúc hiện tại và đặt nó vào bức tranh rộng hơn. Nhiều lựa chọn trông hấp dẫn trong tuần này lại không phục vụ gì cho điều bạn muốn trong năm.
Câu hai: nếu không làm gì cả thì sao? Đứng yên cũng là một lựa chọn, và thường bị quên. Đôi khi đứng yên là tệ nhất, đôi khi lại là khôn nhất. Phải viết ra hệ quả của việc đứng yên thì mới so được.
Câu ba: có ít nhất hai lựa chọn khác không? Quyết định lớn hay bị thu hẹp thành "có hay không". Ép mình nghĩ thêm hai cách khác, kể cả cách nửa vời hay làm thử nhỏ trước, thường mở ra con đường tốt hơn cả hai đầu.
Câu bốn: cái giá thật mình phải trả là gì? Kể cả thứ không tính bằng tiền: thời gian, sức khoẻ, các mối quan hệ, cơ hội khác bị bỏ lỡ. Cái giá không tính bằng tiền thường là cái giá lớn nhất về sau.
Câu năm: ai bị ảnh hưởng, và họ sẽ phản ứng thế nào? Liệt kê tên người cụ thể, không viết chung chung "gia đình". Với mỗi người, đoán phản ứng của họ, và đánh dấu những ai nên được hỏi trước khi quyết.
Câu sáu: nếu sai, mình lùi được không và mất bao nhiêu? Quyết định đảo lại được thì có thể mạnh dạn hơn. Quyết định một chiều như ký hợp đồng dài hạn, chuyển hẳn nơi ở, thì xứng đáng thêm thời gian cân nhắc.
Câu bảy: đây có đúng lúc không, hay mình đang vội vì cảm xúc? Hỏi thẳng: nếu chờ thêm một tuần, mình mất gì? Nếu câu trả lời là gần như không mất gì, hãy chờ. Nếu chờ là mất cơ hội thật, ghi rõ cơ hội đó là gì.
Ví dụ: cậu sinh viên năm ba ở Huế muốn bảo lưu một năm
Khoa học ngành công nghệ thông tin năm ba ở Huế, được một người quen mời làm toàn thời gian cho một nhóm phát triển phần mềm, lương khá. Cậu định bảo lưu một năm. Trước khi nộp đơn, cậu đi qua bảy câu.
| Câu | Câu trả lời của Khoa |
|---|---|
| Muốn đạt gì trong một năm | Có kinh nghiệm thật và đỡ tiền cho bố mẹ; vẫn muốn có bằng tốt nghiệp |
| Nếu đứng yên | Học tiếp, ra trường đúng hạn, kinh nghiệm ít hơn, tiền eo hẹp thêm một năm |
| Lựa chọn khác | Làm bán thời gian cho nhóm đó; hoặc hỏi xem có thể làm thực tập có lương vào kỳ hè |
| Cái giá thật | Bạn cùng khoá ra trường trước; khó quay lại nhịp học; nhóm mới chưa chắc trụ được một năm |
| Người bị ảnh hưởng | Bố mẹ ở quê lo con bỏ học; thầy hướng dẫn đồ án |
| Đường lùi | Bảo lưu được quay lại, nhưng nếu nhóm giải tán giữa chừng thì mất một năm |
| Đúng lúc chưa | Đang phấn khích vì lời mời; chờ một tuần để hỏi thêm về nhóm thì không mất gì |
Khoa chọn lựa chọn khác: làm bán thời gian trong học kỳ, và thoả thuận làm toàn thời gian vào kỳ hè. Không phải lựa chọn nào trong hai đầu ban đầu, mà là cái chỉ hiện ra khi bị ép trả lời câu ba.
Cách dùng thẻ cho đúng
Tấm thẻ chỉ có tác dụng nếu bạn dùng nó vào đúng lúc và trả lời thật.
- Chép bảy câu lên một tấm thẻ cứng, cỡ vừa ví hay ốp điện thoại. Chép tay, đừng chỉ lưu trong máy.
- Định nghĩa trước với chính mình thế nào là quyết định lớn, ví dụ: tốn hơn một tháng thu nhập, ảnh hưởng tới người khác hơn ba tháng, hoặc khó đảo lại.
- Khi gặp quyết định lớn, lấy thẻ ra và trả lời bằng tay trên giấy, mỗi câu hai đến ba dòng.
- Gạch dưới câu nào bạn trả lời khó nhất. Đó thường là chỗ cần hỏi thêm người khác hoặc tìm thêm thông tin.
- Nếu không có hạn chót gấp, để một đêm rồi đọc lại các câu trả lời vào buổi sáng.
- Ghi quyết định cuối cùng vào cuối trang, và giữ trang đó lại để sau này đối chiếu.
Bước hai thường bị bỏ qua nhưng rất cần. Không định nghĩa trước, bạn sẽ có xu hướng xếp những quyết định mình đã muốn làm vào loại nhỏ để khỏi phải hỏi.
Những câu hay bị trả lời qua loa
Có những câu trả lời trông như đã nghĩ nhưng thật ra né câu hỏi. Bảng dưới giúp bạn nhận ra.
| Câu | Trả lời qua loa | Trả lời thật |
|---|---|---|
| Muốn đạt gì trong một năm | Muốn tốt hơn | Muốn có đủ tiền đặt cọc thuê nhà gần chỗ làm trước tháng Chín |
| Nếu đứng yên | Thì vẫn vậy thôi | Thì mỗi ngày vẫn đi xe hai tiếng, sức khoẻ tiếp tục xuống |
| Lựa chọn khác | Không còn cách nào | Hỏi chuyển ca; làm thử ba tháng; dời sang năm sau |
| Cái giá thật | Hơi vất vả | Mất hai buổi tối mỗi tuần với con trong ít nhất sáu tháng |
| Người bị ảnh hưởng | Gia đình | Vợ phải đón con một mình ba ngày mỗi tuần |
| Đường lùi | Chắc là được | Hợp đồng có điều khoản báo trước một tháng nếu muốn dừng |
Dấu hiệu chung của trả lời qua loa là thiếu tên người, thiếu con số, thiếu thời hạn. Nếu câu trả lời của bạn không có ít nhất một trong ba thứ đó, viết lại.
Khi không có thời gian: bản ba câu
Có những quyết định phải đưa ra trong vài phút: một cuộc điện thoại đòi trả lời ngay, một đề nghị chỉ có hiệu lực hôm nay. Khi đó dùng bản rút gọn.
- Nếu đứng yên hoặc từ chối thì mất gì thật sự? Nhiều lời mời "chỉ hôm nay" thật ra vẫn còn vào tuần sau.
- Nếu sai, mình lùi được không? Nếu không lùi được, nghiêng về phía chờ.
- Mình có đang vội vì bị hối không? Người hối bạn quyết nhanh thường được lợi từ sự vội của bạn.
Một câu trả lời an toàn khi không chắc: "Cho mình tới sáng mai." Rất ít việc thật sự không chờ được một đêm, và nếu người kia không cho bạn một đêm, đó cũng là thông tin đáng cân nhắc.
Trên bàn cờ cũng có lúc phải đi nhanh vì đồng hồ, và người chơi giỏi khi đó chỉ kiểm một điều: nước này có để lộ tướng hay quân lớn không. Bản ba câu chính là kiểm tra tối thiểu đó cho đời sống.
Tự chỉnh bộ câu cho hợp với mình
Sau khoảng mười quyết định lớn, lật lại các trang đã ghi. Câu nào bạn luôn trả lời nhanh và chưa từng làm thay đổi quyết định? Có thể bỏ, hoặc gộp với câu khác. Câu nào bạn thấy khó nhất và hay khiến bạn đổi ý? Giữ, và có khi tách thành hai câu chi tiết hơn.
Cũng nên thêm câu riêng từ những lần quyết sai. Một người từng mất nhiều tiền vì tin lời người quen có thể thêm câu: "Mình đã kiểm tra điều này bằng nguồn thứ hai chưa?" Một người hay ôm đồm có thể thêm: "Việc gì mình sẽ bỏ để có chỗ cho việc này?"
Giữ bộ câu dưới mười câu. Bộ câu dài quá sẽ khiến bạn ngại dùng, và một tấm thẻ không ai lấy ra thì không có tác dụng gì.
Đến một lúc, bạn sẽ không cần nhìn thẻ nữa. Các câu tự bật ra trong đầu khi có quyết định lớn, giống người chơi cờ lâu năm tự kiểm nước đáp của đối phương mà không cần nghĩ. Đó là dấu hiệu bộ câu đã thành một phần cách nghĩ của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Thế nào thì được coi là một quyết định lớn?
Mỗi người nên tự định nghĩa trước, nhưng gợi ý chung là việc tốn hơn một tháng thu nhập, ảnh hưởng tới người khác trên ba tháng, hoặc khó đảo lại như chuyển nơi ở, ký hợp đồng dài hạn, đổi ngành học.
Bảy câu tự hỏi có thay được lời khuyên của người khác không?
Không. Bảy câu giúp bạn biết mình cần hỏi ai và hỏi gì. Câu năm về người bị ảnh hưởng và câu sáu về đường lùi thường chỉ ra đúng những người nên được bàn trước khi quyết.
Nếu trả lời xong vẫn phân vân thì nên làm gì?
Nhìn vào câu bạn trả lời khó nhất, vì đó là chỗ đang thiếu thông tin. Tìm thêm thông tin cho riêng câu đó, hoặc chọn cách làm thử nhỏ có thể đảo lại, thay vì quyết toàn bộ một lần.
Có nên dùng bảy câu này khi đang rất giận hay buồn không?
Nên dùng, nhưng chỉ để kết luận là chưa quyết. Câu bảy về thời điểm sẽ cho thấy bạn đang bị cảm xúc đẩy. Trả lời đầy đủ các câu khác khi đã bình tĩnh lại.
Bao lâu thì nên chỉnh lại bộ câu hỏi?
Sau khoảng mười quyết định lớn hoặc mỗi năm một lần. Bỏ câu chưa từng làm bạn đổi ý, thêm câu rút ra từ những lần quyết sai, và giữ tổng số câu dưới mười.