Bài tập đổi ghế là trước một quyết định có liên quan tới người khác, bạn lần lượt ngồi thử vào chỗ của họ, viết lại tình huống bằng lời của họ, rồi mới quay về ghế mình để quyết. Nó giúp bạn thấy những điều người kia đang lo, đang cần và đang hiểu khác, những thứ gần như vô hình khi chỉ nhìn từ phía mình.
Người chơi cờ có một thói quen tương tự: thỉnh thoảng nhìn bàn cờ từ phía đối phương để hiểu họ đang định làm gì. Bài này giải thích vì sao ta mặc định chỉ nhìn từ ghế mình, ba chiếc ghế nên ngồi thử, các bước làm, một ví dụ ở phòng nhân sự tại TP Hồ Chí Minh, những điều bài tập không làm được và cách biết mình đã đổi ghế thật hay chỉ đang tưởng tượng.
Vì sao ta mặc định chỉ nhìn từ ghế mình
Mỗi người sống trong đầu mình suốt cả ngày. Ta biết rõ mình đang mệt thế nào, đang chịu áp lực gì, đã cố gắng ra sao. Còn về người khác, ta chỉ thấy hành động bề ngoài. Vì vậy khi có va chạm, ta giải thích hành vi của mình bằng hoàn cảnh, còn giải thích hành vi của người khác bằng tính cách: mình trễ hạn vì nhiều việc, đồng nghiệp trễ hạn vì cẩu thả.
Sự lệch này không phải do xấu tính, nó là cách bộ não tiết kiệm sức. Nhưng hệ quả với quyết định thì lớn. Khi ta đoán sai lý do của người kia, ta đưa ra giải pháp sai: siết chặt hơn trong khi người ta cần được hỗ trợ, hoặc nhân nhượng trong khi người ta cần ranh giới rõ.
Đổi ghế là cách buộc bộ não làm phần việc nó hay né: dựng lại hoàn cảnh của người kia với nhiều chi tiết như hoàn cảnh của mình. Không phải để bênh họ, mà để có bức tranh đủ hơn trước khi quyết.
Đây cũng là một phần của đại cục. Một quyết định đúng về việc nhưng sai về người thường quay lại thành vấn đề lớn hơn ở bước sau.
Trên bàn cờ: thói quen nhìn từ phía đối phương
Khi chơi cờ, ta tự nhiên nhìn bàn cờ từ phía mình: quân của mình ở dưới, của đối phương ở trên. Nhiều người tập cờ nhận thấy rằng chỉ cần thử nhìn từ phía bên kia, như thể mình đang cầm quân đối phương, thì những mối đe doạ mình bỏ sót bỗng hiện ra rất rõ.
Lý do đơn giản: khi ngồi ghế mình, ta tìm cơ hội tấn công. Khi ngồi ghế đối phương, ta cũng tìm cơ hội tấn công, nhưng lần này là vào mình. Cùng một bàn cờ, câu hỏi khác thì thứ nhìn thấy khác.
Người chơi kinh nghiệm không cần đứng dậy đi vòng sang, họ đổi ghế trong đầu. Trước một nước lớn, họ tự hỏi: nếu mình là bên kia, mình mong bên này đi nước gì nhất, và mình sợ nước gì nhất? Nước đối phương mong chính là nước nên tránh, nước họ sợ thường đáng cân nhắc.
Ngoài đời, câu hỏi tương đương là: nếu mình là người kia, mình đang mong điều gì xảy ra, và mình đang sợ điều gì? Hai câu này mở ra phần lớn những gì bạn cần biết.
Ba chiếc ghế nên ngồi thử
Ghế người trực tiếp liên quan. Người sẽ chịu ảnh hưởng chính của quyết định: nhân viên, khách hàng, vợ hoặc chồng, con. Hỏi họ đang biết gì, chưa biết gì, mong gì, sợ gì và sẽ hiểu quyết định của bạn theo nghĩa nào.
Ghế người đứng ngoài nhìn vào. Những người không trực tiếp liên quan nhưng sẽ thấy và rút ra kết luận: đồng nghiệp khác trong phòng, anh chị em của đứa trẻ, họ hàng. Ghế này giúp bạn thấy tiền lệ và cách quyết định của bạn được kể lại.
Ghế chính mình một năm sau. Người sẽ phải sống với hệ quả. Hỏi: một năm nữa nhìn lại, mình sẽ mừng vì đã quyết như vậy, hay sẽ tiếc vì đã quyết vội trong lúc đang nóng? Ghế này hay kéo ta khỏi cảm xúc của hôm nay.
Không cần ngồi cả ba mỗi lần. Với việc nhỏ chỉ cần ghế thứ nhất. Với quyết định ảnh hưởng tới nhiều người hoặc khó đảo lại, đi đủ ba ghế.
Các bước đổi ghế trên giấy
Làm trên giấy, không chỉ nghĩ trong đầu. Viết ra buộc bạn đi vào chi tiết, còn nghĩ thì dễ trượt qua.
- Viết tình huống trong ba câu từ góc nhìn của mình, như bình thường.
- Sang trang mới, viết lại đúng tình huống đó nhưng bằng lời của người kia, xưng "mình" trong vai họ. Kể cả những gì họ đang gánh mà bạn có thể không thấy.
- Trong vai họ, trả lời hai câu: mình đang mong điều gì xảy ra, và mình đang sợ điều gì.
- Gạch chân những chỗ bạn không chắc, tức là đang đoán. Đó là những câu nên hỏi thẳng họ trước khi quyết.
- Quay về ghế mình, đọc lại cả hai trang, rồi viết quyết định. Hỏi: quyết định này có xử lý được nỗi sợ chính của người kia không, hay chỉ xử lý được nỗi lo của mình?
Bước hai thường khó và hơi gượng ở những lần đầu. Nếu bạn viết bằng lời người kia mà toàn những câu bào chữa cho mình, nghĩa là bạn vẫn chưa rời ghế.
Ví dụ: chị trưởng phòng nhân sự ở TP Hồ Chí Minh
Chị Thảo phụ trách nhân sự ở một công ty in bao bì tại TP Hồ Chí Minh. Một nhân viên giỏi, anh Phúc, xin giảm giờ làm còn bốn ngày một tuần. Phản ứng đầu tiên của chị là từ chối vì sợ thành tiền lệ. Chị thử đổi ghế trước khi trả lời.
| Ghế | Nhìn thấy gì | Điều mới lộ ra |
|---|---|---|
| Ghế chị Thảo | Một yêu cầu khó, nếu đồng ý người khác sẽ xin theo | Đang lo về tiền lệ và về khối lượng việc |
| Ghế anh Phúc | Mẹ già ở Lâm Đồng vừa ốm, mỗi tuần phải về một ngày; sợ bị coi là thiếu gắn bó | Không đòi đặc quyền, mà đang tìm cách không phải nghỉ hẳn |
| Ghế đồng nghiệp trong phòng | Nếu đồng ý mà không nói rõ lý do, sẽ thấy bất công | Cần một tiêu chí chung, không phải ngoại lệ ngầm |
| Ghế chị Thảo một năm sau | Mất một nhân viên giỏi thì tuyển và dạy người mới tốn nhiều hơn | Từ chối thẳng có thể đắt hơn đồng ý có điều kiện |
Cuối cùng chị không từ chối, cũng không đồng ý ngay. Chị đề xuất với ban giám đốc một quy định chung cho trường hợp chăm người thân ốm, có thời hạn sáu tháng và xem lại. Nỗi lo tiền lệ của chị được xử lý bằng tiêu chí rõ ràng thay vì bằng một lời từ chối.
Những câu mở đầu giúp bạn ngồi vào ghế người kia
Hôm nay của họ bắt đầu thế nào? Một nhân viên đến muộn có thể đã đưa con đi khám từ sáng sớm. Hình dung vài giờ trước cuộc gặp của họ làm bạn bớt vội kết luận.
Họ biết những gì về chuyện này mà mình đang nghĩ là họ biết? Rất nhiều bất đồng đến từ chỗ một bên tưởng bên kia đã được báo. Liệt kê những gì họ chắc chắn đã nghe, phần còn lại coi là chưa biết.
Ai đang hỏi họ về chuyện này ngoài mình? Người kia hiếm khi chỉ chịu áp lực từ bạn. Một nhân viên có thể cùng lúc bị khách hàng hối và gia đình trông chờ. Thấy được những áp lực khác giúp bạn hiểu vì sao họ phản ứng mạnh hơn mức bạn nghĩ.
Nếu mình nói câu đó, họ sẽ nhớ chữ nào nhất? Người nghe thường nhớ chữ làm họ đau chứ không nhớ cả câu. Ngồi ghế họ để chọn lời trước khi nói.
Họ có đường lùi không? Người bị dồn vào thế không còn đường lùi sẽ chống trả, dù họ sai. Trên bàn cờ cũng vậy, bên bị dồn vào thế bí thường liều thí quân để thoát, và ván cờ rối hẳn lên. Chừa cho người kia một lối ra danh dự thường làm quyết định của bạn dễ được chấp nhận hơn.
Những điều bài tập đổi ghế không làm được
Đổi ghế là công cụ mạnh, nhưng dùng sai sẽ cho cảm giác hiểu người khác mà thật ra chỉ đang đoán.
- Không đọc được ý nghĩ. Mọi thứ bạn viết trong vai người kia là giả thuyết. Gặp chuyện lớn, hỏi họ thay vì tin vào trang giấy của mình.
- Không bắt buộc bạn chiều theo. Hiểu nỗi sợ của người kia không có nghĩa là phải làm theo mong muốn của họ. Nó chỉ giúp bạn quyết sao cho họ hiểu đúng và ít tổn thương nhất.
- Không thay được dữ liệu. Nếu quyết định phụ thuộc vào con số, như chi phí hay năng suất, đổi ghế chỉ bổ sung chứ không thay số liệu.
- Không dùng được khi bạn đang quá giận. Lúc đó viết trong vai người kia chỉ ra những câu mỉa mai. Đợi nguội rồi làm.
- Không nên dùng để đoán xem ai đang chống mình. Mục đích là hiểu để quyết tốt hơn, không phải để đề phòng hay đối phó.
Cách biết mình đã đổi ghế thật
Một phép kiểm đơn giản: sau khi viết trang trong vai người kia, đưa cho chính người đó đọc nếu hoàn cảnh cho phép, hoặc tự hỏi họ có gật đầu với những câu ấy không. Nếu họ nói "đúng là như vậy", bạn đã ngồi được vào ghế họ. Nếu họ ngạc nhiên, bạn vừa học được điều mới.
Phép kiểm thứ hai: trang viết trong vai người kia có điều gì làm bạn bất ngờ không? Nếu mọi thứ trên đó bạn đều đã biết trước, rất có thể bạn chỉ chép lại suy nghĩ của mình với ngôi khác. Đổi ghế thật thường để lộ ít nhất một điều bạn chưa nghĩ tới.
Phép kiểm thứ ba nằm ở kết quả: quyết định cuối cùng của bạn có khác với phản ứng đầu tiên không? Không phải lúc nào cũng cần khác. Nhưng nếu mười lần đổi ghế mà chưa lần nào thay đổi gì, có thể bạn đang làm bài tập để thấy mình đúng, chứ không phải để nhìn rộng hơn.
Theo thời gian, bạn sẽ đổi ghế nhanh hơn, có khi chỉ một phút trong đầu trước khi trả lời một tin nhắn khó. Đó là lúc bài tập đã thành thói quen.
Câu hỏi thường gặp
Bài tập đổi ghế khác gì lời khuyên đặt mình vào vị trí người khác?
Nội dung giống nhau nhưng đổi ghế biến lời khuyên thành các bước cụ thể: viết lại tình huống bằng lời người kia, trả lời họ mong gì và sợ gì, gạch chân chỗ đang đoán, rồi mới quyết. Có bước làm thì mới tập được.
Có nên làm bài tập đổi ghế với người thân trong nhà không?
Rất nên, nhất là trước những cuộc nói chuyện khó với vợ chồng, cha mẹ già hay con tuổi mới lớn. Viết trong vai họ giúp bạn mở đầu câu chuyện bằng điều họ lo, thay vì bằng điều mình muốn.
Nếu viết trong vai người kia mà vẫn không hiểu họ thì sao?
Đó là thông tin quý: bạn đang thiếu dữ liệu về họ. Gạch chân những chỗ trống và hỏi thẳng, bằng câu mở kiểu điều gì đang làm anh hay chị lo nhất, thay vì tiếp tục đoán.
Đổi ghế có làm mình mềm yếu, dễ bị lợi dụng không?
Không, vì hiểu người kia không đồng nghĩa với chiều theo họ. Nhiều khi đổi ghế giúp bạn giữ ranh giới tốt hơn, vì bạn biết chính xác họ cần gì và nói được rõ phần nào mình đáp ứng được.
Trẻ em có tập đổi ghế được không?
Được, qua câu hỏi đơn giản như nếu con là bạn kia thì con thấy thế nào. Với trẻ nhỏ, có thể dùng búp bê hoặc đổi chỗ ngồi thật để con dễ hình dung. Chỉ hỏi để con nghĩ, không chấm đúng sai.