Khi đang rối giữa nhiều việc, hãy dừng năm phút và thu nhỏ tầm nhìn qua ba nấc: hôm nay, quý này, năm nay; ở mỗi nấc hỏi việc nào thật sự làm thay đổi tình thế, rồi phóng to trở lại và chọn đúng một việc làm ngay. Cái rối thường không do quá nhiều việc, mà do mọi việc đều được nhìn ở cùng một cỡ, nên việc nhỏ trông to ngang việc lớn.
Trên bàn cờ, người bị cuốn vào trận đánh ở một góc hay quên rằng thế cờ còn hai cánh khác. Ngoài đời cũng vậy. Bài này chỉ ra dấu hiệu bạn đang dí mắt sát bàn cờ, ba nấc thu nhỏ, bài tập năm phút, một ví dụ ở một kho hàng tại Bắc Ninh, vì sao thu nhỏ xong phải phóng to lại, vài thói quen giữ tầm nhìn rộng và những chỗ hay làm sai.
Dấu hiệu bạn đang dí mắt sát bàn cờ
Bạn không cần đợi tới lúc kiệt sức mới làm bài tập này. Nếu thấy từ hai dấu hiệu dưới đây trở lên trong một ngày, đó là lúc nên lùi một bước.
- Bạn chuyển qua lại giữa nhiều việc mà không xong việc nào, mỗi lần chuyển đều thấy việc kia gấp hơn.
- Bạn bực vì một chi tiết nhỏ, như một tin nhắn trả lời chậm hay một lỗi trình bày, nhiều hơn mức nó đáng.
- Bạn không nhớ nổi tuần này mình định làm xong điều gì quan trọng nhất.
- Mọi câu hỏi của người khác đều được bạn trả lời ngay, bất kể nó có cần ngay hay không.
- Cuối ngày bạn thấy rất bận nhưng không kể ra được một việc làm thay đổi tình thế của mình.
- Bạn bắt đầu hứa với nhiều người cùng lúc mà không tính xem có làm kịp không.
Những dấu hiệu này không nói bạn lười hay kém. Chúng chỉ nói tầm nhìn của bạn đang bị kéo sát vào trước mắt. Người chơi cờ giỏi nhất cũng có lúc dí mắt vào một góc, điểm khác là họ biết lúc nào phải ngẩng lên.
Trên bàn cờ: bị cuốn vào trận đánh ở một góc
Ở trung cuộc cờ tướng, có những lúc hai bên giằng co ở một cánh: đe doạ, đỡ, đe doạ tiếp. Người trong cuộc dễ bị cuốn vào nhịp đó, mỗi nước đều chỉ để đáp nước vừa rồi của đối phương. Trong lúc ấy, cánh bên kia hoặc khu vực quanh tướng có thể đang yếu dần mà không ai để ý.
Người có kinh nghiệm thỉnh thoảng làm một việc rất đơn giản: ngừng nhìn chỗ đang đánh, nhìn cả bàn cờ từ trên xuống, như đếm lại quân hai bên ở từng khu. Có khi họ phát hiện cánh kia của đối phương đang trống, và một nước chuyển hướng ở đó giá trị hơn mười nước giằng co.
Cũng có khi họ phát hiện điều ngược lại: tướng mình đang hở vì quân phòng thủ đã bị kéo hết sang góc đánh nhau. Thấy kịp thì một nước lui quân về là đủ, thấy muộn thì thua.
Bài học cho đời sống: việc đang ồn ào nhất chưa chắc là chỗ quyết định tình thế. Thu nhỏ tầm nhìn là cách ngẩng lên đếm lại cả bàn cờ của mình.
Ba nấc thu nhỏ
Mỗi nấc là một câu hỏi, đi từ gần ra xa. Không cần trả lời dài, mỗi nấc một hai dòng là đủ.
| Nấc | Câu hỏi | Thứ thường hiện ra |
|---|---|---|
| Hôm nay | Nếu hôm nay chỉ xong được một việc, việc nào khiến ngày mai dễ thở hơn? | Một việc bị đẩy lùi suốt từ sáng vì không gấp bằng tin nhắn |
| Quý này | Ba tháng nữa nhìn lại, mình muốn kể đã làm xong điều gì? | Phần lớn việc đang làm hôm nay không liên quan tới điều đó |
| Năm nay | Cuối năm, điều gì làm tình thế của mình khác hẳn đầu năm? | Một hai việc lớn, thường chưa có chỗ trong lịch tuần này |
Đi đủ ba nấc mới thấy được độ lệch: nhiều người phát hiện việc chiếm nhiều thời gian nhất trong tuần không xuất hiện ở nấc quý hay nấc năm. Đó không phải là phải bỏ hết những việc ấy, mà là biết chúng chỉ là nước đỡ, không phải nước xây thế.
Nếu ở nấc năm bạn không viết được gì, đó cũng là thông tin quan trọng. Lúc ấy nên để riêng một buổi trong tuần để nghĩ về nó, vì không có bức tranh năm thì mọi việc trong ngày đều trông to như nhau.
Bài tập năm phút khi đang rối
Làm ngay khi nhận ra dấu hiệu, không đợi tới cuối ngày. Một tờ giấy nháp là đủ.
- Đứng dậy rời chỗ ngồi, đi uống một cốc nước. Rời màn hình là bước đầu của lùi một bước.
- Viết nhanh mọi việc đang treo trong đầu, không sắp xếp, chừng một phút.
- Trả lời câu nấc năm, rồi nấc quý, mỗi câu một dòng.
- Nhìn lại danh sách việc đang treo, đánh dấu những việc nối trực tiếp với hai dòng vừa viết.
- Trả lời câu nấc hôm nay, chọn đúng một việc trong số đã đánh dấu.
- Với những việc còn lại, ghi bên cạnh: làm sau ba giờ chiều, giao cho người khác, hoặc để tới tuần sau.
- Quay lại bàn, làm việc đã chọn trong ít nhất ba mươi phút trước khi mở lại tin nhắn.
Bước một nghe có vẻ thừa nhưng rất cần. Ngồi nguyên chỗ, mắt nhìn màn hình, rất khó thu nhỏ tầm nhìn vì mọi thứ trước mặt vẫn đang đòi sự chú ý.
Ví dụ: anh điều phối kho hàng ở Bắc Ninh
Anh Đức điều phối một kho hàng điện tử ở Bắc Ninh. Một buổi chiều cuối tháng, anh nhận liên tục cuộc gọi: xe trễ, đơn bị nhầm mã, một ca thiếu hai người. Anh xử lý từng việc ngay khi nó tới, và tới bốn giờ chiều thì đầu óc rối tung, cáu với cả người không liên quan.
Anh thử bài tập năm phút. Ra hành lang, viết mọi việc đang treo: mười một dòng. Nấc năm, anh viết: "Giảm số đơn giao nhầm, để kho không bị đổi đối tác." Nấc quý: "Có quy trình kiểm mã hàng trước khi lên xe." Nhìn lại mười một dòng, chỉ có hai việc nối với mục tiêu đó: lỗi nhầm mã chiều nay và việc đào tạo hai nhân viên mới.
Nấc hôm nay, anh chọn ngồi với tổ trưởng ca tìm vì sao đơn chiều nay bị nhầm mã, thay vì gọi điện xin lỗi khách lần thứ ba. Chuyện xe trễ anh giao lại cho người phụ trách vận tải. Chuyện thiếu người anh xếp lại ca vào sáng mai.
Ngày hôm đó vẫn bận, nhưng anh ra về với một nguyên nhân rõ ràng của lỗi nhầm mã, thứ mà nếu tiếp tục xử lý từng cuộc gọi thì tuần sau sẽ lặp lại y hệt. Anh không làm ít việc hơn, anh làm một việc ở đúng chỗ quyết định.
Thu nhỏ xong phải phóng to lại
Có một kiểu sai ngược: thu nhỏ rồi ở luôn trên cao. Người đó nói nhiều về mục tiêu năm, về tầm nhìn, nhưng không làm việc cụ thể nào hôm nay. Trên bàn cờ, đó là người nhìn ra kế hoạch đẹp nhưng không đi nước nào để thực hiện, cho tới khi đối phương đi trước.
Bài tập năm phút vì vậy luôn kết thúc bằng một việc cụ thể, làm ngay. Thu nhỏ để chọn đúng, phóng to để làm. Thiếu một trong hai chiều thì tư duy đại cục chỉ còn là nói suông.
Phóng to cũng có nghĩa là chấp nhận rằng việc được chọn có thể rất nhỏ và không hấp dẫn: ngồi tìm nguyên nhân một lỗi, gọi một cuộc điện thoại khó, viết bản nháp đầu tiên. Những nước đi xây thế hiếm khi ồn ào.
Một cách kiểm: sau năm phút, bạn có đang làm điều gì khác với lúc trước không? Nếu bạn quay lại đúng chuỗi việc cũ, chỉ với cảm giác bình tĩnh hơn một chút, thì mới làm được nửa bài tập.
Vài thói quen nhỏ giữ tầm nhìn rộng
Bài tập năm phút dùng khi đã rối. Những thói quen dưới đây giúp bạn ít rơi vào cảnh rối hơn ngay từ đầu, mỗi cái chỉ tốn vài phút.
- Viết câu nấc quý lên một mảnh giấy nhỏ, dán ở chỗ bạn nhìn thấy khi bắt đầu làm việc. Thay mảnh giấy khi sang quý mới.
- Sáng thứ Hai, trước khi mở hộp thư, đọc lại câu nấc năm và tự hỏi tuần này có việc nào nối với nó không. Nếu không có, chọn một việc nhỏ để nối.
- Không trả lời tin nhắn trong nửa tiếng đầu ngày làm việc, trừ khi đó là chuyện khẩn thật sự của người nhà.
- Mỗi khi nhận thêm việc mới, hỏi người giao: việc này cần xong trước ngày nào. Rất nhiều việc nghe như gấp nhưng hạn thật lại là tuần sau.
- Chiều thứ Sáu, nhìn lại tuần và đếm bao nhiêu giờ đã dành cho việc nối với nấc quý. Không cần con số đẹp, chỉ cần biết.
- Giữ một ngày trong tháng gần như trống lịch họp để làm việc lớn, kể cả khi phải xin phép trước.
Những thói quen này giống việc người chơi cờ thỉnh thoảng ngẩng lên nhìn cả bàn cờ giữa các nước. Không tốn nhiều thời gian, nhưng nhờ đó họ ít khi bị bất ngờ bởi một góc mình đã bỏ quên.
Những chỗ hay làm sai
Đợi tới lúc kiệt sức mới thu nhỏ. Lúc kiệt sức, đầu óc chỉ muốn nghỉ chứ không muốn nghĩ. Làm sớm hơn, ngay khi thấy hai dấu hiệu.
Thu nhỏ mà không viết ra. Nghĩ trong đầu thì các nấc trộn vào nhau. Viết ra mới tách được hôm nay khỏi năm nay.
Chọn nhiều việc ở nấc hôm nay. Chọn ba việc là quay về danh sách cũ. Một việc thôi, làm xong rồi mới chọn tiếp.
Bỏ hẳn những việc không nối với mục tiêu. Nhiều việc nhỏ vẫn phải làm, như trả lời khách, ký giấy tờ. Bài tập không bảo bỏ, chỉ bảo sắp chúng ra sau hoặc giao bớt.
Dùng bài tập để né việc khó. Nếu lần nào thu nhỏ bạn cũng chọn việc dễ nhất, có thể bạn đang dùng nó làm cớ. Việc nối với nấc năm thường là việc khó, và chính vì khó nên nó hay bị đẩy lùi mãi.
Câu hỏi thường gặp
Thu nhỏ để thấy toàn cục mất bao lâu?
Khoảng năm phút cho bài tập ba nấc khi đang rối. Nếu nấc năm còn trống, bạn nên để riêng một buổi trong tuần để nghĩ, vì không có bức tranh năm thì bài tập năm phút sẽ thiếu chỗ bám.
Vì sao phải rời chỗ ngồi khi làm bài tập?
Vì màn hình và bàn làm việc liên tục kéo sự chú ý về việc trước mắt. Đứng dậy, rời vài bước, là cách đơn giản nhất để tách khỏi nhịp đáp ứng liên tục và nhìn rộng ra.
Nếu sếp liên tục giao việc gấp thì làm sao thu nhỏ được?
Vẫn làm được, nhưng nên mang kết quả nấc quý tới nói chuyện với sếp. Khi hai bên cùng thấy mục tiêu quý, việc gấp nào không phục vụ mục tiêu đó dễ được dời hoặc giao lại hơn.
Bài tập này khác gì việc lập danh sách ưu tiên?
Danh sách ưu tiên sắp xếp những việc đang có. Bài tập thu nhỏ hỏi trước việc gì làm thay đổi tình thế trong quý và trong năm, nên thường lộ ra những việc quan trọng chưa hề có mặt trong danh sách.
Có nên làm bài tập này mỗi ngày không?
Không cần mỗi ngày. Làm khi thấy dấu hiệu rối, và thêm một lần cố định đầu tuần để nhắc lại nấc quý và nấc năm. Làm quá thường xuyên khiến nó thành thủ tục và mất tác dụng.