DaiCuc.comĐại Cục
Rèn tư duy đại cục mỗi ngày

Nghĩ ngược từ kết quả mong muốn: lập kế hoạch bắt đầu từ thế cờ muốn có ở cuối

Cách nghĩ ngược: tả rõ kết quả muốn có, lùi từng mốc về hôm nay, rồi tìm điều kiện cần có trước. Kèm ví dụ ôn thi lớp 12 và những lúc không nên dùng.

Teenage boy seen from behind at a desk by a window in a rural Nghe An house, morning light, loose paper sheets and a xiangqi board with blank pieces

Nghĩ ngược từ kết quả mong muốn là bắt đầu kế hoạch bằng việc tả thật rõ tình thế bạn muốn có ở điểm cuối, rồi lùi từng mốc về hôm nay và hỏi ở mỗi mốc: muốn có cái sau thì trước đó phải có gì. Cách này giúp bạn thấy những điều kiện phải chuẩn bị từ sớm, thứ mà nghĩ xuôi từng bước thường bỏ sót cho tới lúc đã muộn.

Người chơi cờ giỏi làm điều tương tự ở trung cuộc: họ hình dung một thế cờ đáng mong, chẳng hạn xe được đứng ở lộ thông, mã có chỗ đứng vững, rồi mới tìm cách đưa quân về đó. Bài này giải thích nghĩ ngược khác nghĩ xuôi ở đâu, các bước làm, một ví dụ ôn thi cụ thể, kiểu nghĩ ngược "giả sử đã hỏng", và những lúc nghĩ ngược lại làm bạn cứng nhắc.

Nghĩ xuôi và nghĩ ngược khác nhau ở đâu

Nghĩ xuôi là đi từ hôm nay: mình đang có gì, làm được gì, rồi làm tiếp gì. Cách này tự nhiên và cần thiết cho việc hằng ngày. Nhưng với mục tiêu xa vài tháng hay vài năm, nghĩ xuôi có một điểm mù: nó chỉ thấy những bước kề nhau, nên các điều kiện cần chuẩn bị lâu thường bị phát hiện quá muộn.

Ví dụ dễ gặp: một người định tháng Chín năm sau chuyển sang làm ở công ty nước ngoài. Nghĩ xuôi, họ lo cập nhật hồ sơ, xem tin tuyển dụng. Tới tháng Bảy mới nhận ra vị trí họ muốn đòi chứng chỉ tiếng Anh, mà kỳ thi gần nhất phải đăng ký trước hai tháng và cần ôn ít nhất bốn tháng. Điều kiện đó lẽ ra phải bắt đầu từ tháng Một.

Nghĩ ngược đi từ đầu kia. Bạn đặt mình vào ngày kết quả đã xảy ra, tả lại tình thế lúc đó thật cụ thể, rồi lùi về: một tháng trước đó cần gì, ba tháng trước đó cần gì. Những điều kiện có "thời gian chờ" dài sẽ hiện ra ngay, vì bạn buộc phải hỏi "cái này cần bao lâu để có".

Hai cách không loại trừ nhau. Cách đọc hợp lý là: nghĩ ngược để biết phải chuẩn bị gì và từ khi nào, nghĩ xuôi để biết hôm nay làm được gì với sức mình đang có. Người có tư duy đại cục chuyển qua lại giữa hai chiều đó một cách tự nhiên.

Trên bàn cờ, người giỏi hình dung thế cờ trước

Ở trung cuộc cờ tướng, người mới thường hỏi "nước này ăn được gì, đối phương dọa được gì". Đó là nghĩ xuôi từng nước. Người chơi có kinh nghiệm hay hỏi một câu khác: "Mười nước nữa, mình muốn quân mình đứng ở đâu?" Họ hình dung một thế cờ đáng mong, chẳng hạn hai xe cùng ra được lộ thông, pháo có điểm tựa, tướng bên mình được che chắn vững, rồi mới tìm đường đưa quân tới.

Hình dung đó không cần chính xác tới từng ô. Nó là một bức tranh thô về thế: quân nào hoạt động, cánh nào mạnh, cánh nào cần giữ. Nhờ có bức tranh này, mỗi nước đi có lý do. Một nước trông bình thường như đẩy một quân sang bên có thể rất có nghĩa, vì nó dọn đường cho bức tranh kia.

Ngược lại, người không có bức tranh cuối thường đi những nước rời rạc: thấy chỗ nào hở thì đánh, thấy quân nào bị dọa thì chạy. Mỗi nước riêng lẻ có thể hợp lý, nhưng gộp lại không thành kế hoạch, và tới lúc đối phương có kế hoạch rõ hơn thì bên kia bị dắt đi.

Bài học mang ra đời rất gọn: trước khi bận rộn với từng bước, hãy vẽ thô bức tranh bạn muốn đứng ở đó. Bức tranh càng cụ thể về tình thế, càng dễ lùi ngược ra các điều kiện.

Tả điểm cuối thế nào cho đủ rõ để lùi ngược

Phần lớn kế hoạch nghĩ ngược hỏng ngay ở câu tả điểm cuối. Bảng dưới so sánh cách tả mơ hồ với cách tả đủ cụ thể để lùi ra điều kiện.

Tả mơ hồTả đủ cụ thểĐiều kiện lộ ra khi lùi
Có công việc tốt hơnLàm kế toán tổng hợp ở một công ty có phòng tài chính riêng, lương đủ trang trải mà không cần làm thêm buổi tốiCần kinh nghiệm khoá sổ độc lập, cần người giới thiệu trong ngành
Sức khoẻ tốt lênLeo ba tầng cầu thang không thở dốc, ngủ trước mười một giờ năm tối mỗi tuầnCần giờ tan làm ổn định, cần bỏ thói quen xem điện thoại trên giường
Gia đình hoà thuận hơnTối Chủ nhật cả nhà ăn cơm cùng nhau, không ai cầm điện thoạiCần thống nhất lịch làm thêm cuối tuần của hai vợ chồng
Học giỏi tiếng AnhĐọc hiểu tài liệu chuyên ngành không cần tra quá năm từ mỗi trangCần vốn từ chuyên ngành, cần lịch đọc đều mỗi ngày

Dấu hiệu tả đủ rõ: một người lạ đọc câu đó có thể biết bạn đã đạt hay chưa mà không cần hỏi lại. Nếu câu tả của bạn còn cần giải thích thêm, viết lại trước khi lùi.

Năm bước nghĩ ngược cho một mục tiêu cá nhân

Lấy một tờ giấy, kẻ một đường ngang làm trục thời gian, điểm cuối ở bên phải, hôm nay ở bên trái.

  1. Tả tình thế ở điểm cuối bằng ba đến năm câu cụ thể, như thể đang kể lại cho người khác. Không viết "thành công", viết "mình đang làm việc gì, ở đâu, có những gì trong tay".
  2. Từ mỗi câu, hỏi: để có điều này, ngay trước đó phải có gì? Ghi các điều kiện đó lên trục, lùi về phía trái.
  3. Với mỗi điều kiện, ước lượng thời gian cần để có nó, kể cả thời gian chờ người khác: chờ kết quả thi, chờ hồ sơ được duyệt, chờ mùa tuyển.
  4. Đánh dấu những điều kiện mà ngày bắt đầu đã nằm sát hoặc trước hôm nay. Đó là việc phải làm ngay, dù chưa gấp về cảm giác.
  5. Chuyển sang nghĩ xuôi: với sức và thời gian hiện có, tuần này làm được phần nào của các việc đã đánh dấu. Ghi một việc cụ thể cho ngày mai.

Bước khó nhất là bước một. Nếu tả điểm cuối mơ hồ, mọi bước sau đều mơ hồ theo. Dành nhiều thời gian nhất cho nó.

Ví dụ: cậu học sinh lớp 12 ở Nghệ An lùi ngược từ kỳ thi

Minh học lớp 12 ở Nghệ An, muốn vào ngành kỹ thuật ở một trường đại học tại Hà Nội. Tháng Mười Một, cậu thử nghĩ ngược thay vì chỉ học theo lịch trên lớp. Bảng dưới là trục cậu tự lập, đọc từ trên xuống là lùi dần về hiện tại.

MốcTình thế muốn cóĐiều kiện phải có trước đó
Tháng TámĐã nhập học, ở ký túc xá hoặc phòng trọ ổn địnhHồ sơ nhập học đủ giấy tờ, gia đình đã bàn xong chuyện chi phí
Tháng BảyĐiểm đủ vào ngành, đã xác nhận nguyện vọngDanh sách nguyện vọng sắp đúng thứ tự, tìm hiểu kỹ từ trước
Tháng SáuĐi thi trong tâm thế vững, không học dồnĐã làm nhiều đề thử có bấm giờ, biết rõ phần hay mất điểm
Tháng Ba đến tháng NămLuyện đề đều, sửa lỗi theo nhómKiến thức nền các chương khó đã chắc
Tháng Mười Một đến tháng HaiLấp chỗ hổng ở hai chương yếu nhấtBiết chính xác mình yếu chương nào, nhờ một bài kiểm tra tự làm

Khi lùi về tháng Mười Một, Minh nhận ra việc phải làm ngay không phải là luyện đề, mà là tìm ra hai chương mình hổng. Cậu cũng thấy chuyện chi phí học xa nhà phải được bàn với bố mẹ từ mùa xuân, không thể để tới tháng Bảy. Hai điều này nghĩ xuôi rất dễ bị bỏ qua.

Nghĩ ngược kiểu "giả sử đã hỏng"

Đặt mình vào tương lai mà kế hoạch đã thất bại. Thay vì hình dung thành công, bạn hình dung một năm sau mọi việc không thành, rồi tự hỏi: chuyện gì nhiều khả năng đã xảy ra? Câu trả lời thường thẳng thắn hơn hẳn so với khi hỏi "có rủi ro gì không".

Ghi ra ba nguyên nhân dễ xảy ra nhất. Không ghi những tai hoạ hiếm. Với Minh, ba nguyên nhân cậu ghi là: ốm vào tháng thi vì thức khuya liên tục, sắp nguyện vọng vội, và học thêm quá nhiều môn khiến không có thời gian tự làm đề.

Với mỗi nguyên nhân, đặt một chốt chặn từ bây giờ. Ví dụ: không học quá mười một giờ đêm từ tháng Tư, dành hẳn một buổi tháng Năm cùng thầy chủ nhiệm xem nguyện vọng. Chốt chặn phải là việc làm được, không phải lời hứa chung chung.

Lặp lại khi tình thế đổi. Sau kỳ thi thử, nguyên nhân dễ hỏng có thể khác đi. Nghĩ lại một lượt mất mười phút nhưng tránh được việc giữ một kế hoạch đã lỗi thời.

Đây cũng là cách người chơi cờ phòng thủ. Trước một nước tấn công, người cẩn thận tự hỏi: nếu nước này thất bại thì vì đối phương đáp lại thế nào? Họ không bỏ tấn công, họ chuẩn bị chỗ lùi.

Khi nào không nên nghĩ ngược

Nghĩ ngược là công cụ, không phải luật. Có những lúc nó làm bạn cứng nhắc hơn là sáng suốt.

  • Khi điểm cuối còn quá mù mờ. Nếu bạn chưa biết mình muốn gì, ép tả điểm cuối sẽ cho ra một bức tranh vay mượn từ người khác. Lúc đó nên thử nhỏ, nghĩ xuôi từng bước để học thêm về chính mình.
  • Khi hoàn cảnh đổi quá nhanh. Kế hoạch lùi ngược cho mười hai tháng trong một công việc mà mỗi quý đổi một lần thì phần lớn sẽ vô dụng. Hãy rút ngắn trục xuống ba tháng.
  • Khi việc nhỏ và lặp lại. Đi chợ, dọn nhà, trả lời thư không cần lùi ngược. Dùng cho việc nhỏ chỉ làm bạn mệt và chán công cụ.
  • Khi bức tranh cuối trở thành áp lực phải đạt bằng mọi giá. Người chơi cờ giỏi sẵn sàng đổi bức tranh nếu đối phương đi nước bất ngờ. Kế hoạch đời cũng vậy.
  • Khi bạn đang dùng nó để trì hoãn. Lập trục thời gian đẹp đẽ mà không làm việc đầu tiên trên trục là dấu hiệu nên dừng vẽ và bắt đầu đi.

Một cách tự kiểm đơn giản: sau khi nghĩ ngược, bạn có ít nhất một việc rõ ràng cho tuần này mà trước đó chưa nghĩ tới không? Nếu không có, bài tập chưa đáng thời gian bạn bỏ ra.

Câu hỏi thường gặp

Nghĩ ngược có phải là đặt mục tiêu rồi chia nhỏ không?

Gần giống nhưng khác ở chỗ hỏi điều kiện chứ không chỉ chia việc. Chia nhỏ thường ra các phần bằng nhau, còn nghĩ ngược hỏi trước mỗi mốc cần có gì và cần bao lâu, nên lộ ra những việc có thời gian chờ dài.

Nên nghĩ ngược cho khoảng thời gian bao xa?

Với việc cá nhân, ba tháng đến một năm là vừa. Xa hơn một năm thì chỉ nên vẽ vài mốc thô, vì hoàn cảnh sẽ đổi. Gần hơn ba tháng thì nghĩ xuôi từng tuần thường đủ dùng và nhẹ đầu hơn.

Nếu tả điểm cuối rồi mà vẫn thấy không chắc thì sao?

Viết hai phiên bản điểm cuối và lùi ngược cả hai. Những điều kiện xuất hiện ở cả hai phiên bản là việc nên làm trước, vì dù cuối cùng chọn hướng nào chúng vẫn có ích, còn phần riêng thì để sau.

Học sinh có tự làm được bài tập này không?

Học sinh cấp ba làm được, nhất là khi chuẩn bị thi. Nên có bố mẹ hoặc thầy cô ngồi cùng ở bước tả điểm cuối, để mục tiêu là của chính em chứ không phải kỳ vọng người lớn đặt sẵn lên.

Nghĩ ngược kiểu giả sử đã hỏng có làm mình bi quan không?

Thường là ngược lại. Khi đã gọi tên ba nguyên nhân dễ hỏng và đặt chốt chặn, nỗi lo mơ hồ biến thành việc cụ thể. Chỉ nên giới hạn ở những nguyên nhân dễ xảy ra, đừng liệt kê mọi tai hoạ có thể.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138