Một kế hoạch sự nghiệp năm năm theo tư duy đại cục gồm ba lớp: hướng đi (năm năm nữa bạn muốn làm loại việc gì, ở vai trò nào), lực cần tích (kỹ năng, quan hệ, tiền dự phòng cho một hai năm tới) và nước đi (việc cụ thể trong quý này). Hướng giữ lâu, lực rà mỗi năm, nước đi đổi theo tình hình.
Nhiều người né viết kế hoạch năm năm vì thấy tương lai khó đoán, nghề nào cũng đang đổi. Điều đó đúng, nhưng chính vì khó đoán nên càng cần một hướng: không có hướng, mỗi biến động đẩy bạn đi một kiểu. Bài này lấy ví dụ một kỹ thuật viên bảo trì ở Nghệ An, đưa ra ba lớp kế hoạch, các bước viết, câu tự hỏi mỗi năm, và cách đọc từ một quyết định chủ động trong sử Việt.
Kế hoạch năm năm không phải bản đồ từng bước
Có hai kiểu kế hoạch dài hạn hay gặp và đều không dùng được. Kiểu thứ nhất quá chi tiết: năm thứ nhất làm gì, năm thứ hai lên chức gì, năm thứ ba lương bao nhiêu. Kế hoạch này vỡ ngay khi công ty tái cấu trúc hay nghề có công nghệ mới, và người viết thấy chán vì đã trễ. Kiểu thứ hai quá chung: "trở thành chuyên gia", "có thu nhập tốt". Kế hoạch này không bao giờ vỡ, nhưng cũng không bao giờ giúp bạn chọn giữa hai việc cụ thể.
Cách đại cục nằm ở giữa. Hướng đi đủ cụ thể để loại bỏ lựa chọn: "năm năm nữa mình phụ trách hệ thống bảo trì dự phòng cho cả một dây chuyền" loại được những lời mời không liên quan. Nhưng nó không quy định con đường: có thể đi qua chính công ty hiện tại, qua một công ty khác, hay qua một khóa học dài. Lực là phần chuẩn bị chắc chắn có ích dù đường đi nào. Nước đi là phần linh hoạt nhất.
Người chơi cờ cũng nghĩ theo ba lớp như vậy. Họ có ý đồ chung cho ván (tấn công cánh nào, giữ cánh nào), họ chuẩn bị lực lượng (đưa quân ra, phối hợp các quân), và mỗi nước đi cụ thể thì đổi theo nước đối phương. Bỏ lớp nào cũng yếu: chỉ có ý đồ mà không có quân thì không làm được gì, chỉ có nước đi mà không có ý đồ thì đi lan man.
Cách đọc từ sử Việt: chủ động đi trước khi bị dồn
Trong cuộc kháng chiến chống Tống thời Lý, giai đoạn 1075–1077, Lý Thường Kiệt được nhắc nhiều với tư tưởng chủ động: đem quân đánh trước vào nơi đối phương đang tập kết lực lượng chuẩn bị tấn công, rồi lui về lập phòng tuyến trên sông Như Nguyệt. Tư tưởng này thường được tóm bằng cụm "tiên phát chế nhân", ra tay trước để chế ngự đối phương. Cách đọc ở đây là một bài học, không phải diễn biến chi tiết: thay vì đợi bị dồn rồi mới phản ứng, hãy hành động khi mình còn chọn được thời điểm.
Đem vào sự nghiệp, quy mô khác hẳn nhưng logic gần giống. Nghề của bạn sẽ đổi, máy móc sẽ đổi, cách làm sẽ đổi. Người đợi đến khi công ty thông báo thay dây chuyền mới đi học thì học trong thế bị động: vội, áp lực, cạnh tranh với cả chục người khác. Người đã học từ một hai năm trước thì đang ở thế chủ động: được chọn vào nhóm triển khai, được hỏi ý kiến.
Câu hỏi để biến bài học này thành việc làm: "Thay đổi lớn nào có khả năng xảy ra với nghề mình trong ba năm tới, và mình có thể chuẩn bị gì từ bây giờ?" Không cần đoán chính xác; chỉ cần đi trước một bước so với lúc buộc phải đi.
Ba lớp của kế hoạch và nhịp rà lại
Bảng dưới là khung chung, cột cuối là bản của anh Đạt. Mỗi lớp có nhịp rà lại khác nhau; đừng rà hướng đi mỗi tháng, cũng đừng để nước đi cả năm không đổi.
| Lớp | Trả lời câu hỏi | Nhịp rà lại | Bản của anh Đạt |
|---|---|---|---|
| Hướng đi | Năm năm nữa mình làm loại việc gì, vai trò nào? | Mỗi năm một lần, chỉ đổi khi có lý do lớn | Phụ trách bảo trì dự phòng cho một dây chuyền, dùng dữ liệu cảm biến |
| Lực cần tích | Một hai năm tới cần có kỹ năng, quan hệ, tài chính gì? | Mỗi sáu tháng | Đọc dữ liệu rung và nhiệt độ máy, tiếng Anh kỹ thuật, quen người ở phòng kỹ thuật công ty mẹ |
| Nước đi | Quý này làm gì cụ thể? | Mỗi quý | Học khóa đọc dữ liệu cảm biến buổi tối, xin tham gia nhóm lắp thử cảm biến ở hai máy ép |
Để ý lớp lực không chỉ có kỹ năng. Quan hệ với đúng người và một khoản tiền dự phòng cũng là lực, vì chúng cho bạn quyền chọn khi thời đến. Anh Đạt ban đầu chỉ ghi kỹ năng, phải tới lần rà thứ hai mới thêm dòng quan hệ.
Chuyện của anh Đạt ở nhà máy tại Nghệ An
Anh Đạt làm kỹ thuật viên bảo trì máy ép nhựa tại một nhà máy ở Nghệ An đã bảy năm. Anh giỏi sửa máy hỏng, được mọi người tin cậy. Nhưng anh nghe ngày càng nhiều về bảo trì dự phòng: gắn cảm biến lên máy, đọc dữ liệu để thay linh kiện trước khi hỏng. Công ty mẹ ở nước ngoài đã làm việc này ở các nhà máy khác.
Anh Đạt viết hướng đi năm năm: phụ trách bảo trì dự phòng cho một dây chuyền. Lớp lực: học đọc dữ liệu cảm biến, học tiếng Anh kỹ thuật đủ đọc tài liệu, và làm quen với người phụ trách kỹ thuật bên công ty mẹ. Nước đi quý đầu: đăng ký một khóa học buổi tối, và xin quản đốc cho tham gia khi nhà máy lắp thử cảm biến.
Năm thứ hai, nhà máy quyết định lắp cảm biến cho cả xưởng. Vì đã học trước và đã tham gia lắp thử, anh Đạt được chọn vào nhóm triển khai, làm việc trực tiếp với kỹ sư công ty mẹ. Anh không đoán trước được thời điểm nhà máy quyết định, nhưng anh đã ở đúng chỗ khi thời đến. Đó là toàn bộ ý nghĩa của tích lực. Những đồng nghiệp sửa máy giỏi không kém anh nhưng chưa chuẩn bị gì thì phải đợi đợt đào tạo chung, và đứng sau trong hàng chờ.
Có một chi tiết dễ bỏ qua: khóa học buổi tối không hề được công ty trả tiền hay ghi nhận. Trong hơn một năm, việc đó trông như công sức bỏ vào khoảng không. Tích lực thường như vậy, vô hình cho tới đúng lúc nó được dùng.
Viết kế hoạch năm năm trong một buổi
Bạn cần hai giờ yên tĩnh và một tờ giấy lớn. Làm theo thứ tự từ lớp trên xuống.
- Viết ba hướng đi có thể cho năm năm tới, mỗi hướng một câu. Đừng chọn ngay.
- Với mỗi hướng, hỏi: mình có thích loại việc này mỗi ngày không, nghề có cần nó trong năm năm tới không, mình có điểm xuất phát nào không?
- Chọn một hướng chính, giữ một hướng dự phòng. Hướng dự phòng nên dùng chung được phần lớn lực với hướng chính.
- Viết lớp lực cho hướng chính: ba kỹ năng, hai mối quan hệ, và mức tiền dự phòng cần có.
- Từ lớp lực, chọn hai nước đi cho quý này, cụ thể tới mức bắt đầu được trong tuần tới.
- Kể kế hoạch cho một người bạn tin, hỏi họ thấy chỗ nào chưa thực tế.
Giữ hướng dự phòng là điều ít người làm nhưng rất có ích. Khi hướng chính bị chặn, như công ty không đầu tư vào mảng đó, bạn không phải bắt đầu từ con số không, vì phần lớn lực đã tích vẫn dùng được.
Câu tự hỏi khi rà lại mỗi năm
Một lần mỗi năm, thường vào dịp cuối năm, mở lại kế hoạch. Trả lời bằng chữ viết, không bằng cảm giác.
- Hướng đi còn hợp với mình và với nghề không, hay có thông tin mới làm nó lung lay?
- Lực đã tích được bao nhiêu so với kế hoạch? Kỹ năng nào đã dùng được trong việc thật?
- Có thời nào đã đến mà mình chưa nắm, vì lực chưa đủ hay vì không nhận ra?
- Nước đi nào của năm qua phí nhất? Vì sao?
- Năm tới, một nước đi quan trọng nhất là gì?
Câu thứ ba giúp bạn học từ những cơ hội đã lỡ, không phải để tiếc mà để nhận ra lần sau sớm hơn. Anh Đạt từng lỡ một đợt cử người đi học ở nhà máy khác vì tiếng Anh chưa đủ; năm sau anh dồn sức vào tiếng Anh. Câu thứ tư cũng đáng làm kỹ: một nước đi phí thường là thứ bạn làm vì người khác làm, như một chứng chỉ ai cũng đi học nhưng không nằm trên hướng của bạn.
Chỗ hay sai khi lập kế hoạch dài hạn
Đổi hướng đi mỗi khi chán. Mỗi lần đổi hướng là mất một phần lực đã tích. Chán là cảm giác bình thường giữa chặng; đổi hướng chỉ nên khi có lý do lớn và đã nghĩ qua nhiều tháng.
Chỉ tích kỹ năng, quên quan hệ. Thời thường đến qua người: một ai đó nhớ tới bạn khi có vị trí mới. Kỹ năng giỏi mà không ai biết thì thời đến cũng đi qua.
Đặt mọi thứ vào một công ty. Hướng đi nên đủ rộng để đi được qua nhiều công ty. Gắn chặt vào một nơi thì khi nơi đó đổi, kế hoạch đổ theo.
Quên phần tiền dự phòng. Nhiều thời đến cùng một khoảng thu nhập thấp hơn tạm thời: một khóa học dài, một vị trí mới lương khởi điểm thấp, một năm chuyển nghề. Không có dự phòng thì bạn không dám nắm thời, dù lực về kỹ năng đã đủ.
Viết xong rồi cất đi. Kế hoạch không được mở lại thì sau một năm chỉ còn là tờ giấy. Đặt lịch rà lại cố định, và để nước đi của quý ở chỗ bạn nhìn thấy hằng tuần.
Câu hỏi thường gặp
Mới đi làm một hai năm có cần kế hoạch năm năm không?
Có ích nhưng nên nhẹ: một hướng đi tạm và vài kỹ năng nền cần tích. Những năm đầu là lúc thử nhiều, nên hướng đi có thể đổi sau một hai năm khi bạn đã biết mình thích và giỏi gì.
Nghề thay đổi quá nhanh thì kế hoạch năm năm có vô nghĩa không?
Hướng đi cụ thể có thể lỗi thời, nhưng lớp lực như khả năng học, quan hệ, tiền dự phòng thì hầu như luôn có giá trị. Nghề đổi nhanh càng cần rà kế hoạch đều đặn hơn, không phải bỏ kế hoạch.
Có nên nói kế hoạch sự nghiệp với sếp không?
Nên nói phần hướng đi liên quan tới công ty hiện tại, vì sếp có thể giao việc giúp bạn tích lực. Phần liên quan tới chuyện có thể rời công ty thì nên giữ riêng.
Làm sao biết thời đã đến?
Thường là khi có một vị trí, một dự án hay một lời mời khớp với hướng đi và bạn đã có đủ phần lớn lực cần thiết. Nếu thời đến mà lực chưa đủ, cân nhắc xem phần thiếu có bù được nhanh không.
Kế hoạch năm năm có cần tính tới gia đình không?
Cần, vì những thay đổi như có con, chăm cha mẹ hay chuyển nơi ở ảnh hưởng trực tiếp tới thời gian và lựa chọn của bạn. Một hướng đi tốt là hướng sống được cùng với kế hoạch của gia đình.