Từ chối nhận thêm việc là cần thiết khi việc mới kéo bạn ra khỏi việc chính đang quyết định kết quả của bạn và của nhóm. Nhưng từ chối không chỉ có một cách: bạn có thể nhận, đổi, hoãn hoặc từ chối hẳn, và chọn đúng cách quan trọng hơn chuyện nói có hay không.
Người làm tốt thường bị giao thêm việc, vì giao cho họ thì yên tâm. Từng việc nhỏ đều hợp lý, nhưng cộng lại, việc chính trễ hạn, và người bị đánh giá là chính họ. Trên bàn cờ, cảnh này có tên: tham quân bỏ thế. Bài dưới đây lấy chuyện một nhân viên hành chính ở Khánh Hoà, đưa ra bảng bốn cách đáp lại một việc mới, câu mẫu cho từng cách và những việc nhỏ không nên từ chối.
Vì sao người làm tốt hay bị chất thêm việc
Có một cơ chế đơn giản trong mọi tổ chức: việc chảy về phía người làm được và không than. Sếp có một việc lặt vặt cần xong trước chiều, sếp nghĩ tới người lần trước làm gọn nhất. Đồng nghiệp cần ai đó xem giúp bảng tính, họ hỏi người hay giúp. Không ai có ý xấu. Nhưng nếu bạn là người đó, sau vài tháng bạn có một danh sách việc phụ dài hơn việc chính, và không ai trong số những người giao việc nhìn thấy toàn bộ danh sách ấy ngoài bạn.
Thêm vào đó, nhận việc có cảm giác tốt: được tin, được cần, được cảm ơn. Từ chối thì có cảm giác xấu: sợ bị coi là lười, là không hợp tác. Vì vậy người ta nhận cho tới khi gãy, và lúc gãy thường là lúc việc chính trễ hạn trước mặt cấp trên. Khi đó, những việc phụ đã giúp không ai nhắc tới, chỉ có việc chính trễ là được nhớ.
Hiểu cơ chế này giúp bạn bớt thấy có lỗi khi từ chối. Bạn không từ chối người kia; bạn đang giữ cho việc chính, thứ người ta trả lương cho bạn để làm, không bị chìm. Đó là một quyết định về đại cục, không phải về tình cảm.
Cách đọc từ bàn cờ: ăn quân nhỏ, mất thế lớn
Trong cờ tướng có những nước trông rất ngon: đối phương để hở một quân tốt, chỉ cần đưa xe sang là ăn được. Người mới thường ăn ngay. Người có kinh nghiệm hỏi trước: xe rời chỗ đang đứng thì chỗ đó ai giữ, và ăn xong xe có quay về kịp không? Nhiều khi một quân tốt được ăn chính là mồi, và cái giá là cả thế phòng thủ hở ra. Câu "tham quân bỏ thế" mà người chơi cờ hay nhắc nhau sinh ra từ cảnh đó.
Mỗi việc phụ bạn nhận giống một quân tốt bày sẵn: nhận thì được một lời cảm ơn, một chút thiện cảm. Nhưng thời gian và sự tập trung của bạn rời khỏi chỗ đang giữ. Câu hỏi đáng đặt ra không phải "việc này có khó không" mà "nhận việc này thì việc chính của mình ai giữ".
Ý tưởng này không có nghĩa là không bao giờ ăn quân. Có những quân ăn được an toàn, khi thế của mình vững và quân không phải đi xa. Cũng vậy, có những việc phụ nhận được vì nhỏ, gần việc chính, hoặc giúp quan hệ quan trọng. Tư duy đại cục là biết phân biệt, không phải từ chối tất cả.
Bốn cách đáp lại một việc mới
Khi có việc mới đến, bạn có nhiều hơn hai lựa chọn có và không. Bảng dưới là bốn cách, cùng điều kiện để dùng mỗi cách.
| Cách đáp | Dùng khi | Ví dụ của chị Ngọc |
|---|---|---|
| Nhận | Việc nhỏ, gần việc chính, hoặc có giá trị quan hệ cao | Soạn giúp giấy mời họp cho phòng kinh doanh, mất mười lăm phút |
| Đổi | Việc quan trọng nhưng bạn đang đầy, cần bỏ bớt việc khác | Nhận tổ chức hội nghị khách hàng nếu được chuyển việc đặt văn phòng phẩm cho người khác |
| Hoãn | Việc không gấp, có thể làm sau khi xong việc chính | Rà lại quy trình lưu hồ sơ sau khi xong đợt kiểm kê cuối tháng |
| Từ chối | Việc không thuộc vai trò, người khác làm hợp hơn, và bạn đang ở giới hạn | Làm thêm báo cáo chi phí cho một dự án không liên quan tới phòng hành chính |
Cách "đổi" ít người dùng nhất nhưng hiệu quả nhất với cấp trên. Nó không nói không, mà đặt lên bàn sự thật là thời gian có hạn, và để sếp chọn việc nào quan trọng hơn. Phần lớn sếp không biết bạn đang ôm bao nhiêu việc cho đến khi bạn cho họ thấy. Khi đã thấy, họ thường tự rút bớt hoặc giao cho người khác.
Chuyện của chị Ngọc ở Nha Trang
Chị Ngọc là nhân viên hành chính của một công ty du lịch ở Nha Trang, Khánh Hoà. Việc chính của chị là quản lý hợp đồng với các khách sạn đối tác: theo dõi hạn, đối chiếu giá, nhắc gia hạn. Một sai sót ở đây có thể làm công ty mất phòng giữa mùa cao điểm. Nhưng vì chị nhanh nhẹn và chu đáo, chị dần thành người đặt văn phòng phẩm, lo tiệc sinh nhật, soạn giấy mời, sửa máy in, đón khách đến công ty.
Mùa hè năm đó, ba hợp đồng khách sạn hết hạn mà chị không kịp nhắc gia hạn vì đang lo tổ chức chuyến đi chơi của công ty. Một khách sạn đã cho đoàn khác thuê. Giám đốc hỏi vì sao chuyện quan trọng như vậy lại sót, và chị không có câu trả lời nào ngoài "em bận".
Sau lần đó, chị Ngọc ngồi viết ra mọi việc mình đang làm trong một tuần, kèm số giờ. Việc quản lý hợp đồng chỉ chiếm chưa tới một phần ba. Chị mang danh sách đó lên gặp giám đốc, đề nghị chuyển việc đặt văn phòng phẩm và tiệc sinh nhật cho một bạn thực tập, và giữ hai buổi sáng mỗi tuần chỉ để rà hợp đồng. Giám đốc đồng ý ngay, và còn nói trước giờ không biết chị đang làm nhiều việc như vậy.
Câu mẫu cho từng cách đáp
Câu mẫu xưng "mình", bạn đổi cho hợp chỗ làm. Điểm chung là luôn nêu việc chính đang làm, để người nghe thấy lý do không phải là bạn ngại.
- Nhận có giới hạn: "Mình làm được phần này, nhưng chỉ trong khoảng ba mươi phút chiều nay. Nếu cần nhiều hơn thì mình bàn lại nhé."
- Đổi: "Tuần này mình đang rà mười hai hợp đồng khách sạn sắp hết hạn. Nếu nhận thêm hội nghị, anh muốn mình hoãn phần nào?"
- Hoãn: "Mình làm được, nhưng sau ngày hai mươi lăm, khi xong đợt kiểm kê. Như vậy có kịp với bạn không?"
- Từ chối và gợi ý người khác: "Phần báo cáo chi phí này phòng kế toán nắm số chính xác hơn mình. Bạn hỏi chị Thảo xem, mình nghĩ chị ấy làm nhanh hơn."
- Từ chối thẳng khi đã ở giới hạn: "Lần này mình xin không nhận được, mình đang trễ một việc chính và cần tập trung cho xong."
Không cần xin lỗi dài, không cần kể hết lịch của mình. Một lý do rõ và một gợi ý là đủ. Nói càng dài, người nghe càng thấy bạn đang chống chế thay vì đang quyết định. Giọng bình thản quan trọng hơn câu chữ.
Khi sếp giao thêm việc: trình tự năm bước
Từ chối sếp khó hơn từ chối đồng nghiệp, vì sếp có quyền phân công. Vì vậy với sếp, mục tiêu không phải là nói không, mà là để sếp quyết định khi đã thấy đủ.
- Nghe hết việc và hỏi hạn thật: "Anh cần trước khi nào?"
- Hỏi việc này quan trọng so với việc chính thế nào: "Việc này có trước việc rà hợp đồng không ạ?"
- Cho sếp thấy danh sách việc hiện tại, ngắn gọn, kèm hạn.
- Đề xuất một trong ba hướng: nhận và hoãn việc khác, nhận một phần, hoặc giao cho người khác hợp hơn.
- Chốt lại bằng một tin nhắn xác nhận việc nào được ưu tiên, để sau này có căn cứ.
Bước cuối giúp bạn tránh chuyện sau ba tuần sếp hỏi vì sao việc kia trễ trong khi chính sếp đã đồng ý hoãn. Một dòng tin nhắn đơn giản là đủ. Ví dụ: "Mình xác nhận tuần này ưu tiên rà hợp đồng khách sạn trước, hội nghị khách hàng bắt đầu từ thứ Hai tuần sau." Tin nhắn như vậy không mang giọng phòng thủ, chỉ là ghi chép công việc bình thường.
Nếu sếp nghe xong vẫn muốn bạn nhận hết, hãy hỏi rõ việc nào được phép làm chậm hoặc làm ở mức đủ. Bạn không thể làm mọi thứ cùng lúc ở chất lượng tốt nhất, và nói ra điều đó trước khi việc trễ khác hẳn với giải thích sau khi đã trễ.
Những việc nhỏ không nên từ chối
Việc giúp người mới vào. Mười lăm phút chỉ cho người mới cách dùng phần mềm nội bộ là đầu tư vào cả nhóm, và người được giúp nhớ rất lâu.
Việc khẩn cấp thật của nhóm. Khi cả nhóm đang dồn sức cho một sự cố, đứng ngoài vì đang có việc chính sẽ làm bạn mất chỗ đứng trong nhóm. Lúc đó đại cục là cả nhóm qua được sự cố.
Việc cho bạn thấy được bức tranh lớn hơn. Ngồi dự một cuộc họp chiến lược, giúp soạn kế hoạch năm, đi cùng sếp gặp đối tác. Những việc này tốn thời gian nhưng cho bạn tầm nhìn mà việc chính không cho.
Việc giữ một quan hệ quan trọng. Một người ở phòng khác mà bạn thường xuyên cần nhờ hỏi một việc nhỏ. Từ chối họ để tiết kiệm mười phút có thể làm bạn mất nhiều giờ về sau.
Việc mà chỉ bạn biết làm, trong lúc người khác đang kẹt. Nếu bạn là người duy nhất biết cách xử lý một loại sự cố, từ chối lúc người khác kẹt sẽ làm việc của cả công ty đứng lại. Giúp lần này, rồi đề nghị viết hướng dẫn để lần sau người khác tự làm.
Câu hỏi thường gặp
Từ chối việc sếp giao có bị đánh giá thấp không?
Từ chối thẳng không giải thích thì có thể. Nhưng khi bạn cho sếp thấy danh sách việc và đề nghị sếp chọn ưu tiên, phần lớn sếp đánh giá cao vì bạn đang giúp họ quản lý đúng nguồn lực.
Làm sao từ chối đồng nghiệp hay nhờ vả mà không mất lòng?
Nêu việc chính đang làm, đưa ra thời điểm khác có thể giúp hoặc gợi ý người phù hợp hơn. Nếu họ nhờ cùng loại việc liên tục, chỉ cho họ cách tự làm là cách giúp tốt nhất lâu dài.
Mình mới đi làm có nên từ chối việc không?
Người mới nên nhận nhiều hơn để học và tạo tin cậy, nhưng vẫn nên dùng cách hoãn hoặc đổi khi việc mới làm trễ việc chính được giao. Trễ việc chính trong ba tháng đầu là điều khó gỡ nhất.
Làm sao biết mình đang ôm quá nhiều việc?
Viết ra mọi việc làm trong một tuần kèm số giờ. Nếu việc chính chiếm dưới một nửa thời gian, hoặc bạn thường xuyên làm việc chính ngoài giờ vì ban ngày bị việc phụ chiếm, bạn đang ôm quá nhiều.
Đã lỡ nhận rồi mà không làm kịp thì sao?
Báo sớm, càng sớm càng tốt, kèm phần đã làm được và đề xuất thời hạn mới hoặc người hỗ trợ. Báo trễ vào phút cuối mới là điều làm mất tin, không phải chuyện không kịp.