DaiCuc.comĐại Cục
Rèn tư duy đại cục mỗi ngày

Quyết định đúng hay chỉ gặp may: cách chấm một quyết định theo thông tin lúc đó

Phân biệt quyết định tốt với kết quả tốt bằng bốn ô may rủi, ghi phiếu trước khi biết kết quả và chấm lại sau ba tháng để học đúng bài học, không học nhầm.

Young woman sitting alone in a quiet Can Tho university library corner at dusk, looking out a tall window toward palm trees, warm lamp beside her, wide shot

Một quyết định đúng là quyết định hợp lý với thông tin và thời gian bạn có lúc đó, dù kết quả sau này tốt hay xấu; muốn biết mình quyết đúng hay chỉ gặp may, phải ghi lại lý do và điều mình chờ đợi trước khi biết kết quả, rồi chấm lại sau. Nếu chỉ nhìn kết quả, bạn sẽ học nhầm: tự tin vào những lần liều gặp may và bỏ đi những cách làm tốt chỉ vì một lần xui.

Người chơi cờ hiểu rõ điều này. Thắng một ván vì đối phương đi hỏng không có nghĩa là kế hoạch của mình hay. Thua một ván vì bỏ sót một đòn hiếm không có nghĩa cả cách chơi đều dở. Bài dưới đây đưa ra bốn ô may rủi, cách ghi phiếu trước khi biết kết quả, một ví dụ ở Cần Thơ, các bước chấm lại sau ba tháng và những chỗ hay tự lừa mình.

Vì sao không thể chấm quyết định bằng kết quả

Kết quả của một quyết định phụ thuộc vào hai thứ: chất lượng của chính quyết định và những điều nằm ngoài tay bạn. Một người chọn đường về quê dịp Tết sau khi xem kỹ giờ cao điểm, vẫn có thể gặp một vụ va chạm làm tắc đường ba tiếng. Một người khác xuất phát đúng giờ đông nhất mà đường lại thông vì năm đó nhiều người về sớm.

Nếu chỉ nhìn kết quả, người thứ hai có vẻ khôn hơn. Năm sau, người thứ nhất có thể bỏ thói quen xem giờ cao điểm, người thứ hai tiếp tục đi giờ đông. Cả hai đều học nhầm. Về lâu dài, cách của người thứ nhất vẫn cho kết quả tốt hơn trong phần lớn các năm.

Trên bàn cờ cũng thế. Có ván bạn thí quân liều, đối phương không nhìn ra cách đáp đúng, bạn thắng. Nếu ghi nhớ "thí quân liều là thắng", bạn sẽ thua nhiều ván sau trước những người tỉnh hơn. Người chơi tiến bộ là người hỏi: nước đó hay thật, hay mình chỉ được đối phương tặng?

Đây không phải lời bào chữa cho mọi kết quả xấu. Nhiều kết quả xấu đến từ quyết định xấu thật. Mục đích là biết phân biệt, để bỏ đúng thứ cần bỏ và giữ đúng thứ cần giữ.

Bốn ô may rủi

Ghép chất lượng quyết định với kết quả, ta có bốn ô. Mỗi ô cần một cách học khác nhau.

Kết quả tốtKết quả xấu
Quyết định tốtXứng đáng. Giữ cách làm, nhưng vẫn ghi lại phần may nếu cóGặp xui. Giữ cách làm, tìm xem có chốt chặn nào cho rủi ro đó không
Quyết định dởGặp may. Ô nguy hiểm nhất, vì dễ tưởng mình giỏiĐáng bị. Sửa cách quyết, không chỉ sửa kết quả

Phần lớn chúng ta chỉ phân biệt được hai ô theo hàng ngang: kết quả tốt và kết quả xấu. Kỹ năng cần rèn là thấy được hàng dọc, tức chất lượng của quyết định, độc lập với kết quả.

Một cách tự hỏi nhanh: nếu cho mình quyết lại đúng tình huống đó, với đúng thông tin đó, mười lần, thì bao nhiêu lần kết quả sẽ tốt? Nếu câu trả lời là phần lớn, quyết định đó tốt, dù lần này kết quả xấu.

Ô nguy hiểm nhất: quyết dở mà gặp may

Khi quyết định dở mà kết quả xấu, ta còn có cơ hội nhận ra và sửa. Khi quyết định dở mà kết quả tốt, ta không có lý do gì để nghi ngờ. Ta còn được người khác khen, và lời khen làm cách làm dở bám rễ sâu hơn.

Dấu hiệu nhận ra ô này: bạn nói về thành công của mình bằng những câu như "mình có linh cảm", "cứ làm là được", "lo xa làm gì". Hoặc khi được hỏi lý do, bạn kể kết quả chứ không kể được mình đã cân nhắc gì lúc đó.

Cũng có thể kiểm bằng cách hỏi: nếu kết quả lần này xấu, mình có thấy quyết định đó là liều không? Nếu câu trả lời là có, thì lần này bạn đã gặp may. Kết quả tốt không làm quyết định bớt liều đi.

Đại cục đòi hỏi nhìn qua nhiều ván chứ không chỉ một ván. Một lần gặp may không gây hại, nhưng một thói quen dựa vào may thì sớm muộn sẽ gặp ván không may. Người có tầm nhìn dài sợ ô này hơn sợ ô gặp xui.

Ghi phiếu quyết định trước khi biết kết quả

Muốn chấm theo thông tin lúc đó, phải lưu thông tin lúc đó. Trí nhớ sẽ tự sửa lại sau khi biết kết quả, nên phiếu phải được ghi trước. Một phiếu gồm các dòng sau.

  • Ngày và quyết định, viết trong một câu.
  • Những gì mình biết chắc lúc đó, và những gì mình chưa biết.
  • Các lựa chọn đã cân nhắc, kể cả lựa chọn đứng yên.
  • Lý do chọn, tối đa ba lý do.
  • Điều mình chờ đợi sẽ xảy ra, kèm một mốc thời gian để kiểm, ví dụ "sau ba tháng sẽ thấy...".
  • Mức tự tin, nói bằng lời: khá chắc, nửa nọ nửa kia, hay chỉ thử.
  • Thời gian và sức đã bỏ ra để cân nhắc.

Dòng cuối thường bị bỏ quên nhưng hữu ích: nó cho biết bạn đã dành công sức tương xứng với tầm quan trọng của việc chưa. Một quyết định lớn mà chỉ nghĩ năm phút thì dù kết quả tốt cũng nên xếp gần ô gặp may.

Ví dụ: cô sinh viên ở Cần Thơ chọn đề tài khoá luận

Ngân học năm cuối ngành nông nghiệp ở Cần Thơ. Cô có hai lựa chọn đề tài khoá luận: một đề tài quen thuộc, nhiều tài liệu, thầy hướng dẫn đã làm nhiều lần; và một đề tài mới hơn về giống lúa chịu mặn, khó hơn nhưng gần với công việc cô muốn làm sau này. Cô chọn đề tài thứ hai và ghi phiếu: lý do là hợp hướng nghề, thầy hướng dẫn có kinh nghiệm thực địa, mình chịu được việc khó; điều chờ đợi là sau ba tháng có số liệu đợt đầu.

Hai tháng sau, thầy hướng dẫn được điều động công tác nơi khác, đề tài phải chuyển sang cô giáo khác chưa quen mảng này. Tiến độ chậm hẳn. Bạn bè chọn đề tài quen đã xong phần lớn. Ngân thấy mình quyết sai.

Khi mở phiếu ra chấm lại, cô thấy lý do lúc đó vẫn hợp lý. Việc thầy chuyển công tác cô không thể biết trước. Đây là ô quyết định tốt gặp xui. Bài học đúng không phải "lần sau chọn đề tài dễ", mà là "với việc kéo dài, hỏi trước xem nếu người hướng dẫn vắng thì ai thay". Một chốt chặn nhỏ, rất khác với bài học nhầm cô suýt rút ra.

Nếu không có phiếu, ký ức của Ngân có lẽ đã tự sửa thành "mình biết là liều mà vẫn làm", và cô sẽ né những lựa chọn khó trong nhiều năm sau.

Chấm lại sau ba tháng

Đặt lịch chấm lại vào đúng mốc đã ghi trên phiếu. Mỗi phiếu mất chừng mười phút.

  1. Đọc lại phiếu mà chưa nghĩ tới kết quả. Hỏi: với đúng những thông tin này, lý do có hợp lý không?
  2. Ghi kết quả thật, so với điều đã chờ đợi.
  3. Tìm phần do may hay xui: điều gì đã xảy ra mà lúc đó không thể biết?
  4. Tìm phần do quyết định: có thông tin nào lúc đó tìm được mà mình không tìm? Có lựa chọn nào mình không cân nhắc?
  5. Xếp vào một trong bốn ô.
  6. Viết một bài học duy nhất, và ghi rõ nó thuộc loại "giữ cách làm" hay "đổi cách làm".

Bước bốn là bước đáng giá nhất. Có thông tin tìm được mà không tìm là lỗi thật của quyết định, dù kết quả thế nào. Không biết được điều không thể biết thì không phải lỗi.

Học từ quyết định của người khác cũng phải tách

Phần lớn bài học ta nhận được không đến từ chính mình mà từ chuyện người khác: một người quen bỏ việc ổn định đi làm riêng rồi thành công, một người họ hàng mua đất ở xa rồi kẹt vốn nhiều năm. Ta nghe kết quả và rút ra luôn bài học, trong khi không hề biết họ đã cân nhắc gì lúc đó.

Câu chuyện thành công được kể nhiều hơn câu chuyện thất bại, nên ta thường chỉ nghe những ca liều mà gặp may. Mười người làm cùng một việc liều, một người thành công đi kể khắp nơi, chín người còn lại im lặng. Nghe một câu chuyện rồi bắt chước là đang học từ ô gặp may của người khác.

Khi nghe một quyết định của người khác, hãy hỏi những câu giống như phiếu: lúc đó anh chị biết gì, đã cân nhắc lựa chọn nào, vì sao chọn, có lúc nào nghĩ sẽ không thành không. Người quyết tốt thường trả lời được rõ ràng. Người gặp may thường chỉ kể lại kết quả.

Đọc sử cũng nên giữ thói quen này. Một quyết định của người xưa thành công vẻ vang không có nghĩa là nó không có rủi ro, và một quyết định không thành không có nghĩa người quyết thiếu suy xét. Cách đọc công bằng là xét lý do theo tình thế lúc đó, rồi mới nhìn kết quả.

Những chỗ hay tự lừa mình khi chấm

Sửa phiếu sau khi biết kết quả. Thêm một dòng "thật ra mình cũng đã lo chuyện này" là xoá mất giá trị của phiếu. Nếu muốn ghi thêm, ghi ở phần chấm lại, kèm ngày.

Đổ hết cho xui. Nếu mọi kết quả xấu đều được xếp vào ô gặp xui, có thể bạn đang dùng bài tập để bào chữa. Thử hỏi một người bạn thẳng tính đọc phiếu cùng.

Chấm quyết định của người khác theo kết quả, còn của mình thì theo lý do. Muốn công bằng thì dùng cùng một thước đo. Đồng nghiệp quyết hợp lý mà gặp xui cũng xứng đáng được nhìn nhận như vậy.

Chỉ ghi phiếu cho quyết định mình tự tin. Những quyết định nửa nọ nửa kia mới là chỗ học được nhiều nhất. Ghi cả những lần không chắc.

Chờ quá lâu mới chấm. Sau một năm, bạn không còn nhớ hoàn cảnh lúc đó và sẽ chấm theo cảm giác. Ba tháng là mốc hợp lý cho phần lớn quyết định cá nhân.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết mình quyết đúng hay chỉ gặp may?

Đọc lại lý do đã ghi trước khi biết kết quả và tự hỏi: nếu quyết lại mười lần với đúng thông tin đó, bao nhiêu lần sẽ tốt. Nếu phần lớn là tốt, quyết định đúng. Nếu chỉ thỉnh thoảng, lần này bạn gặp may.

Phiếu ghi quyết định khác gì nhật ký thông thường?

Phiếu được ghi trước khi biết kết quả và có các dòng cố định: điều biết chắc, điều chưa biết, lựa chọn, lý do, điều chờ đợi kèm mốc kiểm. Nhờ vậy lúc chấm lại bạn so được với chính mình của lúc đó.

Kết quả xấu thì có phải lúc nào cũng tại xui không?

Không. Nếu có thông tin lúc đó tìm được mà bạn không tìm, hoặc có lựa chọn rõ ràng mà bạn không cân nhắc, thì kết quả xấu là do quyết định. Chỉ những điều không thể biết trước mới tính là xui.

Có nên ghi phiếu cho mọi quyết định không?

Không cần. Chỉ ghi cho quyết định có hệ quả kéo dài vài tháng hoặc tốn đáng kể tiền, thời gian, công sức. Khoảng hai đến bốn phiếu mỗi tháng là đủ để học mà không thành gánh nặng.

Cách nghĩ này có làm mình ngại chịu trách nhiệm không?

Ngược lại, nó buộc bạn nhận trách nhiệm đúng chỗ: chịu trách nhiệm về chất lượng cân nhắc của mình, kể cả khi gặp may. Người chỉ nhìn kết quả mới dễ đổ lỗi hoặc nhận vơ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138