Quân chưa làm việc là quân đã qua khai cuộc mà vẫn đứng yên, không giữ chỗ nào, không nhắm chỗ nào. Ở trung cuộc, ván cờ thường do bên có nhiều quân đang làm việc hơn quyết định, không phải bên có nhiều quân hơn. Đánh thức một chiếc xe nằm góc hay một con mã bị cản chân thường quan trọng hơn mọi đòn đánh lẻ.
Lỗi này khó thấy vì quân không mất đi đâu cả. Bạn vẫn đủ hai xe, hai pháo, hai mã, chỉ là một nửa trong số đó đang ngồi chờ. Bài này chỉ cách đếm quân hoạt động, ba kiểu quân bị kẹt hay gặp nhất, cách gỡ từng kiểu ở mức ý tưởng, và vì sao vội vàng gỡ cũng là một cái bẫy.
Quân hoạt động và quân nằm nhà khác nhau ở đâu
Một quân đang làm việc khi nó làm được ít nhất một trong ba việc: nhắm vào một quân hoặc một chỗ của đối phương, giữ một chỗ quan trọng của mình, hoặc sẵn sàng chuyển sang cánh cần nó chỉ trong một hai nước. Quân không làm việc nào trong ba việc đó là quân nằm nhà, dù nó đã rời chỗ ban đầu.
Xe là quân dễ thấy nhất. Xe đứng góc bàn cờ, lộ trước mặt bị tốt và mã của chính mình chắn, thì sức mạnh của nó bằng không. Mã cũng hay bị kẹt vì luật cản chân: chỉ cần một quân đứng ngay cạnh theo hướng đi, mã không bước được. Pháo kẹt theo kiểu khác, không có ngòi phù hợp thì đứng nhìn mà không ăn được gì.
Đếm số quân làm việc của hai bên là cách nhanh nhất để biết thế cờ nghiêng về đâu khi số quân bằng nhau. Bên có năm quân làm việc đánh với bên chỉ có ba thì giống như một đội năm người kéo co với ba người, dù trên giấy hai đội đều có bảy.
Người mới hay nhầm ở chỗ coi quân đã rời chỗ ban đầu là quân đã phát triển. Một con mã nhảy lên một bước rồi đứng sau tốt của mình, không nhắm gì, không giữ gì, thực ra vẫn nằm nhà. Ngược lại, một con pháo chưa đi nước nào nhưng đứng đúng lộ, có ngòi nhắm thẳng vào quân đối phương, lại đang làm việc. Tiêu chí là việc nó làm, không phải nó đã đi bao nhiêu nước.
Ba kiểu quân kẹt hay gặp và cách gỡ
Mỗi kiểu kẹt có nguyên nhân riêng, nên cách gỡ cũng khác nhau. Dùng bảng này khi nhìn lại ván cờ của mình.
| Kiểu kẹt | Dấu hiệu | Ý tưởng gỡ | Cái giá thường gặp |
|---|---|---|---|
| Xe bị chắn ở góc | Lộ dọc trước xe có quân mình đứng, đường ngang bị pháo, mã chặn | Dời quân chắn sang chỗ có ích, mở một lộ cho xe ra | Mất một hai nước, cần làm lúc đối phương chưa ép |
| Mã bị cản chân | Ô liền kề theo hướng đi có quân, mã chỉ còn một hai chỗ đi xấu | Dời quân cản, hoặc đổi hướng phát triển mã sang phía thoáng | Có khi phải đổi mã lấy quân khác |
| Pháo không có ngòi đẹp | Đứng xa trung tâm, không nhắm được quân nào đáng giá | Đưa pháo về lộ có quân làm ngòi tự nhiên, hoặc giữ làm quân phòng thủ | Pháo có thể bị đổi rẻ nếu đưa lên vội |
| Quân tự chắn nhau | Hai quân mình đứng cùng lộ, quân trước làm hỏng tầm của quân sau | Tách ra hai lộ khác nhau | Một nước đi yên lặng |
Điểm chung: hầu hết quân kẹt là do chính quân mình chắn, không phải do đối phương. Vì thế gỡ kẹt thường là việc của một hai nước yên lặng, miễn là chọn đúng lúc.
Cậu học sinh ở Nghệ An và chiếc xe ngồi suốt ván
Tình huống giả định. Nam học lớp 8 ở Nghệ An, đánh cờ với bố mỗi tối. Ván nào Nam cũng tấn công rất hăng bằng một xe, một pháo, một mã bên cánh phải. Bố thủ vài nước rồi phản công, Nam thua. Một hôm bố bảo Nam dừng giữa ván và đếm xem bên mình có mấy quân đang làm việc. Nam đếm ra ba. Bố đếm phía bố ra năm.
Chiếc xe bên trái của Nam vẫn ở góc từ đầu ván. Trước mặt xe là con mã đã nhảy lên một bước rồi dừng, và con mã đó cũng không đi tiếp được vì tốt của chính Nam đứng cản chân. Hai quân mạnh bên trái cùng ngồi yên, chỉ vì không ai nghĩ tới chuyện dời một con tốt.
Ván sau, Nam đặt ra một luật nhỏ cho mình: trước khi tấn công, phải có ít nhất bốn quân làm việc. Ván cờ chậm hơn, Nam phải tốn vài nước yên lặng. Nhưng khi tấn công, đòn của Nam có thêm xe bên trái chạy sang hỗ trợ, bố không còn thủ được dễ như trước. Nam vẫn thua nhiều ván, nhưng thua muộn hơn, và thua vì những lý do khác.
Điều đáng chú ý trong chuyện này là bố của Nam không dạy thêm một thế cờ nào. Ông chỉ cho Nam một câu hỏi để tự đặt ra giữa ván. Với người đang học, một câu hỏi đúng thường đi xa hơn mười thế cờ phải nhớ, vì nó dùng được ở mọi ván, kể cả những ván chưa từng thấy.
Cách đếm quân làm việc trong ba mươi giây
Làm thói quen này ở mỗi lần thế cờ yên, khi không có quân nào đang bị dọa ăn ngay.
- Nhìn từng quân lớn của mình: hai xe, hai pháo, hai mã. Bỏ qua sĩ, tượng, tốt trong lượt đếm đầu.
- Với mỗi quân, hỏi nó đang nhắm gì, giữ gì, hay có thể sang cánh cần nó trong hai nước không.
- Quân nào cả ba câu đều là không, đánh dấu là nằm nhà.
- Làm lại với quân của đối phương.
- So hai con số. Nếu bên mình ít hơn, nước tiếp theo nên ưu tiên đánh thức một quân nằm nhà, trừ khi đang có đòn rõ ràng.
Ban đầu đếm mất cả phút, sau vài chục ván sẽ thành phản xạ. Điều quan trọng không phải con số chính xác mà là thói quen nhìn những quân không ai để ý.
Một mẹo nhỏ: khi đếm, nói thầm việc của từng quân thành một câu ngắn, kiểu xe phải giữ lộ giữa, mã trái nhắm sĩ bên kia. Quân nào bạn không nói được câu nào cho nó, đó là quân nằm nhà.
Nên đánh thức quân nào trước
Quân mạnh nhất đang kẹt được ưu tiên. Thường đó là xe. Một chiếc xe mở được lộ làm thay đổi thế cờ nhiều hơn một con mã vừa được gỡ chân. Nếu chỉ có thời gian cho một nước yên lặng, dành nó cho xe.
Quân gần cánh sắp có chuyện. Nếu bạn định tấn công bên phải, đánh thức quân nằm bên phải hoặc quân có đường sang phải nhanh. Đánh thức một quân ở cánh không ai đụng tới lúc này là việc để sau.
Quân đang chắn quân khác. Có khi một con tốt hay một con pháo đứng sai chỗ làm kẹt cả hai quân lớn phía sau. Dời một quân đó là gỡ hai quân cùng lúc, đáng giá hơn mọi nước gỡ đơn lẻ.
Quân mà đối phương đang không để ý tới. Quân ra trận từ phía đối phương chưa đặt quân giữ thường đi được xa hơn trước khi bị đuổi. Nhìn xem phía nào bên kia mỏng, đánh thức quân hướng về phía đó.
Gỡ kẹt cũng có bẫy
Gỡ kẹt khi đang bị ép là tự bỏ nhà. Nếu đối phương đang đe doạ một chỗ, đưa quân ra lúc đó có thể mở thêm lỗ hổng. Thứ tự đúng là vá chỗ đang bị dọa trước, gỡ kẹt sau.
Xe ra sớm quá dễ bị đuổi. Một chiếc xe đứng ra giữa bàn khi mã, pháo đối phương còn đủ sẽ bị dọa liên tục, mỗi lần chạy là một nước mất. Ra xe đúng lúc là ra khi đã có chỗ đứng an toàn và có việc để làm.
Không cần mọi quân đều làm việc. Một hai quân ở lại giữ nhà là bình thường. Mục tiêu là đủ quân cho kế hoạch, chứ không phải đưa tất cả lên để rồi trống cung tướng.
Gỡ bằng cách đổi quân vội. Có người thấy mã kẹt thì đổi luôn lấy một quân bất kỳ cho xong. Đổi như vậy đôi khi đúng, nhưng nếu quân đối phương bị đổi đang là quân yếu của họ, bạn vừa giúp họ dọn bàn. Thử tìm cách gỡ bằng nước yên lặng trước, đổi là phương án sau cùng.
Gỡ một quân bằng cách làm kẹt quân khác. Dời tốt để mở chân mã nhưng lại chắn mất lộ xe là đổi một quân kẹt lấy một quân kẹt khác. Trước khi dời, nhìn xem chỗ mới có chắn ai không.
Tự kiểm sau mỗi ván
Sau ván cờ, bạn không cần xem lại cả ván. Chỉ cần trả lời mấy câu sau là đủ thấy thói quen của mình.
- Quân nào của mình ra trận muộn nhất, đến nước thứ mấy nó mới bắt đầu làm việc?
- Có quân nào ngồi yên từ đầu tới cuối không, vì sao không ai đánh thức nó?
- Lúc mình tấn công, có bao nhiêu quân tham gia, đối phương có bao nhiêu quân giữ?
- Có lúc nào mình đưa quân ra vội rồi bị đuổi về không?
- Nếu chơi lại, nước yên lặng nào mình sẽ đi sớm hơn để mở đường cho quân kẹt?
Ghi câu trả lời vào một cuốn sổ nhỏ, mỗi ván hai ba dòng. Sau mười ván, bạn sẽ thấy mình hay bỏ quên quân nào. Phần lớn người chơi phong trào có một quân hay bị bỏ quên cố định, thường là xe bên phía không tấn công.
Bài học này đi ra ngoài bàn cờ khá xa. Một nhóm làm việc có bảy người mà chỉ ba người thực sự được giao việc đúng sức thì nhóm đó đang đánh thiếu quân. Người trưởng nhóm nhìn đại cục hay hỏi ai đang ngồi chờ, trước khi hỏi ai đang làm chưa tốt.
Câu hỏi thường gặp
Thế nào gọi là quân chưa làm việc trong cờ tướng?
Là quân không nhắm vào chỗ nào của đối phương, không giữ chỗ quan trọng nào của mình, và cũng không thể sang cánh cần nó trong một hai nước. Quân đã rời chỗ ban đầu nhưng không làm được ba việc này vẫn tính là nằm nhà.
Vì sao mã hay bị kẹt hơn các quân khác?
Vì mã bị luật cản chân: nếu có quân đứng ngay cạnh theo hướng nó định đi, mã không bước sang được. Ở trung cuộc khi bàn cờ đông quân, mã rất dễ bị chính tốt hoặc pháo của mình cản mà người chơi không để ý.
Có nên đưa xe ra thật sớm cho khỏi kẹt không?
Không nên vội. Xe đứng giữa bàn khi mã, pháo đối phương còn đủ sẽ bị dọa đuổi liên tục, mỗi lần chạy mất một nước. Nên ra xe khi đã có chỗ đứng an toàn và có việc cụ thể cho nó làm.
Đếm quân làm việc có cần chính xác không?
Không cần chính xác tuyệt đối. Mục đích là tạo thói quen nhìn những quân không ai để ý. Nếu bên mình rõ ràng ít quân làm việc hơn, nước kế tiếp nên ưu tiên đánh thức một quân, trừ khi đang có đòn rõ ràng.
Có nên để một vài quân ở lại giữ nhà không?
Có. Một hai quân ở lại giữ cung tướng là bình thường và cần thiết. Mục tiêu là có đủ quân cho kế hoạch đang theo, không phải đưa tất cả lên phía trước rồi để trống sau lưng.