Nguyên lý đang hơn thì đổi, đang kém thì giữ nói rằng bên hơn quân nên chủ động đổi bớt quân để bàn cờ đơn giản, ít chỗ cho đối phương lật ngược; còn bên kém quân nên giữ thế cờ nhiều quân, nhiều biến, để còn cơ hội. Ván cờ càng ít quân, phần hơn càng lộ rõ và càng khó bị lấy lại.
Bài này không bàn quân nào đáng bao nhiêu điểm, chuyện đó các sách cơ bản đã nói. Ở đây là câu hỏi đại cục: với tình thế đang hơn hay đang kém, đổi quân giúp gì và hại gì, khi nào nguyên lý trên sai, và cách tự hỏi trước khi đổi. Người chơi phong trào thua không ít ván dù từng hơn cả một quân lớn, phần nhiều vì không biết dọn bàn cờ đúng lúc.
Vì sao bên hơn quân nên dọn bàn cờ
Hình dung ván cờ như một cuộc đua có nhiều đường tắt. Khi bàn cờ còn đông quân, có rất nhiều đường tắt: một đòn phối hợp bất ngờ, một con mã nhảy vào đúng chỗ, một con pháo có ngòi ở chỗ không ai để ý. Bên đang kém sống nhờ những đường tắt đó. Mỗi lần đổi quân là bịt đi vài đường tắt.
Lấy một ví dụ bằng lời. Bạn hơn đối phương một mã. Nếu hai bên còn đủ xe pháo, mã thừa của bạn là một phần nhỏ trong một khối lực lượng lớn, và đối phương có thể bù lại bằng một đòn tấn công. Nếu bạn đổi được xe lấy xe, pháo lấy pháo, bàn cờ còn ít quân, con mã thừa trở thành phần lớn trong lực lượng còn lại. Hơn kém trở nên rõ ràng, và đối phương hết chỗ để xoay.
Thêm một lý do ít người nói: đổi quân làm giảm sức tấn công của đối phương vào cung tướng mình. Bên đang kém thường chỉ còn một hy vọng là đánh thẳng vào tướng. Đổi đi những quân tấn công của họ là lấy đi hy vọng đó.
Tất nhiên đổi cũng phải chọn. Bên hơn nên ưu tiên đổi những quân đang hoạt động mạnh nhất của đối phương, giữ lại những quân của mình đang làm tốt việc giữ nhà. Đổi xe lấy xe khi xe đối phương đang ép cung mình là đổi tốt; đổi mã đang giữ cung của mình lấy một mã đứng góc của họ là đổi dở.
Vì sao bên kém quân nên giữ thế cờ rối
Lật ngược lại, bên đang kém cần nhiều đường tắt. Mỗi quân còn trên bàn là một cơ hội tạo đòn, và đối phương phải tính tới mọi cơ hội đó. Người đang hơn quân thường muốn ván cờ kết thúc cho nhanh, nên dễ mất kiên nhẫn trước một thế cờ rối, nhiều biến. Bên kém tận dụng chính điều đó.
Giữ thế cờ rối không có nghĩa là liều. Nó có nghĩa là tránh đổi quân khi không cần, giữ quân ở chỗ có đe doạ, và tìm những nước buộc đối phương phải nghĩ. Một thế cờ mà bên hơn phải tính kỹ mỗi nước là thế cờ bên kém còn hy vọng.
Bên kém cũng có ngoại lệ đáng đổi: khi đổi quân giúp gỡ một thế bị ép chết, hoặc khi đổi xong bàn cờ còn lại là thế mà dù kém quân vẫn khó thua. Những trường hợp đó đòi hiểu biết tàn cục, nên người mới cứ ưu tiên giữ quân, trừ khi nhìn thấy rõ lợi ích cụ thể.
Về tâm lý, bên kém cũng cần nhớ một điều: chưa ai thua khi ván cờ chưa kết thúc. Người đang hơn hay lo được lo mất, sợ đánh hỏng phần hơn, nên dễ đi những nước rụt rè. Giữ thế cờ rối và kiên nhẫn đặt câu hỏi cho họ là cách dùng chính nỗi lo đó.
Đổi hay giữ theo từng tình thế
Bảng dưới đây gom các tình thế thường gặp ở trung cuộc và gợi ý hướng nghĩ. Đây là nguyên lý chung, mỗi ván cụ thể có thể khác.
| Tình thế | Hướng nghĩ | Lý do | Ngoại lệ đáng lưu ý |
|---|---|---|---|
| Hơn một quân lớn, tướng an toàn | Chủ động đổi | Phần hơn lộ rõ khi ít quân | Đừng đổi mất quân đang giữ cung |
| Hơn quân nhưng đang bị ép | Đổi quân đang ép mình trước | Gỡ thế ép rồi mới tính phần hơn | Đổi phải không làm hở thêm chỗ khác |
| Kém quân, đối phương chưa vững | Giữ quân, tạo biến | Mỗi quân là một cơ hội | Tránh liều đánh khi chưa có đủ quân |
| Kém quân, đang bị ép | Đổi quân tấn công của đối phương | Sống sót trước, tính sau | Đổi xong vẫn kém, cần kế hoạch giữ hoà |
| Quân bằng nhau, mình chủ động | Hạn chế đổi | Đổi là mất bớt quân đang làm việc | Đổi được quân tốt của họ lấy quân kẹt của mình thì nên |
| Quân bằng nhau, mình bị động | Tìm đổi quân đang ép mình | Giảm áp lực, lấy lại cân bằng | Đừng đổi quân duy nhất đang giữ nhà |
Dòng cuối bảng hay bị bỏ qua: khi quân bằng nhau, đổi quân không phải trung tính. Đổi một quân đang làm việc của mình lấy một quân đang nằm nhà của đối phương là thiệt, dù trên giấy hai quân bằng giá.
Đổi quân để gỡ thế bị ép
Ngoài chuyện hơn kém, có một lý do đổi quân rất thực tế: thoát khỏi thế bị ép. Khi một xe hay một pháo của đối phương đứng ở chỗ quá đẹp, ghìm cả một cánh của bạn, mỗi nước bạn đi đều phải tính tới nó. Trong tình thế đó, đổi được chính quân ấy, kể cả bằng một quân của mình đang đứng đẹp, thường là lựa chọn tỉnh táo.
Lý do nằm ở chỗ quân ép mình làm hỏng nhiều quân khác. Một con pháo đối phương ghìm được hai quân của bạn thì thực tế nó đang đáng giá gấp ba. Đổi nó đi, hai quân bị ghìm được tự do. Trên giấy bạn đổi một lấy một, nhưng trên bàn cờ bạn vừa lấy lại ba quân làm việc.
Cách nhận ra quân đang ép mình: hỏi quân nào của đối phương mà nếu biến mất, mình sẽ dễ thở hẳn. Thường câu trả lời đến ngay. Rồi hỏi tiếp có cách nào đổi được nó không, với quân nào của mình. Ưu tiên đổi bằng quân đang ít việc nhất.
Lưu ý ngược lại: nếu chính bạn có một quân đang ép đối phương như vậy, đừng nhận đổi dễ dàng. Quân đó đang làm việc của nhiều quân, giữ nó lại là giữ cả thế ép.
Hai ông cháu ở Huế và ván cờ không chịu kết thúc
Tình huống giả định. Bé Khang, mười hai tuổi, ở Huế, chơi cờ với ông nội mỗi chiều. Có một ván Khang ăn được xe của ông khá sớm, vì ông sơ ý. Từ đó Khang chỉ nghĩ cách ăn thêm. Ông không còn xe, nhưng còn hai pháo, hai mã, và ông không chịu đổi quân nào. Mỗi khi Khang dọa, ông né, rồi đặt quân vào chỗ có thể đánh lại.
Bốn mươi nước sau, bàn cờ vẫn đông, Khang mệt và bắt đầu đi nhanh. Một con mã của ông nhảy vào sát cung, pháo có ngòi phía sau, Khang phải bỏ xe để giữ tướng. Ván đó hoà.
Ông không giảng gì nhiều. Ông chỉ nói: lúc con hơn một xe, mỗi lần con đổi được một quân với ông là ông mất một cơ hội. Con không đổi, nên ông còn đủ quân để làm chuyện. Lần sau, khi hơn quân, Khang tập tìm cách đổi pháo lấy pháo, mã lấy mã. Ván cờ ngắn hơn và Khang thắng nhiều hơn. Điều Khang nhớ lâu là cảm giác lạ: thắng nhờ bớt đi chứ không phải nhờ thêm vào.
Câu tự hỏi trước khi đổi quân
Trước mỗi lần đổi, dù là chủ động đổi hay chấp nhận lời mời đổi của đối phương, hỏi nhanh mấy câu sau.
- Mình đang hơn, đang kém hay đang bằng? Nếu bằng, ai đang chủ động?
- Quân mình đổi đi đang làm việc hay đang nằm nhà? Quân đối phương mất đi đang làm gì?
- Đổi xong, ai đi nước tiếp theo, và nước đó có lợi cho ai?
- Đổi xong, cung tướng của mình có bị hở chỗ nào vì mất quân đó không?
- Đối phương mời đổi vì sao? Họ đang muốn gỡ thế ép, hay muốn dọn bàn vì đang hơn?
Câu cuối rất đáng giá. Khi đối phương chủ động mời đổi, thường họ có lý do. Đoán được lý do của họ là biết nên nhận hay không.
Nhiều người chơi chỉ hỏi câu thứ hai, tức là so giá quân. Bốn câu còn lại mới là câu đại cục.
Nếu chưa quen, tập trả lời thành tiếng trong ván tập với người quen. Nói ra sẽ chậm hơn nghĩ thầm, nhưng nó buộc bạn đi đủ các câu thay vì chỉ dừng ở câu so giá quân.
Những lỗi hay gặp quanh chuyện đổi quân
Hơn quân mà vẫn đánh như đang bằng. Người đang hơn thường tiếp tục tìm cách ăn thêm, giữ bàn cờ đông, và vô tình cho đối phương thời gian tìm đòn. Đang hơn thì việc chính là bớt rủi ro, không phải thêm lợi.
Sợ đổi vì tiếc quân. Có người không chịu đổi chỉ vì thích con pháo đang đứng đẹp. Nếu đổi giúp gỡ thế ép hoặc làm phần hơn lộ rõ, tiếc quân là để cảm xúc quyết định thay đại cục.
Đổi để cho xong. Mệt, chán, muốn bàn cờ gọn nên đổi bừa. Đổi kiểu này hay làm mất quân đang giữ cung, hoặc đổi đúng lúc đối phương muốn.
Quên rằng đổi quân cũng tốn nước. Có những lần đổi mất hai ba nước: đưa quân tới, đối phương ăn, mình ăn lại. Trong lúc đó, đối phương có thể đã làm xong một việc khác. Đổi quân cũng phải tính thời gian, không chỉ tính quân.
Kém quân mà đổi để giải toả. Bị ép lâu, người chơi muốn đổi để dễ thở, nhưng đổi xong thì phần kém lộ rõ và ván cờ hết cơ hội. Nếu kém quân, chịu ngồi trong thế rối thêm một lúc thường tốt hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đang hơn quân thì nên đổi quân?
Vì khi bàn cờ ít quân, phần hơn của bạn chiếm tỉ lệ lớn hơn trong lực lượng còn lại và đối phương có ít đường xoay xở hơn. Đổi quân cũng làm giảm sức tấn công của đối phương vào cung tướng, thứ họ thường trông vào khi đang kém.
Đang kém quân có bao giờ nên đổi không?
Có, khi đổi giúp gỡ một thế đang bị ép rất nặng, hoặc khi đổi quân tấn công nguy hiểm của đối phương để sống sót. Ngoài những trường hợp đó, bên kém thường nên giữ quân để còn tạo biến và cơ hội.
Hai bên bằng quân thì đổi quân có lợi cho ai?
Tuỳ quân nào bị đổi. Đổi một quân đang làm việc của mình lấy một quân đang nằm nhà của đối phương là thiệt. Ngược lại, đổi quân kẹt của mình lấy quân đang hoạt động của họ là lợi, dù hai quân bằng giá trên giấy.
Khi đối phương mời đổi quân thì nên làm gì?
Trước hết đoán xem vì sao họ muốn đổi. Nếu họ đang bị ép và muốn gỡ, có thể nên từ chối. Nếu họ đang hơn và muốn dọn bàn, càng nên giữ thế rối. Nếu đổi giúp bạn gỡ thế xấu, cứ nhận.
Đơn giản hoá thế cờ có làm ván cờ kém hay không?
Không. Với bên đang hơn, đơn giản hoá là cách thắng chắc nhất, dù trông không đẹp mắt. Nhiều người chơi giỏi đánh giá cao khả năng dọn bàn cờ đúng lúc hơn những đòn tấn công đẹp mà rủi ro.