DaiCuc.comĐại Cục
Nguyên lý trung cuộc cờ tướng

Tranh tiên trong cờ tướng: vì sao giữ quyền chủ động đáng giá hơn ăn thêm một quân

Tranh tiên là giành quyền buộc đối phương phải đáp theo ý mình. Cách nhận ra mình đang có tiên hay mất tiên, và vì sao một nước tiên đáng hơn một quân tốt.

Two elderly Vietnamese men playing xiangqi on a stone table in a Hanoi park, pieces with blank tops, shot from behind one player, soft morning light through trees

Tranh tiên trong cờ tướng là giành quyền đi những nước buộc đối phương phải đáp lại theo ý mình. Người có tiên chọn chiến trường, người mất tiên chạy theo để vá. Ở trung cuộc, giữ được tiên thường đáng giá hơn ăn thêm một quân tốt, vì quân ăn được chỉ là một con, còn tiên là quyền quyết định cả mấy chục nước sau.

Người mới chơi hay đếm quân: ai nhiều quân hơn là đang hơn. Người chơi lâu năm đếm thêm một thứ khó thấy hơn: ai đang bắt ai phải đáp. Bài này giải thích tiên là gì bằng lời, cách nhận ra lúc mình vừa đánh mất nó, và những câu tự hỏi trước khi đưa tay ăn một quân trông có vẻ miễn phí. Không có chuỗi nước đi cụ thể, chỉ có nguyên lý để bạn mang vào ván cờ của mình.

Tiên là gì, nói bằng lời thường

Hình dung hai người đang nói chuyện. Một người đặt câu hỏi, người kia trả lời. Người đặt câu hỏi dẫn câu chuyện đi đâu cũng được, người trả lời chỉ chọn cách trả lời. Trên bàn cờ, nước có tiên là nước đặt câu hỏi: dọa ăn một quân, dọa chiếu tướng, dọa chiếm một đường quan trọng. Đối phương buộc phải trả lời bằng cách che, chạy, hoặc giữ. Trong lúc họ trả lời, bạn đã nghĩ sẵn câu hỏi tiếp theo.

Mất tiên không có nghĩa là thua. Nó có nghĩa là trong một quãng, bạn không còn được chọn việc của mình. Bạn định đưa xe sang cánh trái thì đối phương dọa mã bên phải, bạn phải lo mã trước. Bạn định đẩy tốt thì đối phương dọa pháo, bạn lại lo pháo. Năm sáu nước trôi qua, kế hoạch của bạn vẫn nằm trong đầu, còn kế hoạch của đối phương đã đi được một nửa.

Vì vậy người ta hay nói tiên là thời gian. Ở trung cuộc, khi quân hai bên đã ra gần hết và chưa ai mất gì nhiều, một nước đi trước đôi khi đủ để bên này chiếm được lộ tốt, bên kia chỉ còn chỗ xấu. Thời gian không hiện trên bàn cờ như một quân, nên người chơi rất dễ bán nó đi với giá rẻ.

Dấu hiệu bạn đang có tiên và đang mất tiên

Không cần máy tính để biết ai đang chủ động. Nhìn vào ba bốn nước gần nhất của cả hai bên, đối chiếu với bảng dưới đây.

Câu hỏi nhìn lạiĐang có tiênĐang mất tiên
Nước vừa rồi của mình là gì?Một nước tạo đe doạ hoặc đưa thêm quân vào việc chungMột nước che, chạy, hoặc rút về để giữ
Đối phương đang làm gì?Đáp lại đe doạ của mìnhĐưa quân sang cánh họ chọn
Mình có được chọn việc kế tiếp không?Có, còn hai ba phương ánKhông, gần như chỉ còn một nước bắt buộc
Quân của mình đang ở đâu?Phần lớn hướng về phía trướcNhiều quân dồn về sau giữ nhà
Cảm giác khi ngồiThong thả, đang nghĩ xaGấp gáp, đang lo từng nước

Nếu ba trong năm dòng rơi vào cột bên phải, bạn đang mất tiên dù quân hai bên có thể vẫn bằng nhau. Đây là lúc cần một nước lấy lại quyền hỏi, chứ không phải lúc tham thêm quân.

Vì sao một nước tiên thường đáng hơn một quân tốt

Quân tốt chưa qua sông chỉ đi thẳng. Ở trung cuộc, một con tốt nằm nhà ít khi làm được việc gì lớn. Ăn được nó, bạn hơn một quân trên giấy, nhưng nếu phải tốn hai nước đưa xe đi ăn rồi đưa xe về, đối phương có hai nước để đưa mã, pháo vào vị trí đẹp.

Tiên cộng dồn, quân tốt thì không. Một nước có tiên dẫn tới nước có tiên tiếp theo, vì đối phương bận đáp nên không kịp dựng thế phòng thủ. Một quân tốt ăn được thì nằm yên ở đó, không tự sinh ra lợi thế mới.

Mất tiên ở trung cuộc khó lấy lại. Khi quân đã ra hết, mỗi bên đều có lộ, có vị trí. Bên đang chủ động thường giữ được thế ép trong một quãng dài. Bên bị động muốn lật lại phải chấp nhận đổi quân hoặc thí quân, tức là trả giá.

Người thắng ván cờ hiếm khi thắng vì đếm quân. Nhiều ván kết thúc bằng thế chiếu hết khi hai bên vẫn còn gần đủ quân. Bên thắng là bên đã đi trước ở chỗ quan trọng, không phải bên ăn được nhiều tốt hơn.

Có ngoại lệ. Nếu ăn quân xong mà vẫn giữ được tiên, ví dụ quân ăn xong lại đứng đúng chỗ dọa tiếp, thì đó là ăn quân miễn phí thật. Nguyên lý ở đây không phải là đừng bao giờ ăn quân, mà là đừng trả bằng tiên cho một món hàng nhỏ.

Một ván ở công viên: ăn được tốt, mất cả cánh

Tình huống giả định. Chiều thứ Bảy, ông Hùng và ông Tâm ngồi đánh cờ quen ở một góc công viên ở Hà Nội. Đến trung cuộc, hai bên quân còn đủ, ông Tâm để một con tốt bên cánh trái không ai giữ. Ông Hùng thấy ngay, đưa xe chạy dài sang ăn. Người đứng xem gật gù, hơn một tốt rồi.

Nhưng xe ông Hùng đang đứng chỗ đẹp nhất bàn cờ, giữ lộ giữa, nay chạy sang góc. Ông Tâm không vội đuổi xe. Ông đưa mã lên một nước, pháo sang một nước, cả hai đều dọa vào cung tướng bên phải của ông Hùng, chỗ vừa mất xe canh. Ông Hùng phải rút xe về, mất thêm một nước nữa. Đến lúc xe về tới nơi thì ông Tâm đã đặt xong thế ép, ông Hùng chỉ còn che đỡ.

Ván đó ông Hùng không thua ngay, nhưng suốt hai chục nước sau ông không được đi một nước nào theo ý mình. Cuối buổi ông nói câu người chơi lâu năm nào cũng từng nói: ăn được con tốt mà như mất con xe. Bài học không nằm ở con tốt, mà ở hai nước xe đi về, và cái lộ giữa bị bỏ trống trong lúc đó.

Năm cách giữ tiên khi đã có

Có tiên rồi thì phải giữ. Những cách dưới đây là nguyên lý chung, áp vào thế cờ nào cũng được, không cần nhớ thế cụ thể.

  1. Ưu tiên nước vừa đưa quân ra vừa tạo đe doạ. Một nước làm được hai việc là cách rẻ nhất để vừa phát triển vừa giữ quyền hỏi.
  2. Đừng chạy quân đã ra rồi về lại chỗ cũ, trừ khi bị buộc. Mỗi lần quay về là trả lại một nước cho đối phương.
  3. Khi đối phương vừa đáp xong, hỏi ngay: họ đáp bằng quân nào, chỗ nào giờ yếu đi vì quân đó rời đi. Đe doạ kế tiếp thường nằm ở chỗ đó.
  4. Nếu buộc phải phòng thủ, chọn cách phòng thủ có kèm đe doạ ngược. Che bằng một quân đồng thời nhắm vào quân khác của đối phương tốt hơn che bằng quân chỉ đứng im.
  5. Khi không còn đe doạ nào hợp lý, đừng ép bằng nước vô nghĩa. Dùng một nước yên lặng để đưa quân còn nằm nhà vào việc, rồi mới hỏi tiếp.

Năm điều trên không đòi tính sâu. Chúng chỉ đòi bạn nhớ rằng mỗi nước đi đều trả lời một câu: nước này hỏi đối phương điều gì, hay nước này chỉ đáp lời họ.

Khi nào nên nhường tiên một nhịp

Giữ tiên không phải là luật tuyệt đối. Có ba lúc người chơi lâu năm sẵn lòng đi một nước không đe doạ gì. Lúc thứ nhất là khi trong nhà có một lỗ hổng mà đối phương chỉ cần một nước là chạm tới, ví dụ cung tướng vừa mất một sĩ và một xe đối phương đang nhìn vào. Vá lỗ đó trước rồi hỏi tiếp sẽ rẻ hơn nhiều so với để đối phương phản đòn đúng lúc mình hết đà.

Lúc thứ hai là khi mọi đe doạ còn lại đều nông, đối phương đáp xong lại đứng đẹp hơn. Ép bằng nước nông chỉ giúp họ sắp quân. Lúc thứ ba là khi có một quân lớn của mình vẫn nằm nhà; một nước yên lặng đưa nó vào việc thường mở ra chuỗi đe doạ mới mạnh hơn chuỗi cũ.

Cách phân biệt nhường tiên có chủ ý với mất tiên: nhường có chủ ý là bạn chọn nước yên lặng trong khi vẫn còn nước đe doạ để đi, và biết rõ nước yên lặng đó chuẩn bị cho việc gì. Mất tiên là bạn hết lựa chọn, chỉ còn che và chạy.

Chỗ người chơi hay sai khi tranh tiên

Nhầm tiên với chiếu tướng liên tục. Chiếu tướng là một kiểu đe doạ, nhưng chiếu xong mà quân mình đứng chỗ xấu hơn thì chỉ là đẩy tướng đối phương vào chỗ an toàn hơn. Nhiều người chiếu năm sáu nước rồi hết đà, đối phương bắt đầu phản công.

Đe doạ thứ đối phương không cần giữ. Dọa ăn một quân mà đối phương sẵn lòng đổi, hoặc dọa một chỗ mà họ chỉ cần đi một nước có ích là xong, thì nước đó không có tiên thật.

Giữ tiên bằng mọi giá. Có lúc nên nhường tiên một nhịp để vá một lỗ hổng lớn trong nhà. Cố ép tiếp khi sau lưng còn lỗ hổng là đặt cược cả ván vào việc đối phương không nhìn thấy.

Đánh giá thế cờ chỉ bằng số quân. Thói quen này khiến người chơi bán tiên lấy quân mà không thấy mình đang lỗ. Hãy tập đếm thêm số quân đang làm việc và ai đang hỏi ai.

Câu tự hỏi trước khi ăn một quân trông có vẻ miễn phí

Trước khi đưa tay ăn, dừng lại vài giây và đi qua danh sách này. Nếu có một câu trả lời là không, hãy nghĩ thêm một lần nữa.

  • Ăn xong, quân của mình có còn đứng ở chỗ làm việc được không, hay bị kéo ra góc?
  • Mình mất mấy nước để ăn và quay về, đối phương làm được gì trong mấy nước đó?
  • Quân vừa ăn có đang giữ chỗ nào quan trọng của đối phương không, hay là quân bỏ đi được?
  • Vì sao đối phương để quân đó không ai giữ, họ đang chuẩn bị gì ở cánh khác?
  • Nếu không ăn, mình có nước nào tạo đe doạ mạnh hơn không?

Sau mỗi ván, đánh dấu những lần bạn ăn quân mà sau đó phải phòng thủ liền ba bốn nước. Thường chỉ cần hai ba ván ghi chú là bạn thấy rõ mình hay bán tiên ở đâu.

Ngoài đời cũng vậy. Một khoản lợi nhỏ trước mắt mà khiến bạn phải chạy theo việc của người khác suốt một quãng dài thì không còn là lợi. Người nhìn đại cục hỏi ai đang được chọn việc, chứ không chỉ hỏi ai đang được nhiều hơn.

Câu hỏi thường gặp

Tranh tiên trong cờ tướng nghĩa là gì?

Tranh tiên là giành quyền đi những nước buộc đối phương phải đáp lại, như dọa ăn quân, dọa chiếu tướng hay dọa chiếm đường quan trọng. Bên có tiên chọn được việc của mình, bên mất tiên phải chạy theo để vá chỗ hở.

Có phải lúc nào cũng nên bỏ quân để giữ tiên không?

Không. Nếu ăn quân xong mà quân của bạn vẫn đứng chỗ tốt và đối phương không có đe doạ nào đáng kể, cứ ăn. Nguyên lý chỉ nhắc rằng đừng trả bằng nhiều nước đi cho một quân nhỏ, nhất là tốt chưa qua sông ở trung cuộc.

Làm sao biết mình vừa mất tiên?

Dấu hiệu rõ nhất là bạn không còn được chọn nước tiếp theo, gần như chỉ còn một nước bắt buộc để che hoặc chạy. Nếu hai ba nước liền bạn chỉ đáp lời đối phương, quyền chủ động đã sang tay họ.

Chiếu tướng liên tục có phải là giữ tiên không?

Chỉ khi mỗi lần chiếu đưa quân của bạn tới chỗ tốt hơn hoặc làm yếu thế phòng thủ của đối phương. Chiếu mà quân mình rơi vào chỗ xấu, tướng đối phương lại về chỗ an toàn hơn, thì chỉ là phí nước.

Mất tiên rồi thì lấy lại bằng cách nào?

Thường phải chọn cách phòng thủ có kèm đe doạ ngược, hoặc chấp nhận đổi một quân đang ép mình để gỡ thế. Điều quan trọng là thoát khỏi chuỗi nước bắt buộc càng sớm càng tốt, kể cả khi phải trả một giá nhỏ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138