Trong 90 ngày đầu, nhân viên mới nên trả lời được năm câu hỏi về đại cục công ty: công ty kiếm tiền từ đâu, ai thật sự ra quyết định, năm nay công ty đang lo chuyện gì nhất, phòng mình đóng góp vào đó thế nào, và việc của mình nằm ở đâu trong chuỗi ấy. Người trả lời được năm câu này làm việc chính đúng hướng hơn hẳn người chỉ giỏi việc được giao.
Người mới thường dồn hết sức vào làm tốt việc trước mặt, vì sợ bị đánh giá trong thời gian thử việc. Điều đó cần, nhưng chưa đủ. Không hiểu bức tranh chung, bạn dễ làm rất kỹ một việc mà công ty không cần kỹ, hoặc bỏ sót điều mà ai cũng ngầm hiểu là quan trọng. Bài này đưa ra năm câu hỏi, chỗ để tìm câu trả lời và lộ trình ba mốc ba mươi ngày, kèm ví dụ một người mới ở công ty chế biến cà phê tại Lâm Đồng.
Vì sao người mới chỉ nhìn bàn làm việc của mình là thiệt
Bàn làm việc của bạn là một ô nhỏ trên bàn cờ lớn. Việc bạn được giao có lý do tồn tại vì một chuỗi quyết định ở phía trên mà bạn chưa thấy. Khi không thấy chuỗi đó, bạn khó biết cái gì trong việc của mình là cốt lõi, cái gì là phụ. Bạn có thể mất ba ngày làm đẹp một bảng báo cáo trong khi người đọc chỉ cần một con số ở dòng đầu.
Người mới cũng dễ phạm những điều cấm kỵ không ai viết ra: gửi thư thẳng cho giám đốc vượt cấp, hứa với khách một điều mà phòng kinh doanh đang tránh, đề xuất thay đổi một quy trình mà chính sếp lớn đã dựng. Không phải lỗi của bạn, nhưng hậu quả thì bạn chịu.
Ngược lại, người mới hiểu đại cục sớm có một lợi thế đặc biệt: họ nhìn công ty bằng mắt mới, chưa quen với những điều bất hợp lý. Nếu vừa có mắt mới vừa hiểu bối cảnh, họ đưa ra được những đề xuất mà người cũ không thấy, và đề xuất đó được nghe vì nó khớp với điều công ty đang lo. Đó là cách người mới nhanh chóng có chỗ đứng.
Cách đọc: nhìn toàn bàn trước khi đi nước, và hiểu địa thế trước khi quyết
Người chơi cờ tướng có kinh nghiệm, khi ngồi vào một ván đang dở, không đi ngay. Họ nhìn toàn bàn: quân nào của mình đang hoạt động, quân nào nằm im, đối phương đang dồn sức về phía nào, chỗ nào là điểm yếu của cả hai bên. Chỉ sau đó họ mới chọn nước. Người mới vào công ty cũng đang ngồi vào một ván đã dở, có lịch sử, có các thế lực, có những trận đã thắng và đã thua mà bạn không chứng kiến.
Trong sử Việt, chiến thắng Bạch Đằng năm 938 của Ngô Quyền thường được nhắc như một bài học về hiểu địa thế: trận địa được chọn trên dòng sông có thủy triều lên xuống, với bãi cọc cắm dưới lòng sông. Cách đọc ở đây, và đây chỉ là một cách đọc, là quyết định lớn dựa trên hiểu biết sâu về nơi mình đứng, thứ mà người đến sau không thể có nếu chỉ nhìn bề mặt.
Với người mới, địa thế là những thứ không có trong sổ tay nhân viên: phòng nào có tiếng nói, quy trình nào là bất khả xâm phạm, khách hàng nào là sống còn, mùa nào là mùa cao điểm. Hiểu được địa thế, mỗi việc bạn làm sẽ khớp với dòng chảy chung thay vì đi ngược.
Năm câu hỏi đại cục và chỗ tìm câu trả lời
Đừng hỏi cả năm câu trong tuần đầu. Hỏi dần, qua nhiều người, và ghi lại. Cột cuối giúp bạn biết khi nào đã hiểu đủ.
| Câu hỏi | Hỏi ai, xem ở đâu | Dấu hiệu đã hiểu |
|---|---|---|
| Công ty kiếm tiền từ đâu? | Báo cáo nội bộ, người phòng kinh doanh hoặc kế toán | Kể được ba nguồn doanh thu chính theo thứ tự |
| Ai thật sự ra quyết định? | Quan sát các cuộc họp, hỏi người làm lâu năm | Biết loại việc nào phải qua ai, kể cả khi không có trong sơ đồ |
| Năm nay công ty lo gì nhất? | Buổi họp toàn công ty, kế hoạch năm, hỏi sếp trực tiếp | Nói được một hai mối lo chính bằng lời của mình |
| Phòng mình góp vào đó thế nào? | Sếp trực tiếp, chỉ tiêu của phòng | Biết phòng được đánh giá bằng chỉ số gì |
| Việc của mình nằm đâu trong chuỗi? | Người giao việc, người nhận đầu ra của mình | Biết ai dùng kết quả của mình và họ cần gì nhất |
Câu thứ hai là câu khó nhất và tế nhị nhất. Đừng hỏi thẳng "ai mới là người quyết ở đây". Hãy quan sát xem khi có chuyện lớn, người ta chờ ý ai, và đề xuất nào đi qua ai thì được duyệt nhanh.
Chuyện của Phúc ở công ty cà phê tại Lâm Đồng
Phúc vào làm nhân viên kế hoạch sản xuất tại một công ty chế biến cà phê ở Lâm Đồng. Tháng đầu, Phúc được giao lập lịch rang xay hằng tuần. Phúc làm rất kỹ, tối ưu từng ca máy để đạt công suất cao nhất. Nhưng tuần nào bản lịch cũng bị trưởng phòng sửa lại, ưu tiên những lô hàng nhỏ cho một số khách lẻ thay vì lô lớn chạy máy hiệu quả hơn.
Phúc thấy khó hiểu, cho tới khi được ngồi dự một buổi họp quý với ban giám đốc. Hóa ra năm nay công ty đang chuyển hướng sang cà phê đặc sản bán cho các quán ở các thành phố lớn, biên lợi nhuận cao hơn nhiều so với hàng xuất khẩu số lượng lớn. Các lô nhỏ chính là đơn của nhóm khách mới này. Công suất máy không phải mối lo; giữ được khách đặc sản mới là mối lo.
Từ đó Phúc lập lịch theo tiêu chí khác: lô đặc sản ưu tiên trước, lô lớn chạy vào ca còn lại. Bản lịch hầu như không bị sửa nữa. Tháng thứ ba, Phúc đề xuất gom các lô nhỏ cùng loại hạt vào một ca để giảm thời gian vệ sinh máy, một đề xuất vừa khớp mối lo của công ty vừa dùng đúng chuyên môn của mình. Trưởng phòng mang đề xuất đó lên ban giám đốc.
Lộ trình ba mốc ba mươi ngày
Đây là khung tham khảo, bạn điều chỉnh theo công ty. Điều quan trọng là mỗi mốc có một mục tiêu rõ, không phải làm cùng lúc mọi thứ.
- Ngày 1 đến 30: học việc được giao cho thật chắc, gặp riêng ít nhất năm người ở các phòng liên quan, hỏi họ cần gì từ phòng mình. Ghi chép mọi thứ.
- Ngày 31 đến 60: trả lời được ba câu đầu trong bảng năm câu hỏi. Hỏi sếp trực tiếp về mối lo lớn nhất năm nay. Bắt đầu nhận ra những chỗ việc của mình chưa khớp với mối lo đó.
- Ngày 61 đến 90: trả lời được cả năm câu. Đề xuất một cải tiến nhỏ, cụ thể, nối thẳng với mối lo của công ty, trình qua sếp trực tiếp.
- Ngày 90: tự viết một trang về công ty như bạn hiểu, rồi nhờ sếp đọc và sửa. Phần sếp sửa là phần bạn hiểu sai.
Bước cuối nghe có vẻ lạ, nhưng nó là cách nhanh nhất để phát hiện chỗ bạn đang hiểu lệch, trước khi hiểu lệch đó dẫn tới quyết định sai. Sếp cũng thường đánh giá cao người mới chủ động hỏi như vậy.
Chỗ người mới hay sai
Đề xuất thay đổi lớn trong tháng đầu. Dù đề xuất đúng, nó thường bị bác vì bạn chưa có tin cậy và chưa hiểu vì sao mọi thứ đang như vậy. Ghi lại ý tưởng, chờ tới khi hiểu đủ bối cảnh.
Chỉ hỏi sếp trực tiếp. Sếp là một nguồn, nhưng người ở phòng khác, người làm lâu năm, thậm chí bảo vệ hay tài xế thường cho bạn những mảnh mà sếp không nhắc tới vì đã quá quen.
Tin hết những gì nghe được. Người cũ có góc nhìn và có bất mãn riêng. Nghe nhiều người, so lại, rồi mới kết luận.
Ngại hỏi vì sợ bị coi là không biết. Ba tháng đầu là lúc hỏi được nhiều nhất mà không ai thấy lạ. Qua thời gian đó, những câu cơ bản sẽ khó hỏi hơn nhiều.
Chọn phe quá sớm. Công ty nào cũng có những nhóm thân nhau, có những bất đồng cũ giữa các phòng. Người mới bị kéo về một phía ngay từ tuần đầu sẽ khó làm việc với phía còn lại. Giữ quan hệ tử tế với mọi người cho tới khi hiểu rõ chuyện gì đang diễn ra.
Tự kiểm ở ngày thứ 90
Cuối tháng thứ ba, dành một buổi tối trả lời những câu sau, viết ra giấy. Không ai chấm, mục đích là thấy mình đã hiểu tới đâu và còn mù ở đâu.
- Mình kể được công ty kiếm tiền từ đâu mà không cần mở tài liệu không?
- Nếu có một đề xuất cần duyệt nhanh, mình biết phải đi qua ai không?
- Mối lo lớn nhất năm nay của công ty là gì, và việc của mình tuần này có liên quan tới nó không?
- Ai là người dùng kết quả công việc của mình, và họ có hài lòng không? Mình đã hỏi họ chưa?
- Có điều gì mình từng nghĩ là bất hợp lý mà bây giờ đã hiểu lý do?
- Có điều gì mình vẫn thấy bất hợp lý sau khi đã hiểu lý do? Đó là ứng viên cho đề xuất đầu tiên.
Nếu câu nào bạn còn trả lời ngập ngừng, đó là việc của tháng thứ tư. Phúc sau 90 ngày trả lời rõ bốn câu, còn câu về người dùng kết quả thì chưa: Phúc chưa từng hỏi phòng kinh doanh xem lịch rang có giúp họ hẹn giao hàng chính xác hơn không. Câu hỏi đó trở thành việc đầu tiên của tháng sau, và nó dẫn tới một thay đổi nhỏ trong cách gửi lịch cho phòng kinh doanh mỗi thứ Sáu.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi về chuyện tiền bạc của công ty có bị coi là tò mò không?
Hỏi ở mức nguồn doanh thu chính và mối lo của năm là bình thường, nhất là khi bạn nói rõ mục đích là để làm việc đúng hướng. Tránh hỏi lương thưởng của người khác hay số liệu mật không liên quan tới việc của bạn.
Nếu sếp không có thời gian trả lời thì sao?
Xin một buổi ngắn mười lăm phút với câu hỏi chuẩn bị sẵn, hoặc gửi câu hỏi bằng tin nhắn để sếp trả lời khi rảnh. Đồng thời tìm câu trả lời qua người khác và tài liệu nội bộ.
Công ty nhỏ không có kế hoạch năm rõ ràng thì làm sao biết mối lo chính?
Quan sát giám đốc nói về chuyện gì nhiều nhất, khách hàng nào được nhắc tới thường xuyên, và chi phí nào bị soi kỹ nhất. Ở công ty nhỏ, mối lo thường hiện rõ qua lời nói hằng ngày hơn là qua văn bản.
Thời gian thử việc ngắn hơn 90 ngày thì làm thế nào?
Rút gọn lộ trình nhưng giữ thứ tự: học việc chính trước, hiểu đại cục sau, đề xuất cuối. Trong thời gian thử việc ngắn, ưu tiên làm tốt việc chính và trả lời được ba câu đầu là đủ.
Có nên chia sẻ những điều mình thấy bất hợp lý không?
Nên ghi lại và chờ tới khi hiểu bối cảnh. Nhiều điều trông bất hợp lý có lý do mà người mới chưa thấy. Khi đã hiểu và vẫn thấy cần sửa, đề xuất kèm giải pháp cụ thể qua sếp trực tiếp.