Kế hoạch 30 ngày rèn tư duy đại cục chia làm bốn tuần, mỗi tuần một kỹ năng: tuần một nhìn lại, tuần hai nhìn trước, tuần ba nhìn từ phía người khác, tuần bốn nhìn rộng và dài; mỗi ngày chỉ mười lăm phút, hai ngày cuối để tổng kết. Mục tiêu không phải thành chuyên gia chiến lược sau một tháng, mà là biến vài thao tác nhìn toàn cục thành thói quen đủ tự nhiên để bạn dùng khi cần.
Lịch này gom những bài tập rèn đại cục thường gặp, như xem lại ngày như một ván cờ, hỏi tiếp hệ quả bậc hai, ngồi thử vào ghế người khác, thu nhỏ tầm nhìn khi rối, và xếp chúng theo thứ tự từ dễ tới khó. Dưới đây là bảng tổng, việc từng tuần, ví dụ một cô giáo ở Đà Nẵng đã làm theo và cách xử lý khi bị đứt giữa chừng.
Vì sao ba mươi ngày, và vì sao mỗi ngày ít
Tư duy đại cục không học được bằng một buổi đọc dài. Nó là những thao tác nhỏ cần lặp lại cho tới khi thành phản xạ: dừng lại trước khi đi nước lớn, nhìn cả bàn cờ, nghĩ tới nước đáp. Một tháng đủ để mỗi thao tác được lặp bảy lần, đủ để bạn thấy nó có tác dụng hay không với chính mình.
Mười lăm phút mỗi ngày là con số chọn có chủ đích. Ít hơn thì không kịp làm gì cụ thể. Nhiều hơn thì người bận rộn sẽ bỏ sau vài ngày. Một kế hoạch vừa sức mà làm đủ ba mươi ngày đáng giá hơn kế hoạch tham vọng bỏ dở ở ngày thứ năm.
Thứ tự bốn tuần cũng có lý do. Nhìn lại là dễ nhất, vì dữ liệu đã có sẵn. Nhìn trước khó hơn, vì phải tưởng tượng. Nhìn từ phía người khác khó hơn nữa, vì phải bỏ góc nhìn quen. Nhìn rộng và dài khó nhất, vì cần nối những gì đã học ở ba tuần trước.
Người chơi cờ cũng tiến bộ theo trình tự tương tự: đầu tiên học xem lại ván đã đánh, rồi tập nghĩ trước nước đáp, rồi tập đọc ý đồ đối phương, cuối cùng mới hình thành được kế hoạch cho cả ván.
Bảng tổng ba mươi ngày
In bảng này ra hoặc chép vào sổ, đánh dấu từng ngày đã làm. Không chấm điểm, chỉ đánh dấu.
| Ngày | Kỹ năng | Việc mỗi ngày | Cần gì |
|---|---|---|---|
| 1 đến 7 | Nhìn lại | Xem lại ngày qua bốn câu: nước mở đầu, nước ngoặt, nước thừa, nước đầu tiên ngày mai | Giấy, bút, buổi tối |
| 8 đến 14 | Nhìn trước | Chọn một quyết định trong ngày, vẽ hai bước hệ quả | Một quyết định thật |
| 15 đến 21 | Nhìn từ phía người khác | Chọn một người gặp trong ngày, viết vài dòng trong vai họ | Một tình huống có người khác |
| 22 đến 28 | Nhìn rộng và dài | Thu nhỏ ba nấc hôm nay, quý này, năm nay; một hôm đọc sử với câu hỏi nếu là mình | Mười lăm phút yên tĩnh |
| 29 đến 30 | Tổng kết | Đọc lại toàn bộ, tìm mẫu lặp lại, chọn hai thói quen giữ lại | Cả xấp giấy của tháng |
Bạn có thể bắt đầu vào bất cứ ngày nào, không cần đợi đầu tháng. Chờ tới "ngày đẹp" để bắt đầu thường là cách trì hoãn đầu tiên.
Tuần một: nhìn lại
Mỗi tối dành mười lăm phút xem lại ngày như người chơi cờ xem lại ván. Một vài lưu ý cho tuần đầu.
- Ghi dòng thời gian ngắn, chỉ những việc kéo dài từ mười lăm phút trở lên.
- Tìm một nước ngoặt mỗi ngày. Nếu không tìm ra, hỏi: lúc nào mình bắt đầu thấy ngày đi chệch?
- Tách riêng phần hoàn cảnh gây ra, gọi là nước của đối phương, để không tự nhận lỗi hết.
- Kết thúc bằng đúng một nước đầu tiên cho ngày mai, viết lên giấy riêng.
- Ngày bảy, đọc lại sáu tờ trước và gạch chân nước ngoặt nào lặp lại.
Cuối tuần một, phần lớn người làm phát hiện một điều cụ thể về nhịp ngày của mình, chẳng hạn buổi sáng luôn bị tin nhắn chiếm mất, hoặc nước ngoặt hay rơi vào những lần nhận việc không tính trước. Đây là chất liệu cho ba tuần sau.
Tuần hai: nhìn trước
Chuyển từ nhìn lại sang nhìn tới. Mỗi ngày chọn một quyết định, lớn nhỏ đều được, và vẽ cây hệ quả.
- Ghi quyết định ở giữa mép trái tờ giấy, kẻ ba nhánh hệ quả trước mắt.
- Từ mỗi nhánh hỏi "rồi sau đó thì sao" một lần, ghi hệ quả bậc hai.
- Khoanh tròn hệ quả nào ngược chiều với cái lợi ban đầu.
- Hôm nào không có quyết định đáng kể, dùng một quyết định nhỏ như có nhận thêm một cuộc hẹn tối nay không.
- Ngày mười bốn, chọn một quyết định lớn hơn và đi qua bảy câu tự hỏi thay vì cây hệ quả.
Hệ quả bậc hai hay bị bỏ sót nhất là tiền lệ và thời gian bị lấy đi từ chỗ khác. Nếu sau bảy ngày bạn chưa từng ghi hai loại này, hãy tự hỏi lại có phải mình đang bỏ qua chúng không. Lời khuyên của người chơi cờ áp dụng nguyên vẹn: trước nước lớn, hỏi quân nào của mình sẽ bị bỏ trống.
Tuần ba và tuần bốn: nhìn từ phía khác, rồi nhìn rộng
Hai tuần cuối khó hơn, nên mỗi ngày chỉ làm một việc gọn.
- Tuần ba, mỗi ngày chọn một người bạn gặp, viết ba đến năm dòng về ngày hôm đó trong vai họ, xưng "mình". Trả lời họ đang mong gì và sợ gì.
- Tuần ba, gạch chân những chỗ bạn đang đoán. Ít nhất một lần trong tuần, hỏi thẳng người đó một câu để kiểm.
- Tuần bốn, mỗi ngày làm bài thu nhỏ ba nấc: nếu hôm nay chỉ xong một việc thì là việc gì, quý này muốn kể đã xong điều gì, năm nay điều gì đổi tình thế.
- Tuần bốn, dành một ngày đọc một trang sử Việt quen thuộc, dừng trước đoạn quyết định và tự hỏi nếu là mình thì chọn gì, ghi rõ phần nào là suy luận.
- Ngày hai mươi tám, xem nấc năm của bảy ngày có giống nhau không. Nếu thay đổi mỗi ngày, bạn chưa có bức tranh năm rõ ràng.
Ngày hai mươi chín và ba mươi dành cho tổng kết: đọc lại toàn bộ xấp giấy, ghi ba mẫu lặp lại bạn thấy, và chọn hai thao tác muốn giữ làm thói quen sau tháng tập. Không cần giữ hết. Hai thói quen giữ được lâu có giá trị hơn bốn thói quen bỏ sau một tuần.
Những việc không cần làm trong tháng tập
Không cần đọc thêm sách lý thuyết. Đọc thêm không hại, nhưng nếu dùng thời gian mười lăm phút để đọc thay cho làm bài tập, tháng tập sẽ thành tháng đọc. Kỹ năng đến từ thao tác trên tình huống thật của bạn.
Không cần ghi chép đẹp. Giấy nháp, chữ xấu, gạch xoá đều được. Chép lại cho gọn gàng là cách tiêu thời gian dễ chịu nhưng không rèn được gì.
Không cần cho ai xem nếu không muốn. Những trang viết trong vai người khác hay nhìn lại ngày có thể rất riêng tư. Giữ cho mình viết thật lòng quan trọng hơn chia sẻ.
Không cần thay đổi lớn ngay trong tháng. Mục tiêu là thấy rõ hơn, không phải đổi việc, đổi nhà hay đổi cách sống. Nếu tháng tập làm lộ ra một quyết định lớn, ghi lại và để nó qua bảy câu tự hỏi sau khi tháng kết thúc.
Không cần làm hoàn hảo cả ba mươi ngày. Làm được hai mươi lăm ngày đã đủ để thấy tác dụng. Một tháng tập hoàn hảo hiếm hơn một tháng tập vừa đủ mà bạn còn muốn làm tiếp.
Ví dụ: cô giáo tiểu học ở Đà Nẵng
Cô Hoa dạy lớp bốn ở một trường tiểu học tại Đà Nẵng, kiêm thêm việc tổ trưởng chuyên môn. Cô bắt đầu kế hoạch vào giữa tháng Mười, làm mỗi tối sau khi chấm bài. Tuần một, cô phát hiện nước ngoặt của mình gần như ngày nào cũng giống nhau: giờ ra chơi buổi sáng, khi phụ huynh nhắn tin hỏi chuyện, cô trả lời ngay và mất luôn thời gian chuẩn bị tiết sau.
Tuần hai, cô vẽ cây hệ quả cho chuyện có nên lập nhóm tin nhắn chung với phụ huynh để trả lời một lần. Bậc một là đỡ phải trả lời riêng. Bậc hai cô thấy: nhóm chung có thể thành nơi so sánh con nhà này với con nhà kia, điều cô không muốn. Cô chọn cách khác: trả lời tin nhắn vào một khung giờ cố định sau giờ dạy.
Tuần ba là tuần cô thấy khó nhất. Viết trong vai một phụ huynh hay nhắn tin dồn dập, cô nhận ra người mẹ đó làm ca đêm, chỉ có giờ sáng để hỏi về con. Cô vẫn giữ khung giờ, nhưng gửi riêng cho mẹ em một ghi chú ngắn mỗi thứ Sáu.
Tuần bốn, nấc năm của cô ổn định thành một câu: muốn tổ chuyên môn có một bộ bài giảng dùng chung để giáo viên mới đỡ vất vả. Sau tháng tập, cô giữ lại hai thói quen: xem lại ngày vào tối thứ Sáu và thu nhỏ ba nấc vào sáng thứ Hai.
Khi bị đứt giữa chừng
Bỏ một hai ngày. Không làm bù. Tiếp tục từ ngày hiện tại như không có gì xảy ra. Làm bù tạo áp lực và dễ dẫn tới bỏ hẳn.
Bỏ cả tuần. Làm lại tuần đó từ đầu, không cần quay về ngày một. Kỹ năng của các tuần trước vẫn còn.
Thấy chán ở tuần ba. Đây là tuần khó nhất với nhiều người. Rút xuống còn ba dòng mỗi ngày, nhưng đừng bỏ, vì đọc ý đồ người khác là kỹ năng ít người tự tập.
Thấy không có tác dụng. Đọc lại tờ đầu tiên của tuần một và tờ gần nhất. So cách bạn viết về nước ngoặt ở hai thời điểm. Thay đổi thường nằm ở đó, không phải ở cảm giác.
Bận đột xuất kéo dài. Chỉ giữ một việc: tối nào cũng ghi một nước đầu tiên cho ngày mai. Phần còn lại làm tiếp khi bớt bận.
Câu hỏi thường gặp
Có thể rút kế hoạch 30 ngày xuống còn hai tuần không?
Có thể, bằng cách gộp mỗi kỹ năng còn ba đến bốn ngày, nhưng mỗi thao tác sẽ được lặp ít hơn và khó thành thói quen. Nếu thời gian eo hẹp, giữ ba mươi ngày nhưng rút mỗi ngày xuống mười phút thì tốt hơn.
Có cần biết chơi cờ tướng mới làm theo được không?
Không cần. Hình ảnh ván cờ chỉ giúp dễ nhớ các thao tác như nước mở đầu, nước ngoặt, nước đáp của đối phương. Ai chưa từng chơi cờ vẫn làm được đủ bốn tuần.
Làm vào buổi sáng hay buổi tối thì tốt hơn?
Tuần một nên làm buổi tối vì là nhìn lại ngày. Các tuần sau tuỳ thói quen, nhưng tuần bốn với bài thu nhỏ ba nấc thường hợp buổi sáng, trước khi mở tin nhắn và bắt đầu việc.
Sau 30 ngày thì nên làm gì tiếp?
Giữ hai thói quen bạn thấy hợp nhất, làm đều trong ba tháng. Sau đó có thể làm lại kế hoạch một lần nữa để so với lần đầu, hoặc thêm những bài khác như ghi phiếu quyết định hay đánh cờ chậm.
Có nên làm cùng bạn bè hoặc người trong nhà không?
Rất nên, nhất là tuần ba, vì có người để hỏi lại xem mình đoán ý họ đúng không. Chỉ nên chia sẻ những gì mỗi người muốn chia sẻ, không so sánh ai làm tốt hơn, không chấm điểm nhau.