Thí quân lấy thế là chủ động để mất một quân để đổi lấy thứ không đếm được bằng quân: quyền chủ động, chỗ đứng tốt cho quân khác, hoặc lỗ hổng trong cung tướng đối phương. Thí đáng là khi thứ nhận về rõ ràng và dùng được ngay; thí liều là khi chỉ hy vọng đối phương không nhìn ra.
Ngoài đời người ta hay nói bỏ con săn sắt bắt con cá rô. Trên bàn cờ, câu đó đúng nhưng nguy hiểm, vì nhiều người bỏ con săn sắt mà không có con cá rô nào. Bài này giúp bạn phân biệt hai trường hợp đó bằng lời, không cần tính chuỗi nước dài: ba thứ đáng đổi lấy một quân, những dấu hiệu của thí liều, các câu tự hỏi trước khi thí, và việc phải làm ngay sau khi đã thí.
Ba thứ đáng đổi lấy một quân
Thời gian và quyền chủ động. Bỏ một quân để đối phương phải tốn nhiều nước ăn và rút về, trong khi bạn đưa ba bốn quân vào thế tấn công. Đây là loại thí phổ biến nhất ở trung cuộc. Điều kiện là bạn thật sự có việc để làm với những nước được thêm.
Phá lớp bảo vệ cung tướng. Sĩ và tượng là lớp áo của tướng. Bỏ một quân để phá một sĩ hoặc một tượng, khiến tướng đối phương lộ ra trước xe, pháo của mình, có thể đáng hơn nhiều so với giá quân bỏ ra. Lỗ hổng trong cung thường không vá lại được.
Khoá quân đối phương. Đôi khi bỏ một quân để kéo một quân mạnh của đối phương về chỗ xấu, hoặc để đặt quân mình vào vị trí chặn đường cả một cánh của họ. Đối phương hơn quân trên giấy nhưng thực tế đánh thiếu một hai quân.
Thứ không đáng đổi: sự thoả mãn. Thí vì thấy đẹp, vì muốn gây ấn tượng với người xem, vì chán thế cờ chậm. Những lý do này không làm thế cờ tốt hơn, chỉ làm bạn ít quân hơn. Nếu bạn thấy tay mình muốn thí trước khi đầu kịp nói ra lý do, đó là lúc nên ngồi yên thêm một chút và nhìn lại cả bàn cờ.
Thí đáng và thí liều khác nhau thế nào
Hai loại thí có thể trông giống nhau trong khoảnh khắc đặt quân xuống. Khác biệt nằm ở những gì bạn biết trước khi đặt.
| Câu hỏi | Thí đáng | Thí liều |
|---|---|---|
| Đổi lấy gì? | Nói ra được bằng một câu cụ thể | Chỉ biết là thế cờ sẽ rối |
| Đối phương đáp tốt nhất thì sao? | Vẫn còn lợi thế hoặc ít nhất cân bằng | Chưa nghĩ tới, hoặc mong họ không thấy |
| Quân hỗ trợ đã sẵn chưa? | Hai ba quân đã ở gần, vào được ngay | Phần lớn quân còn ở xa |
| Nhà mình có an toàn không? | Đối phương không có phản đòn nhanh | Có lỗ hổng mà mình đang tạm quên |
| Nếu sai thì sao? | Mất ít, vẫn còn chơi được | Thua thẳng vì thiếu quân |
Dòng đầu tiên là phép thử nhanh nhất. Nếu bạn không nói được thành câu mình đổi quân này lấy cái gì, rất có thể đó là thí liều.
Dòng thứ ba quan trọng không kém. Một nước thí khi quân hỗ trợ còn ở xa giống như mở cửa thành khi quân tiếp viện còn cách hai ngày đường. Đối phương có đủ thời gian đóng cửa lại, và bạn mất cả quân lẫn thời gian.
Dấu hiệu bàn cờ đang mời bạn thí quân
Cơ hội thí quân hiếm khi tự xuất hiện từ hư không. Nó thường đi kèm những dấu hiệu dưới đây. Khi thấy hai ba dấu hiệu cùng lúc, đáng dành thêm thời gian nhìn kỹ.
- Cung tướng đối phương chỉ còn một lớp bảo vệ, hoặc một sĩ, một tượng đã rời chỗ quen.
- Ba quân của bạn đã ở gần cánh đó, trong khi quân đối phương phần lớn ở cánh kia.
- Một quân đối phương đang giữ hai việc cùng lúc; nếu nó phải rời một chỗ, chỗ còn lại sẽ hở.
- Đối phương vừa đi một nước chậm, ví dụ ăn một con tốt, và quân của họ đang ở xa nhà.
- Bạn có một quân đang bị dọa, chạy đi thì mất nước, để lại thì mất quân; lúc đó hãy hỏi để lại có lấy được gì không.
Dấu hiệu cuối hay bị bỏ qua. Nhiều thế thí đẹp bắt đầu từ một quân đang bị dọa: thay vì chạy, người chơi để mặc nó, dùng nước đó đánh vào chỗ khác. Đối phương ăn quân thì mất nước, không ăn thì quân của bạn vẫn đứng đó.
Ngược lại, nếu không có dấu hiệu nào, mà bạn vẫn thấy muốn thí, nhiều khả năng đó là cảm xúc chứ không phải thế cờ.
Anh kỹ sư ở Hải Phòng và con pháo bỏ đúng lúc
Tình huống giả định. Anh Đức là kỹ sư ở Hải Phòng, tối nào cũng ra quán trà đầu ngõ đánh vài ván. Anh nổi tiếng trong nhóm là người không bao giờ thí quân. Anh thua ít, nhưng cũng thắng ít, phần lớn ván kết thúc hoà vì không ai phá được ai.
Một tối, anh đứng trước một thế mà anh thấy rõ: nếu bỏ một con pháo cho đối phương ăn, sĩ bên phải của họ sẽ phải rời chỗ, và xe của anh, đang đứng sẵn trên một lộ thông, sẽ nhìn thẳng vào tướng. Mã của anh cũng chỉ còn hai nước là tới gần. Anh nghĩ khá lâu, hỏi mình đúng câu: đối phương đáp tốt nhất thì sao. Anh thấy họ có thể không ăn pháo, nhưng nếu không ăn thì pháo của anh lại đứng rất đẹp.
Anh bỏ pháo. Đối phương ăn, sĩ rời chỗ, và mười nước sau ván cờ kết thúc. Điều anh Đức kể lại không phải là đòn đẹp, mà là cảm giác lần đầu thí quân khi đã trả lời được mọi câu hỏi, khác hẳn những lần trước anh đã định thí rồi rụt tay vì không chắc.
Câu chuyện của anh Đức cho thấy một điều: người thận trọng không cần trở nên liều mới thí được quân. Họ chỉ cần một quy trình để biết khi nào mình đã đủ chắc. Sự thận trọng của anh vẫn giữ nguyên, chỉ là nay nó có thêm một cửa ra.
Trình tự trước khi thí một quân
Không cần tính hết mọi biến. Chỉ cần đi qua các bước này, theo thứ tự.
- Nói ra bằng lời: mình bỏ quân này để được gì. Nếu không nói được, dừng lại.
- Đếm quân hỗ trợ: có ít nhất hai quân đã ở gần, vào được trong một hai nước không.
- Nhìn từ phía đối phương: nếu là họ, mình sẽ đáp thế nào cho tốt nhất. Đừng chỉ nghĩ tới cách đáp tồi.
- Nhìn nhà mình: nếu đòn không thành, đối phương có phản công nhanh vào chỗ nào không.
- Ước lượng giá: nếu sai, mình còn chơi được không, hay thua luôn.
- Nếu bốn bước đầu đều ổn và bước năm chấp nhận được, thí. Nếu còn một câu lưỡng lự, tìm một nước chuẩn bị trước.
Bước sáu là chỗ khôn ngoan. Nhiều thế thí chỉ cần thêm một nước chuẩn bị, ví dụ đưa thêm một quân tới gần, là từ liều thành đáng. Đối phương thường không thấy được ý đồ từ một nước chuẩn bị yên lặng.
Nếu đang chơi có giới hạn thời gian, hãy dành thời gian suy nghĩ dài nhất của ván cho thời điểm này. Một nước thí là quyết định không quay lại được; những nước sau đó thường đi nhanh hơn vì hướng đã rõ.
Sau khi thí: đừng thả lỏng
Một lỗi phổ biến là thí xong rồi đánh chậm lại, như thể việc lớn đã xong. Thật ra sau khi thí, bạn đang ít quân hơn, và mọi lợi thế bạn vừa mua đều có hạn sử dụng. Thời gian có được phải dùng ngay, lỗ hổng vừa mở phải đánh vào ngay, vì đối phương sẽ dùng mỗi nước bạn cho họ để vá. Một sĩ vừa rời chỗ có thể quay về chỉ sau một nước, một quân vừa bị kéo đi có thể tìm đường trở lại.
Hãy coi những nước ngay sau khi thí là những nước quan trọng nhất ván. Mỗi nước phải tạo đe doạ hoặc đưa thêm quân vào việc. Nếu tới lúc nào đó bạn thấy không còn đòn, đừng cố ép tiếp bằng nước vô nghĩa. Lúc đó cần tính lại: với số quân hiện tại, mình đang hơn thế hay chỉ đang kém quân. Nếu chỉ còn kém quân, chuyển sang giữ thế cờ rối và chờ cơ hội.
Đây cũng là bài học đại cục: đã quyết định trả giá thì phải đi trọn con đường đã chọn. Trả giá xong rồi do dự là chịu mất cả hai, cái đã bỏ ra và cái định nhận về.
Một mẹo nhỏ: trước khi thí, đã nghĩ sẵn ba nước tiếp theo của mình theo ý tưởng, không cần chính xác từng nước. Nếu không nghĩ ra được ba việc để làm sau khi thí, có lẽ chưa phải lúc.
Ngoài bàn cờ: bỏ cái nhỏ có tính toán
Một trưởng nhóm bỏ một hợp đồng nhỏ để giữ đủ người cho dự án lớn. Đó là thí quân lấy thế, nếu dự án lớn đã rõ ràng và nhóm đủ sức làm. Nếu dự án lớn mới chỉ là hy vọng, đó là thí liều.
Một học sinh bỏ một môn phụ để dồn sức cho kỳ thi chính. Đáng khi biết rõ kỳ thi chính cần gì và có kế hoạch cụ thể cho thời gian dôi ra. Liều khi bỏ môn phụ rồi dùng thời gian đó vào việc khác.
Một gia đình bán bớt món đồ ít dùng để có tiền cho con học thêm một kỹ năng con thật sự cần. Đáng khi con đã cho thấy hứng thú lâu dài và kế hoạch học rõ ràng. Liều khi chỉ vì thấy nhà khác cho con học.
Phép thử chung. Ở mọi nơi, câu hỏi đầu tiên vẫn là: nói ra được bằng một câu không, mình bỏ cái này để lấy cái gì. Rồi hỏi tiếp: nếu sai thì mình mất bao nhiêu, có chịu nổi không.
Câu hỏi thường gặp
Thí quân trong cờ tướng là gì?
Thí quân là chủ động để đối phương ăn một quân của mình để đổi lấy thứ có giá trị hơn, như quyền chủ động, vị trí tốt cho quân khác hoặc lỗ hổng trong cung tướng đối phương. Khác với mất quân, thí quân là lựa chọn có tính toán.
Làm sao biết một nước thí là đáng?
Phép thử nhanh là bạn nói được bằng một câu cụ thể mình bỏ quân để lấy gì. Thêm nữa, phải có hai ba quân hỗ trợ ở gần, và khi đối phương đáp tốt nhất thì bạn vẫn còn lợi thế hoặc ít nhất cân bằng.
Sau khi thí quân nên làm gì?
Đánh tiếp ngay, không thả lỏng. Lợi thế vừa mua bằng quân có hạn, đối phương sẽ dùng mỗi nước bạn chậm lại để vá. Các nước ngay sau khi thí phải tạo đe doạ hoặc đưa thêm quân vào việc.
Người mới có nên tập thí quân không?
Nên tập, nhưng trong ván tập, và luôn đi qua các câu tự hỏi trước khi thí. Người không bao giờ thí quân thường hoà nhiều, ít thắng. Người thí bừa thì thua nhanh. Thí có tính toán là kỹ năng phải luyện mới có.
Thí quân sai rồi thì gỡ thế nào?
Khi thấy đòn không thành, dừng ép và nhìn lại tình thế: mình đang kém quân. Lúc đó chuyển sang giữ thế cờ nhiều quân, nhiều biến, tránh đổi quân, và chờ đối phương sơ hở. Đừng thí tiếp để gỡ, vì thường chỉ làm mất thêm.