Nhìn trước vài bước nghĩa là trước khi làm, bạn hình dung phản ứng hợp lý nhất của những người liên quan, rồi hình dung bước tiếp theo của chính mình sau phản ứng đó. Không cần tính hết mọi khả năng; chỉ cần tính đúng hai ba nhánh quan trọng nhất.
Nhiều người nghĩ nhìn trước vài bước là việc của người có trí nhớ tốt hoặc giỏi tính toán. Thật ra người chơi cờ giỏi cũng không tính hết; họ biết chọn nhánh nào đáng tính. Phần dưới giải thích cách họ làm, ba lỗi phổ biến khi cố nhìn trước, một tình huống ở trường học tại Huế, công cụ "cây nếu thì" ba tầng, bảng số bước nên nhìn theo từng loại quyết định và cách tập mỗi ngày.
Nhìn trước vài bước không phải là đoán tương lai
Không ai biết chắc người khác sẽ làm gì. Nhìn trước vài bước không đòi hỏi bạn đoán đúng tương lai, mà đòi hỏi bạn chuẩn bị cho vài khả năng hợp lý nhất. Khác biệt này quan trọng: người cố đoán đúng sẽ lo lắng vì không bao giờ chắc; người chuẩn bị cho vài khả năng thì bình tĩnh hơn, vì khả năng nào xảy ra họ cũng đã nghĩ qua.
Một bước trong cách nói này gồm hai phần: việc mình làm, và phản ứng của người khác hoặc của hoàn cảnh. Nhìn trước một bước là hỏi "mình làm việc này thì ai sẽ phản ứng thế nào". Nhìn trước hai bước là hỏi thêm "sau phản ứng đó mình sẽ làm gì, và rồi họ sẽ làm gì tiếp". Hệ quả thứ hai, thứ ba thường mới là chỗ quyết định thành bại.
Ví dụ đơn giản: một cửa hàng giảm giá mạnh để kéo khách. Bước một, khách đến đông. Bước hai, cửa hàng bên cạnh cũng giảm giá. Bước ba, cả hai đều lời ít đi, khách quen với giá thấp và khó quay lại giá cũ. Người chỉ nhìn bước một thấy quyết định rất hay; người nhìn tới bước ba thấy cần cân nhắc kỹ hơn.
Người chơi cờ nhìn trước bằng cách nào
Tìm nước đáp khó chịu nhất của đối phương. Người chơi cờ có kinh nghiệm không giả định đối phương sẽ đi nước dở. Trước khi đi, họ hỏi: nếu mình là đối phương, nước nào làm mình khó chịu nhất? Rồi họ kiểm xem nước đi dự định có chịu được nước đáp đó không. Chỉ cần làm đúng việc này đã tránh được phần lớn những nước hớ.
Chỉ tính sâu ở chỗ có chuyện. Phần lớn các nước trong một ván là nước bình thường, không cần tính xa. Người giỏi để dành sức tính cho những lúc có trao đổi quân, có đe doạ chiếu tướng, hoặc khi thế cờ sắp chuyển hướng. Ở những chỗ đó họ mới tính hai ba bước kỹ lưỡng.
Nhìn ý đồ, không chỉ nhìn nước. Khi đối phương đi một nước, câu hỏi đầu tiên là "họ muốn gì". Hiểu ý đồ thì đoán được bước tiếp theo của họ dễ hơn nhiều so với cố tính mọi nước có thể. Đây là kỹ năng dùng được ngoài đời: hiểu người ta muốn gì thì đoán được họ sẽ làm gì.
Đánh giá thế cờ ở cuối nhánh. Tính xong một nhánh, người chơi giỏi không chỉ đếm quân mà còn hỏi thế cờ lúc đó tốt hay xấu cho mình. Có nhánh hơn quân mà thế xấu, có nhánh kém quân mà thế tốt. Ngoài đời cũng vậy: cuối mỗi khả năng, hỏi tình hình lúc đó có tốt cho mục tiêu lớn không.
Tình huống: cô giáo ở Huế đổi cách chia nhóm trong lớp
Cô Hạnh dạy lớp 7 ở một trường tại Huế. Cô muốn đổi cách chia nhóm học tập: thay vì để học sinh tự chọn bạn, cô sẽ xếp nhóm sao cho mỗi nhóm có bạn học tốt và bạn đang gặp khó. Ý tưởng tốt, nhưng cô dừng lại nghĩ trước vài bước.
Bước một, phản ứng của học sinh: vài em sẽ không vui vì phải xa bạn thân; vài em học tốt có thể thấy mình phải gánh việc cho cả nhóm. Bước hai, nếu các em kể về nhà, vài phụ huynh có thể lo con mình bị ảnh hưởng. Bước ba, nếu cô không chuẩn bị, những lo lắng đó có thể đến tai ban giám hiệu dưới dạng phàn nàn, và ý tưởng tốt bị dừng giữa chừng.
Vì đã nghĩ trước, cô chuẩn bị ba việc. Cô giải thích với cả lớp vì sao đổi cách chia và cho đổi lại sau mỗi tháng. Cô giao vai trò rõ ràng trong nhóm để bạn học tốt không phải làm hết. Cô viết vài dòng ngắn gửi phụ huynh qua sổ liên lạc. Kết quả không hoàn hảo, nhưng không có phản ứng nào làm cô bất ngờ. Nhìn trước vài bước không làm mọi thứ suôn sẻ; nó giúp bạn không bị bất ngờ.
Hệ quả bậc hai: chỗ hay bị bỏ sót nhất
Hệ quả bậc một là điều xảy ra ngay sau việc mình làm, thường dễ thấy. Hệ quả bậc hai là điều xảy ra do hệ quả bậc một, thường đến chậm hơn và đến từ những người không có mặt lúc mình quyết định. Phần lớn những quyết định "tưởng hay mà hoá dở" là vì bỏ sót hệ quả bậc hai.
Vài ví dụ đời thường. Một gia đình cho con dùng điện thoại riêng để tiện liên lạc; bậc một là tiện thật, bậc hai là giờ ngủ của con dần lùi muộn. Một người nhận làm hộ đồng nghiệp một việc cho nhanh; bậc một là việc xong, bậc hai là từ nay việc đó mặc nhiên thành của mình. Một nhóm cho phép nộp báo cáo trễ một ngày để mọi người đỡ áp lực; bậc hai là hạn mới trở thành hạn cũ, và trễ lại bắt đầu từ đó.
Cách bắt hệ quả bậc hai khá đơn giản: sau khi nghĩ ra điều sẽ xảy ra ngay, hỏi tiếp "rồi người ta sẽ quen với điều đó thế nào" và "ai khác sẽ bị ảnh hưởng mà mình chưa nghĩ tới". Hai câu này không cần tính toán, chỉ cần dừng lại thêm một nhịp. Trên bàn cờ, đó là câu hỏi "sau khi đổi quân xong, thế cờ còn lại nghiêng về ai", thay vì chỉ hỏi đổi quân có hoà về số lượng không.
Công cụ "cây nếu thì" ba tầng
Cây này vẽ trên một tờ giấy là đủ. Nó giúp bạn nhìn trước mà không bị lạc trong vô số khả năng.
- Ở giữa trang, viết việc bạn định làm.
- Tầng một: viết hai hoặc ba phản ứng hợp lý nhất của người liên quan hoặc của hoàn cảnh. Luôn có một phản ứng là "khó chịu nhất cho mình".
- Tầng hai: với mỗi phản ứng, viết một việc bạn sẽ làm tiếp.
- Tầng ba: với mỗi việc đó, viết kết quả có thể xảy ra, và đánh dấu kết quả tốt, tạm được, hay xấu cho mục tiêu lớn.
- Nếu có nhánh nào kết thúc ở "xấu" mà bạn không có cách xử lý, sửa lại việc định làm ở giữa trang hoặc chuẩn bị thêm trước khi làm.
- Giữ tờ giấy lại. Khi sự việc diễn ra, đánh dấu nhánh nào thật sự xảy ra.
Bước cuối là cách bạn tiến bộ. Sau vài lần, bạn sẽ thấy mình hay bỏ sót loại phản ứng nào, và lần sau tự động thêm vào. Không cần vẽ cây cho mọi việc; chỉ dùng cho những việc khó quay lại, hoặc những việc có nhiều người cùng bị ảnh hưởng.
Nên nhìn trước bao nhiêu bước
Nhìn quá ít thì bị bất ngờ, nhìn quá nhiều thì chậm và mệt. Bảng này gợi ý số bước theo loại quyết định.
| Loại quyết định | Ví dụ | Số bước nên nhìn | Thời gian nên dành |
|---|---|---|---|
| Nhỏ, dễ sửa | Chọn món ăn, đổi giờ một cuộc hẹn | Một bước, hoặc không cần | Vài giây |
| Vừa, sửa được nhưng tốn công | Nhận thêm một việc, đổi cách làm trong nhóm | Hai bước | Vài phút đến nửa giờ |
| Lớn, ảnh hưởng nhiều người | Chuyển việc, đổi trường cho con, chuyển nhà | Ba bước, có cây nếu thì | Vài buổi, có hỏi người khác |
| Không đảo ngược được | Ký giấy tờ lớn, bán tài sản lâu năm | Ba bước trở lên, có người phản biện | Không vội, chờ qua ít nhất một đêm |
Với quyết định nhỏ, đừng ép mình nhìn trước nhiều; điều đó chỉ làm bạn chậm và mất sức cho việc lớn. Người nhìn đại cục biết tiết kiệm sức nghĩ cho chỗ đáng nghĩ.
Dòng cuối cần thêm một thói quen: với quyết định không đảo ngược được, hãy nhờ một người không liên quan đóng vai phản biện, nói ra những nhánh xấu mà bạn không muốn nghĩ tới. Người trong cuộc thường vô tình bỏ qua đúng những nhánh làm mình khó chịu nhất.
Cách tập nhìn trước mỗi ngày
Kỹ năng này tập được bằng những việc rất nhỏ, không cần thêm thời gian riêng.
- Trước khi gửi một tin nhắn quan trọng, đoán người nhận sẽ trả lời thế nào, rồi đối chiếu khi họ trả lời.
- Đánh cờ chậm, mỗi nước tự hỏi nước đáp khó chịu nhất của đối phương là gì trước khi đặt quân.
- Trước một cuộc họp, ghi ra ba câu hỏi bạn đoán người khác sẽ hỏi; sau họp xem đúng mấy câu.
- Khi đọc tin về một quyết định của ai đó, tự hỏi bước tiếp theo của những người bị ảnh hưởng là gì.
- Cuối tuần, chọn một việc đã xảy ra bất ngờ với bạn và hỏi lẽ ra mình có thể thấy trước không, dấu hiệu nằm ở đâu.
Điều quan trọng không phải là đoán đúng nhiều, mà là đối chiếu đều đặn. Chỉ có đối chiếu mới cho bạn biết mình hay sai theo hướng nào: hay đánh giá thấp phản ứng của người khác, hay quên rằng hoàn cảnh cũng thay đổi.
Một sổ ghi chép nhỏ là đủ: mỗi dòng gồm điều bạn đoán, điều thật sự xảy ra và một chữ đúng hoặc sai. Sau một tháng đọc lại, bạn sẽ thấy rõ kiểu tình huống nào mình đoán giỏi, kiểu nào mình hay hụt.
Câu hỏi thường gặp
Nhìn trước vài bước có làm mình hay lo lắng không?
Nếu bạn cố đoán đúng mọi thứ thì có. Nhưng nếu bạn chỉ chuẩn bị cho vài khả năng hợp lý và có sẵn việc sẽ làm cho mỗi khả năng, bạn thường bớt lo vì không còn sợ bị bất ngờ. Giới hạn số nhánh là cách giữ cho việc nhìn trước không thành lo âu.
Người không giỏi tính toán có nhìn trước được không?
Được. Nhìn trước chủ yếu dựa vào hiểu người khác muốn gì và hiểu tình huống, không dựa vào tính nhẩm. Nhiều người không giỏi toán nhưng rất giỏi đoán phản ứng của khách hàng, đồng nghiệp hay người trong nhà, vì họ quan sát kỹ.
Nên nhìn trước bao nhiêu bước là đủ?
Với phần lớn quyết định trong đời sống, hai đến ba bước là đủ. Xa hơn thế, số khả năng tăng quá nhanh và độ chính xác giảm mạnh. Điều quan trọng hơn số bước là chọn đúng những nhánh đáng tính, nhất là nhánh khó chịu nhất cho mình.
Đánh cờ tướng có giúp tập nhìn trước không?
Có, với điều kiện bạn chơi chậm và tự hỏi trước mỗi nước quan trọng đối phương sẽ đáp thế nào. Chơi nhanh theo cảm giác thì ít học được. Sau ván, xem lại những lúc bị bất ngờ để biết mình đã bỏ sót loại nước đáp nào.
Nếu mọi nhánh đều có kết quả xấu thì sao?
Khi đó việc định làm có thể chưa nên làm, hoặc cần chuẩn bị thêm. Hãy thử sửa lại việc ở giữa cây, đổi thời điểm, hoặc tìm thêm người hỗ trợ, rồi vẽ lại. Đôi khi kết luận đúng là chọn nhánh ít xấu nhất và chuẩn bị để giảm thiệt hại.