Thế là vị trí và tương quan giữa các bên, lực là sức mạnh và nguồn lực mỗi bên đang có, thời là thời điểm và thời gian đang đứng về phía ai. Đọc một tình huống bằng ba chữ này giúp bạn tránh lỗi phổ biến nhất: chỉ đếm sức mà quên vị trí và lúc ra tay.
Trong cách nói về binh pháp, ba chữ thế, lực, thời hay đi cùng nhau. Nghe có vẻ cổ, nhưng dùng vào việc thường ngày lại rất gọn: trước một quyết định lớn, hỏi ba câu về ba chữ là đã có một bức tranh khá đầy đủ. Phần dưới giải thích từng chữ, cho ví dụ trên bàn cờ, một cách đọc sử, một tình huống đời thường, và các bước tự làm.
Ba chữ nghĩa là gì khi nói bằng lời thường
Thế là chỗ đứng. Thế là vị trí của mình so với các bên khác, địa hình, quan hệ, những con đường đang mở hay đang đóng. Hai người có sức như nhau nhưng một người đứng trên dốc, một người đứng dưới chân dốc thì thế đã khác. Trong công việc, người đang nắm thông tin, nắm khách hàng hay được nhiều người tin cậy là người có thế tốt hơn.
Lực là sức. Lực là những gì đếm được: người, tiền, thời gian rảnh, kỹ năng, sức khoẻ, quân trên bàn cờ. Lực dễ thấy nhất nên người ta hay chỉ nhìn lực. Nhưng lực luôn phải đặt trong thế: một trăm triệu đồng trong tay người đang nợ gấp khác với một trăm triệu trong tay người không vội dùng đến.
Thời là lúc. Thời gồm hai nghĩa. Nghĩa hẹp là thời điểm: lúc nào nên ra tay, lúc nào nên chờ. Nghĩa rộng là chiều của thời gian: kéo dài có lợi cho ai. Bên đang khó khăn về hậu cần thì sợ kéo dài; bên ở nhà, có chỗ dựa, thì kéo dài lại có lợi. Hiểu chiều của thời gian là hiểu nên đánh nhanh hay nên giữ sức.
Ba chữ bù trừ cho nhau. Lực yếu có thể bù bằng thế tốt và đúng thời. Thế tốt mà lỡ thời thì thế cũng mất. Lực mạnh mà thế xấu thì dùng không hết sức. Vì vậy đọc một tình huống mà chỉ nhìn một chữ là đọc thiếu, thường dẫn đến quyết định quá tự tin hoặc quá rụt rè.
Thế, lực, thời trên bàn cờ tướng
Trên bàn cờ, lực là quân: ai còn bao nhiêu xe, pháo, mã, bao nhiêu tốt. Người mới chơi thường chỉ nhìn chữ này, nên thấy mình hơn một quân là yên tâm. Người chơi lâu thì nhìn thêm thế: xe có đường thông để chạy không, mã có bị kẹt không, tướng có được che chắn tốt không, quân của mình có phối hợp được với nhau không.
Thời trên bàn cờ là quyền đi trước và nhịp của ván. Người chơi cờ hay nói "tranh tiên", tức giành quyền chủ động: mình đi một nước buộc đối phương phải đối phó, rồi lại đi tiếp nước khác cũng buộc phải đối phó. Bên nắm tiên được chọn chiến trường; bên mất tiên chỉ chạy theo. Một nước đi chậm, dù an toàn, có thể làm mất thời và mở đường cho đối phương dàn quân.
Một ví dụ mô tả bằng lời: bên đỏ hơn một con mã nhưng xe còn nằm ở góc, chưa ra được, trong khi bên đen tuy kém quân nhưng xe đã chiếm đường dọc giữa và pháo nhắm vào phía tướng. Đếm lực thì đỏ hơn; xét thế và thời thì đen đang dễ chơi hơn. Nếu đỏ không nhanh chóng đưa xe ra, lợi thế về quân sẽ không kịp phát huy.
Bảng câu hỏi cho từng chữ
Bảng này dùng để tự hỏi trước một quyết định. Cột cuối là ví dụ trong một tình huống chung: xin chuyển sang một bộ phận khác ở cơ quan.
| Chữ | Câu hỏi nên đặt | Trên bàn cờ | Ví dụ: xin chuyển bộ phận |
|---|---|---|---|
| Thế | Mình đang đứng ở đâu so với các bên? Đường nào đang mở, đường nào đang đóng? | Xe có đường không, tướng có an toàn không | Trưởng bộ phận mới có biết mình không, có ai nói giúp không |
| Lực | Mình có gì trong tay, bên kia có gì? Cái gì đếm được, cái gì đang thiếu? | Quân số, quân mạnh còn lại | Kỹ năng đã có, kết quả làm việc, sức khoẻ để học việc mới |
| Thời (lúc) | Bây giờ có phải lúc không? Có dấu hiệu nào cho thấy nên chờ? | Có đang nắm quyền đi trước không | Bộ phận kia đang tuyển hay vừa tuyển xong |
| Thời (chiều) | Kéo dài thì có lợi cho ai? | Ván dài có lợi cho bên hơn quân hay bên hơn thế | Chờ thêm một năm thì mình mạnh lên hay cơ hội đóng lại |
Không cần trả lời mọi ô thật dài. Chỉ cần mỗi ô một dòng là đã đủ để thấy chữ nào đang yếu nhất. Chữ yếu nhất thường là chỗ cần chuẩn bị thêm trước khi quyết định.
Một cách đọc sử: Bạch Đằng năm 938 và bài học dùng thế
Năm 938, Ngô Quyền đánh thắng quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng. Sách sử phổ thông ghi rằng quân ta đã cắm cọc gỗ dưới lòng sông và lợi dụng con nước thuỷ triều lên xuống. Bài này không kể lại diễn biến trận đánh; điều đáng suy nghĩ là lựa chọn nơi đánh và lúc đánh.
Theo cách đọc bằng ba chữ: khi lực chưa chắc đã hơn, người cầm quân chọn một nơi mà địa hình làm lợi cho mình (thế), và chọn một thời điểm mà tự nhiên làm lợi cho mình (thời). Cọc gỗ và con nước không làm cho quân mình đông hơn, nhưng làm cho sức của bên kia khó phát huy. Đây là ý "lấy thế bù lực".
Đem vào đời thường, bài học này khá thực tế. Khi bạn yếu hơn về tiền, về người, về kinh nghiệm, đừng chọn đấu ở nơi bên kia mạnh nhất. Hãy tìm nơi mà điểm mạnh của mình có giá trị hơn và chọn lúc mà hoàn cảnh nghiêng về mình. Đây là cách đọc của người đời sau, không phải lời của người xưa, nhưng nó giúp nhìn rõ vì sao chọn chỗ và chọn lúc quan trọng không kém có bao nhiêu sức.
Tình huống đời thường: chị Thảo ở Hải Phòng và chuyện xin chuyển bộ phận
Chị Thảo làm kế toán ở một công ty vận tải tại Hải Phòng đã năm năm. Chị muốn chuyển sang bộ phận kế hoạch, nơi có việc thú vị hơn và đường thăng tiến rộng hơn. Ban đầu chị chỉ nghĩ về lực: mình có đủ giỏi không. Chị khá tự tin vì hiểu số liệu và quen các tuyến xe.
Khi ngồi đọc lại bằng ba chữ, chị thấy thêm hai điều. Về thế: trưởng bộ phận kế hoạch gần như không biết chị, chưa từng làm việc chung. Về thời: bộ phận đó vừa tuyển xong một người cách đây hai tháng, nên trong ngắn hạn chưa có chỗ. Nếu xin ngay, khả năng cao bị từ chối, và lời từ chối ấy có thể làm khó những lần sau.
Chị đổi cách làm. Trong ba tháng, chị chủ động nhận hỗ trợ bộ phận kế hoạch khi họ cần số liệu chi phí, làm nhanh và gọn. Thế của chị thay đổi: người ta bắt đầu biết chị và tin chị. Khi bộ phận mở thêm chỗ vào đầu năm sau, chị là người được nghĩ tới đầu tiên. Chị không mạnh hơn nhiều về lực; chị chỉ làm cho thế và thời nghiêng về mình trước khi ra tay.
Chỉ nhìn một chữ thì sai thế nào
Chỉ nhìn lực: tự tin sai chỗ hoặc bỏ cuộc sớm. Người chỉ đếm sức thường làm một trong hai việc: thấy mình mạnh hơn thì lao vào bất kể vị trí, thấy mình yếu hơn thì bỏ luôn. Cả hai đều bỏ qua khả năng là vị trí và thời điểm có thể đảo ngược tương quan. Trên bàn cờ, đó là người hơn quân nhưng để xe nằm im, hoặc kém một quân là buông ván dù thế cờ còn rất nhiều đường.
Chỉ nhìn thời: vội vàng theo đám đông. Người chỉ nhìn thời thấy ai cũng làm một việc thì làm theo, sợ lỡ cơ hội. Nhưng thời chỉ có giá trị với người đã có thế và lực để dùng nó. Một cơ hội mua bán, một vị trí đang tuyển, một lớp học đang mở đều không phải cơ hội nếu bạn chưa đủ điều kiện tận dụng.
Chỉ nhìn thế: chờ mãi một vị trí hoàn hảo. Có người chuẩn bị rất kỹ, xây quan hệ, tìm chỗ đứng tốt, nhưng không bao giờ thấy đủ để ra tay. Thế tốt mà không dùng thì cũng mất, vì các bên khác không đứng yên. Trên bàn cờ, quân dàn đẹp mà mãi không tấn công thì đối phương sẽ kịp củng cố phòng thủ.
Cách tránh: hỏi chữ nào mình hay quên. Mỗi người có một chữ hay bỏ qua. Người thực tế hay quên thế, người nhạy bén hay quên lực, người cẩn thận hay quên thời. Biết mình thuộc kiểu nào thì chỉ cần nhắc mình đúng chữ đó trước những quyết định lớn.
Các bước đọc một tình huống bằng thế, lực, thời
Làm trên giấy, mỗi bước không quá vài dòng. Toàn bộ mất chừng hai mươi phút cho một quyết định cỡ vừa.
- Viết rõ quyết định đang cân nhắc và mục tiêu cuối cùng của nó.
- Liệt kê lực của mình và của các bên liên quan; ghi cả thứ đang thiếu.
- Mô tả thế: ai đang có quan hệ, thông tin, vị trí tốt hơn; con đường nào đang mở.
- Trả lời hai câu về thời: bây giờ có phải lúc không, và kéo dài thì có lợi cho ai.
- Khoanh tròn chữ yếu nhất trong ba chữ.
- Tìm một việc làm được trong vài tuần để cải thiện chữ yếu nhất trước khi quyết định chính thức.
Bước cuối là chỗ ba chữ này có ích nhất. Nhiều người dừng ở việc phân tích; giá trị thật nằm ở chỗ bạn biết mình nên chuẩn bị gì trước, thay vì hoặc liều ngay, hoặc bỏ cuộc.
Nếu sau khi làm các bước mà cả ba chữ đều yếu, đó cũng là một kết quả có ích: quyết định đúng lúc này có thể là chưa làm gì, dành vài tháng tích lực và gây thế, rồi đọc lại tình huống. Chờ có chủ đích khác với chần chừ, vì bạn biết mình đang chờ điều gì.
Câu hỏi thường gặp
Thế và lực khác nhau thế nào cho dễ nhớ?
Lực là bạn có bao nhiêu, thế là bạn đứng ở đâu. Hai người có cùng số tiền nhưng một người đang có khách hàng chờ sẵn, một người chưa quen ai, thì lực bằng nhau mà thế khác hẳn. Câu hỏi về lực là đếm, câu hỏi về thế là nhìn vị trí và quan hệ.
Thời cơ có tự đến hay phải tạo ra?
Cả hai. Có những thời điểm do hoàn cảnh bên ngoài tạo ra mà mình không điều khiển được. Nhưng phần lớn thời cơ chỉ dùng được khi mình đã chuẩn bị thế và lực từ trước. Người chưa chuẩn bị thì thời cơ có đến cũng không nhận ra hoặc không kịp dùng.
Khi lực mình yếu hơn hẳn thì nên làm gì?
Đừng đối đầu trực diện ở nơi bên kia mạnh nhất. Hãy tìm chỗ mà điểm mạnh riêng của mình có giá trị, chọn thời điểm hoàn cảnh nghiêng về mình, và dùng thời gian để tích thêm lực. Yếu hơn về lực không có nghĩa là phải thua cả cuộc.
Ba chữ này có dùng được cho chuyện gia đình không?
Dùng được. Ví dụ khi muốn bàn với cha mẹ về việc đổi chỗ ở, thế là ai trong nhà đang có tiếng nói, lực là khả năng tài chính và sức khoẻ, thời là lúc mọi người đủ bình tĩnh để bàn. Chọn sai lúc thì ý hay cũng dễ bị gạt đi.
Có cần học binh pháp mới dùng được thế, lực, thời không?
Không cần. Ba chữ này chỉ là một cách chia nhỏ câu hỏi để nhìn tình huống đầy đủ hơn. Bạn có thể bắt đầu bằng bảng câu hỏi ở trên, dùng vài lần cho những quyết định thật, rồi tự điều chỉnh cho hợp với công việc của mình.