Người có tầm nhìn đại cục thường lộ ra qua hành động hơn lời nói: họ bình tĩnh khi bị mất một thứ nhỏ, nói được vì sao chọn việc này mà bỏ việc kia, nghĩ đến người bị ảnh hưởng trước khi quyết, và hay hỏi "rồi sau đó thì sao". Bảy dấu hiệu dưới đây đều quan sát được trong đời thường.
Bài này không nhằm chấm điểm ai, cũng không chia người ra giỏi kém. Mục đích là giúp bạn nhận ra những hành vi cụ thể để học theo, và tự soi mình xem đang mạnh ở đâu, cần tập gì. Phần dưới gồm bảy dấu hiệu thật, những dấu hiệu giả dễ nhầm, một tình huống ở xưởng may Tây Ninh, cách nhận ra qua bàn cờ, bảng tự soi và các bước tập.
Tầm nhìn thấy được qua hành vi, không qua lời nói
Ai cũng nói được về tầm nhìn. Những câu như "phải nghĩ lâu dài", "phải nhìn tổng thể" rất dễ nói, và người nói nhiều nhất chưa chắc là người làm được. Tầm nhìn đại cục thật thường lộ ra ở những lúc có áp lực: khi bị mất một thứ, khi có hai việc cùng gấp, khi phải chọn giữa cái lợi trước mắt và cái lợi lâu dài.
Vì vậy cách nhận ra đáng tin nhất là quan sát người đó trong vài tình huống khó, không phải nghe họ trình bày. Bạn có thể tự hỏi: lần gần nhất người này phải chọn giữa hai việc, họ đã chọn thế nào và giải thích ra sao. Lần gần nhất họ bị thiệt một chuyện nhỏ, họ phản ứng thế nào.
Cách quan sát này cũng dùng được với chính mình. Đừng hỏi "mình có tầm nhìn không", vì câu trả lời gần như luôn là có. Hãy hỏi "tuần trước, khi gặp chuyện kia, mình đã làm gì". Câu trả lời dựa trên việc đã làm luôn trung thực hơn câu trả lời dựa trên cách mình nghĩ về bản thân.
Bảy dấu hiệu của người nhìn được đại cục
Họ nói được vì sao chọn, và vì sao không chọn. Khi quyết định, họ giải thích được trong vài câu cả lý do chọn việc này lẫn lý do bỏ việc kia. Người chỉ nói được lý do chọn thường chưa thật sự cân nhắc phần bỏ đi.
Họ bình tĩnh khi mất một thứ nhỏ. Mất một khách hàng nhỏ, thua một cuộc tranh luận, bị chê một lần, họ không phản ứng quá mức vì biết đó không quyết định kết cục.
Họ hỏi "rồi sau đó thì sao". Trước một đề xuất có vẻ hay, họ hỏi tiếp về hệ quả, về người bị ảnh hưởng, về việc gì xảy ra nếu mọi người làm theo.
Họ dồn sức vào ít việc. Danh sách việc quan trọng của họ thường ngắn. Họ từ chối nhiều lời mời, nhiều cơ hội, để giữ sức cho vài việc đã chọn.
Họ giữ quan hệ lâu dài hơn thắng một lần. Họ có thể nhường trong một chuyện không quan trọng để giữ quan hệ, nhưng vẫn giữ chặt những điều cốt lõi.
Họ thay đổi kế hoạch khi tình hình đổi. Họ không bám vào kế hoạch cũ chỉ vì đã nói ra. Khi tình hình khác đi, họ nói rõ vì sao đổi và đổi thế nào.
Họ nghĩ đến thời gian. Họ biết việc nào nên làm nhanh, việc nào nên chờ, và hay hỏi "kéo dài thì có lợi cho ai". Họ ít khi vội vì áp lực từ người khác.
Những dấu hiệu giả dễ nhầm là tầm nhìn
Có những hành vi trông giống tầm nhìn đại cục nhưng thật ra không phải. Nhận ra chúng giúp bạn khỏi học nhầm, và khỏi đánh giá nhầm người khác.
- Nói nhiều về kế hoạch lớn, mục tiêu xa, nhưng không nói được việc cụ thể nào sẽ làm trong tuần tới.
- Coi thường mọi chi tiết, cho rằng chi tiết là việc của người khác, kể cả những chi tiết sai là hỏng việc.
- Im lặng chịu đựng mọi chuyện và gọi đó là "nghĩ cho đại cục", trong khi thật ra là ngại va chạm.
- Thay đổi hướng đi liên tục và gọi đó là "linh hoạt theo tình hình".
- Luôn nói về tương lai để né những câu hỏi về kết quả hiện tại.
- Trên bàn cờ: đi những nước rất lạ, giải thích là "có ý đồ sâu xa", nhưng không nói được ý đồ đó là gì.
Điểm chung của các dấu hiệu giả là không kiểm được. Tầm nhìn thật luôn dẫn tới những việc cụ thể, những lựa chọn có thể đối chiếu với kết quả về sau. Nếu không có gì để đối chiếu, nên thận trọng.
Tình huống: hai tổ trưởng ở xưởng may Tây Ninh
Một xưởng may ở Tây Ninh nhận một đơn hàng gấp, phải giao trong mười ngày. Hai tổ trưởng là chị Mai và chị Hà đều được giao một nửa đơn. Cả hai đều giỏi tay nghề và được công nhân quý.
Chị Hà lao vào làm ngay, cho tổ tăng ca từ ngày đầu, tự mình đứng máy cùng mọi người. Ba ngày đầu tổ chị Hà làm được nhiều nhất. Chị Mai dành nửa buổi đầu để xem lại cả đơn: kiểu nào khó, kiểu nào dễ, phụ liệu nào có nguy cơ về trễ. Chị phát hiện một loại khoá kéo có thể về muộn, liền báo kho đặt sớm và sắp lịch làm các kiểu không cần khoá trước. Chị chỉ cho tổ tăng ca từ ngày thứ năm, khi đã rõ khối lượng còn lại.
Đến ngày thứ bảy, tổ chị Hà mệt, bắt đầu có hàng lỗi phải làm lại, và bị chờ khoá kéo hai ngày. Tổ chị Mai giao đúng hạn. Cách đọc ở đây không phải chị Hà kém: chị nhiệt tình và giỏi việc. Chị Mai chỉ có thêm thói quen nhìn cả đơn trước khi làm và nghĩ đến sức của tổ trong mười ngày chứ không chỉ trong ba ngày đầu. Đó là dấu hiệu thứ ba và thứ bảy trong danh sách ở trên.
Nhận ra qua bàn cờ tướng
Bàn cờ là nơi tầm nhìn lộ ra rất rõ, vì ván cờ ngắn và mọi lựa chọn đều hiện trên bàn. Bạn không cần biết nhiều về cờ để nhận ra vài dấu hiệu. Người chơi có tầm nhìn thường đưa các quân mạnh vào cuộc sớm, không để xe nằm im ở góc quá lâu. Họ ít khi vội ăn một con tốt nếu việc đó làm quân mình rời khỏi chỗ tốt.
Khi mất một quân, họ không đi mấy nước liền để trả đũa hay cố cứu một quân đã bị vây. Họ nhìn lại thế cờ và tìm cách chơi tiếp với những gì còn lại. Khi đang hơn, họ không chủ quan đi nhanh, mà đi chắc để giữ phần hơn đến cuối ván. Khi đang kém, họ không buông, mà tìm chỗ đối phương còn yếu.
Một dấu hiệu tinh tế hơn: người có tầm nhìn thường đi những nước trông bình thường, ít gây chú ý, nhưng làm cho quân của mình phối hợp tốt hơn dần dần. Đến khi đòn tấn công xuất hiện, người xem tưởng là bất ngờ, nhưng thật ra nó đã được chuẩn bị qua nhiều nước trước đó. Ngoài đời cũng vậy, những thành công "bất ngờ" thường có một quá trình chuẩn bị lặng lẽ phía sau.
Bảng tự soi từng dấu hiệu
Bảng này không để chấm điểm. Với mỗi dòng, chỉ cần nhớ lại một tình huống cụ thể gần đây và ghi ra mình đã làm gì. Dòng nào khó nhớ ra tình huống, đó là chỗ đáng chú ý.
| Dấu hiệu | Câu tự hỏi | Nếu chưa thấy ở mình, tập gì |
|---|---|---|
| Nói được vì sao chọn và bỏ | Quyết định gần nhất, mình đã bỏ phương án nào, vì sao? | Mỗi quyết định lớn ghi một dòng về phương án bị bỏ |
| Bình tĩnh khi mất nhỏ | Lần bị thiệt gần nhất, mình phản ứng trong bao lâu? | Chờ một đêm trước khi đáp lại |
| Hỏi rồi sau đó thì sao | Mình có hỏi về hệ quả trước khi đồng ý đề xuất gần nhất không? | Thêm một câu hỏi hệ quả trước mỗi lần gật đầu |
| Dồn sức vào ít việc | Tuần qua mình từ chối được việc nào không? | Viết ba việc sẽ không làm trong tháng này |
| Giữ quan hệ lâu dài | Lần tranh luận gần nhất, mình thắng hay giữ được quan hệ? | Trước khi tranh luận, hỏi điều gì quan trọng hơn |
| Đổi kế hoạch khi cần | Kế hoạch nào mình vẫn giữ dù tình hình đã khác? | Mỗi tháng đọc lại kế hoạch một lần |
| Nghĩ đến thời gian | Việc gần nhất mình làm vội, có ai ép không? | Hỏi kéo dài thì có lợi cho ai trước khi làm gấp |
Cách tập từng dấu hiệu trong một tháng
Không nên tập cả bảy cùng lúc. Cách dưới đây chia ra từng tuần, mỗi tuần chú tâm một hai dấu hiệu.
- Tuần đầu: chọn dấu hiệu mà bảng tự soi cho thấy khó nhớ ra tình huống nhất.
- Mỗi ngày trong tuần đó, ghi một dòng về một lúc bạn đã thử làm theo dấu hiệu ấy, hoặc một lúc lẽ ra nên làm mà quên.
- Cuối tuần, đọc lại các dòng và viết một câu: điều gì làm mình quên, lần sau nhắc mình bằng cách nào.
- Tuần thứ hai: giữ dấu hiệu cũ ở mức nhắc nhẹ, thêm một dấu hiệu mới.
- Sau bốn tuần, làm lại bảng tự soi, so với lần đầu xem tình huống nào giờ đã dễ nhớ hơn.
Mục tiêu không phải có đủ bảy dấu hiệu, mà là biết mình đang ở đâu và đi thêm được một bước. Người có tầm nhìn đại cục rõ nhất cũng có vài dấu hiệu họ còn yếu; họ chỉ biết rõ đó là những dấu hiệu nào.
Đừng dùng danh sách này để phán xét người khác
Danh sách dấu hiệu dễ biến thành công cụ chê người. Ai cũng có những lúc thiếu tầm nhìn, nhất là khi mệt, khi bị áp lực, hay khi đối mặt chuyện riêng. Một lần vội không có nghĩa người đó không biết nhìn xa. Một người trẻ chưa có những dấu hiệu này có thể chỉ vì chưa có đủ trải nghiệm, không phải vì kém.
Cách dùng tốt nhất là học theo những hành vi cụ thể khi thấy ở người khác, và tự soi mình khi có thời gian bình tĩnh. Nếu bạn là người dẫn dắt nhóm hay làm cha mẹ, hãy chỉ ra cho người khác thấy dấu hiệu tốt khi họ làm được, hơn là chỉ ra lúc họ chưa làm được. Người ta tập một thói quen nhanh hơn khi được nhận ra lúc làm đúng.
Với trẻ em, càng không nên dùng danh sách này để so sánh hay xếp loại. Trẻ học nhìn xa qua trò chơi, qua câu chuyện và qua những lựa chọn nhỏ được tự quyết, không phải qua việc bị nhận xét là có tầm nhìn hay không.
Câu hỏi thường gặp
Tầm nhìn đại cục có phải do bẩm sinh không?
Một phần do tính cách, nhưng phần lớn là thói quen tập được. Những hành vi như hỏi về hệ quả, nói ra phương án bị bỏ hay chờ một đêm trước khi phản ứng đều có thể tập dần. Người lớn tuổi thường có tầm nhìn tốt hơn chủ yếu vì đã trải qua nhiều tình huống.
Làm sao nhận ra người có tầm nhìn khi phỏng vấn tuyển dụng?
Hãy hỏi về một quyết định khó họ đã đưa ra, phương án họ đã bỏ và vì sao, rồi kết quả về sau thế nào. Người có tầm nhìn thường kể được cả phần bỏ đi và những gì họ học được khi kết quả không như dự tính. Câu trả lời chung chung là dấu hiệu nên hỏi thêm.
Người có tầm nhìn có phải lúc nào cũng nhường nhịn không?
Không. Họ nhường ở những chuyện không quan trọng nhưng giữ chặt những điều cốt lõi, và đôi khi sẵn sàng va chạm để bảo vệ điều đó. Nhường mọi thứ để tránh khó chịu là một dấu hiệu giả của tầm nhìn, không phải dấu hiệu thật.
Có nên đưa danh sách này cho con đọc không?
Với con lớn, có thể cùng đọc và kể cho nhau nghe những tình huống thật. Với trẻ nhỏ, nên biến các dấu hiệu thành câu hỏi trong trò chơi, như nếu đi nước này thì bạn sẽ làm gì. Không nên dùng danh sách để nhận xét hay so sánh con với ai.
Một người giỏi nhưng hay nóng vội có thể thay đổi không?
Có thể, nếu họ muốn. Cách hiệu quả là đặt một quy tắc đơn giản, chẳng hạn không trả lời tin nhắn quan trọng ngay khi đang bực mà chờ ít nhất một giờ. Quy tắc nhỏ, giữ đều, thường thay đổi hành vi nhanh hơn nhiều lời khuyên chung.