Điểm yếu trong thế trận đối phương là những chỗ có ít quân giữ hơn số quân bạn có thể đưa tới, những quân bị ghìm không đi được, hoặc những quân đang phải giữ hai việc cùng lúc. Tấn công vào điểm yếu thì một quân của bạn làm được việc của hai; tấn công vào chỗ mạnh thì hai quân của bạn chỉ làm được việc của một.
Người mới thường tấn công nơi mình đang có quân sẵn, không phải nơi đối phương yếu. Bài này giúp bạn đảo thứ tự đó: nhìn sang phía đối phương trước, tìm xem chỗ nào yếu và yếu theo kiểu nào, rồi mới chọn quân để đưa tới. Có bảng các loại điểm yếu, cách phân biệt điểm yếu cố định với điểm yếu tạm thời, ý tưởng tạo thêm điểm yếu thứ hai, và một mục nhìn ngược về điểm yếu của chính mình.
Các loại điểm yếu thường gặp ở trung cuộc
Bảng dưới đây gom những kiểu điểm yếu hay gặp. Mỗi kiểu có dấu hiệu riêng và ý tưởng khai thác riêng, đều mô tả bằng lời, không theo thế cụ thể.
| Loại điểm yếu | Dấu hiệu | Ý tưởng khai thác |
|---|---|---|
| Cung tướng thiếu sĩ hoặc tượng | Một bên cung chỉ còn một lớp, tướng phải tự giữ | Dồn xe, pháo nhìn vào phía thiếu |
| Quân bị ghìm | Quân đứng cùng đường giữa xe của mình và tướng hoặc một quân quý hơn của họ, đi là lộ quân sau | Tăng sức ép lên quân bị ghìm, nó không chạy được |
| Quân giữ hai việc | Một quân đang che hai chỗ cùng lúc | Đe doạ một chỗ để buộc nó chọn, rồi đánh chỗ còn lại |
| Quân lạc xa nhà | Quân lớn đối phương đứng sâu bên mình, đường về bị chắn | Đặt quân chặn đường về, rồi dồn quân dọa nó |
| Cánh vắng quân | Phần lớn quân đối phương dồn một cánh | Chuyển nhanh xe sang cánh vắng |
| Lộ giữa trống | Không quân nào che giữa tướng và lộ giữa | Đặt pháo hoặc xe lên lộ giữa để ép |
Không phải ván nào cũng có đủ sáu loại. Thường chỉ có một hai điểm yếu thật, và việc của bạn là thấy chúng trước khi đối phương kịp vá.
Hai dòng quân bị ghìm và quân giữ hai việc đáng chú ý nhất với người mới, vì chúng không hiện ra như một lỗ hổng. Quân vẫn đứng đó, trông như đang giữ, nhưng thật ra không làm tròn được việc của mình.
Điểm yếu cố định và điểm yếu tạm thời
Có hai loại điểm yếu cần phân biệt. Điểm yếu cố định là thứ đối phương khó sửa: một sĩ đã mất không mọc lại, một tượng bị đổi thì cung tướng mất một lớp mãi mãi. Điểm yếu tạm thời là thứ có thể sửa trong một hai nước: một quân vừa đi xa, một cánh vừa vắng vì quân đang di chuyển.
Với điểm yếu tạm thời, phải đánh nhanh. Mỗi nước chậm là cho đối phương thời gian vá. Nếu không có cách khai thác ngay trong một hai nước, nhiều khả năng điểm yếu đó sẽ biến mất trước khi bạn kịp tới.
Với điểm yếu cố định, có thể đánh chậm. Đối phương không sửa được, nên bạn có thời gian đưa quân tới đầy đủ, chuẩn bị chu đáo. Đây là lý do người chơi lâu năm hay thích điểm yếu cố định hơn: nó ở đó chờ, không chạy đi đâu.
Sai lầm hay gặp là đánh điểm yếu cố định một cách vội vàng, như thể nó sắp biến mất, rồi hết quân giữa chừng. Hoặc ngược lại, thấy điểm yếu tạm thời mà thong thả chuẩn bị, tới lúc sẵn sàng thì nó đã được vá.
Tạo thêm điểm yếu thứ hai
Một điểm yếu thường giữ được. Đối phương chỉ cần dồn đủ quân về chỗ đó là bạn không phá nổi. Nhưng khi đối phương dồn quân về giữ một chỗ, những chỗ khác phải thiếu người. Nếu bạn tạo được một điểm yếu thứ hai ở xa chỗ thứ nhất, đối phương không thể giữ cả hai.
Cách nghĩ ở đây giống câu chuyện người gác hai cổng. Một người gác một cổng thì không ai vào được. Hai cổng cách xa nhau mà chỉ có một người gác, người đó chạy qua chạy lại, sớm muộn sẽ có lúc chạy không kịp. Bạn đánh vào cổng thứ nhất để kéo người gác qua, rồi chuyển sang cổng thứ hai.
Trên bàn cờ, điều này có nghĩa là sau khi đã ép một chỗ mà đối phương giữ được, đừng cố đâm tiếp. Nhìn sang cánh kia, nơi quân đối phương vừa rời đi để giữ, tìm cách tạo đe doạ ở đó. Một xe có thể chạy ngang hai cánh là quân tốt nhất cho việc này, vì nó đổi chỗ đánh chỉ trong một nước còn đối phương phải dời nhiều quân.
Đây cũng là lý do người chơi lâu năm không nản khi đòn đầu không thành. Đòn đầu không thành vẫn có ích nếu nó buộc đối phương dồn quân, vì đó là cách tạo ra điểm yếu thứ hai.
Quét điểm yếu trong ba mươi giây
Khi thế cờ yên, quét phía đối phương theo thứ tự dưới đây. Thứ tự này đi từ chỗ quan trọng nhất tới chỗ ít quan trọng hơn, nên nếu hết thời gian giữa chừng, bạn vẫn đã nhìn được những chỗ đáng nhất.
- Nhìn cung tướng: còn đủ sĩ, tượng không, lộ giữa có quân che không.
- Nhìn từng quân lớn của đối phương: quân nào đang đứng cùng đường giữa xe của mình và tướng hoặc một quân quý hơn, tức là bị ghìm.
- Nhìn quân nào đang che hai chỗ cùng lúc; thử tưởng tượng nó đi mất thì chỗ nào hở.
- Nhìn quân nào đang đứng sâu bên phía mình, đường về có bị chắn không.
- Nhìn hai cánh: cánh nào ít quân đối phương hơn, cánh đó gần quân nào của mình.
Sau khi quét, chọn một điểm yếu duy nhất để nhắm trước. Nếu thấy hai điểm yếu ở hai cánh khác nhau, càng tốt: bạn đã có sẵn nguyên liệu cho ý tưởng điểm yếu thứ hai.
Nếu quét xong không thấy gì, đó cũng là thông tin. Thế trận đối phương đang chắc, việc của bạn lúc này là cải thiện quân mình và chờ, không phải đâm vào tường.
Giờ nghỉ trưa bên hồ sen ở Bắc Ninh
Tình huống giả định. Anh Toàn và anh Sơn làm cùng một xưởng ở Bắc Ninh, trưa nào cũng ra ghế đá cạnh hồ sen đánh một ván. Anh Toàn có thói quen tấn công bên phải, vì anh quen tay với quân bên đó. Anh Sơn biết vậy nên lúc nào cũng giữ chắc cánh phải, và phần lớn ván anh Toàn đánh vào tường.
Một hôm, sau khi tấn công cánh phải mà không phá được, anh Toàn dừng lại và nhìn toàn bàn. Anh thấy cả hai xe của anh Sơn đều đang ở cánh phải để giữ, và một con tượng bên trái của anh Sơn đã bị đổi từ trước. Cánh trái của anh Sơn có một điểm yếu cố định và gần như không có quân lớn nào giữ.
Anh Toàn không rút quân bên phải về, vì như vậy anh Sơn sẽ thả hai xe ra. Anh chỉ đưa một xe chạy ngang sang trái. Anh Sơn phải chọn: giữ phải hay chạy sang trái. Anh chạy sang trái, cánh phải lại mỏng đi. Ván đó kết thúc ở cánh phải, đúng nơi anh Toàn đã đánh không thành lúc đầu.
Anh Sơn nói sau ván: không phải anh Toàn đánh mạnh hơn mọi khi, mà là lần đầu anh phải giữ hai chỗ. Câu đó gói gọn ý tưởng điểm yếu thứ hai. Đòn đầu tiên tưởng như phí công, nhưng chính nó đã buộc hai xe của anh Sơn dồn về một chỗ.
Những chỗ trông yếu mà không yếu
Quân để trống nhưng có lý do. Một quân không ai giữ trông là điểm yếu, nhưng nếu ăn nó khiến quân của bạn bị kéo ra xa và đối phương có đòn ở chỗ vừa trống, đó là mồi. Hỏi mình mất mấy nước và đối phương làm gì trong mấy nước đó.
Cung thiếu sĩ nhưng đối phương còn ít quân. Cung tướng thiếu một lớp chỉ là điểm yếu khi bạn còn đủ quân để đánh vào. Nếu bàn cờ đã thưa, bạn chỉ còn một hai quân tấn công, một sĩ thiếu chưa chắc đã khai thác được.
Cánh vắng nhưng không dẫn tới đâu. Một cánh không có quân đối phương nhưng cũng không có gì để đánh, ví dụ góc bàn cờ xa cung tướng. Đưa quân sang đó chỉ là đi dạo.
Điểm yếu đã được giữ đủ. Một quân bị ghìm mà đã có hai quân khác của đối phương che, thì sức ép của bạn cần nhiều hơn số quân đó mới có tác dụng. Đếm trước khi dồn.
Nhìn ngược lại: điểm yếu của chính mình
Đối phương cũng đang tìm. Mọi điều trên áp dụng ngược lại cho bạn. Trong lúc bạn tìm điểm yếu của họ, họ cũng đang tìm điểm yếu của bạn. Trước khi dồn quân đi đánh, nhìn lại nhà mình xem có loại điểm yếu nào trong bảng không.
Điểm yếu tự tạo. Nhiều điểm yếu của mình là do chính mình tạo ra khi tấn công: một sĩ rời chỗ để mở đường, một tượng đổi đi để lấy một nước. Trước mỗi nước như vậy, hỏi: điểm yếu này là cố định hay tạm thời, và đối phương có tới được đó không.
Vá rẻ khi còn sớm. Một điểm yếu thấy sớm thường vá được bằng một nước yên lặng. Thấy muộn, khi đối phương đã dồn quân tới, thường phải trả bằng quân.
Giấu điểm yếu không bằng vá. Có người hy vọng đối phương không nhìn thấy. Với đối thủ quen, hy vọng đó hiếm khi đúng. Nếu có thời gian, vá trước.
Ngoài bàn cờ cũng vậy. Một nhóm làm việc mà mọi việc quan trọng đều phụ thuộc vào một người là đang có một quân giữ hai việc. Người nhìn đại cục tìm những chỗ như vậy trong nhà mình trước khi có chuyện, chứ không đợi tới lúc người đó vắng mặt.
Câu hỏi thường gặp
Điểm yếu trong thế trận cờ tướng là gì?
Là những chỗ có ít quân giữ hơn số quân bạn có thể đưa tới, những quân bị ghìm không đi được, hoặc những quân phải giữ hai việc cùng lúc. Tấn công vào điểm yếu giúp một quân làm được việc của hai quân.
Điểm yếu cố định khác điểm yếu tạm thời thế nào?
Điểm yếu cố định là thứ đối phương khó sửa, như cung tướng đã mất một sĩ hay một tượng. Điểm yếu tạm thời có thể vá trong một hai nước, như một cánh vừa vắng quân. Điểm yếu tạm thời cần đánh nhanh, điểm yếu cố định có thể chuẩn bị chậm.
Vì sao cần tạo thêm điểm yếu thứ hai?
Vì một điểm yếu thường giữ được nếu đối phương dồn đủ quân về. Khi họ dồn quân về một chỗ, chỗ khác sẽ thiếu người. Đánh luân phiên hai điểm yếu ở xa nhau khiến đối phương không thể giữ cả hai cùng lúc.
Quân giữ hai việc là gì và khai thác ra sao?
Là một quân của đối phương đang cùng lúc che hai chỗ. Nếu bạn đe doạ một chỗ, quân đó phải chọn: giữ chỗ bị dọa thì bỏ chỗ kia. Đánh vào chỗ bị bỏ là cách khai thác, không cần tính chuỗi nước dài.
Làm sao tránh để lộ điểm yếu của mình khi tấn công?
Trước mỗi nước làm thay đổi cung tướng, như dời sĩ hay đổi tượng, hỏi xem nó tạo ra điểm yếu cố định hay tạm thời và đối phương có tới được đó không. Điểm yếu thấy sớm thường vá được bằng một nước yên lặng.