Tham quân bỏ thế là khi người chơi ăn được thêm một quân nhưng phải trả bằng thứ đắt hơn: mất quyền chủ động, đưa quân mạnh ra góc bàn, để lộ đường vào tướng nhà. Quân ăn được thì đếm thấy ngay, còn thế bị mất thì không ai đếm, nên lỗi này lặp đi lặp lại kể cả ở người chơi lâu năm.
Ăn quân không sai. Sai là ăn khi chưa hỏi đổi lại mình mất gì trong ba bốn nước tới. Bài này giải thích vì sao lỗi tham quân dễ mắc, nhận ra quân mồi bằng mấy dấu hiệu, một bộ câu tự hỏi trước khi bắt quân, và cái lỗi y hệt ấy xuất hiện ra sao trong công việc, chuyện tiền nong gia đình.
Một ván ở công viên: ăn được con pháo, thua sau mười nước
Hai ông bạn hưu trí ở Hà Nội, tạm gọi ông Bình và ông Lâm, chiều nào cũng ngồi một ván ở ghế đá ven hồ. Giữa ván, ông Lâm để một con pháo đứng ở chỗ xe của ông Bình với tới được. Ông Bình nhìn thấy, mắt sáng lên, đưa xe đi một mạch ăn pháo. Người đứng xem gật gù: hơn một quân rồi.
Nhưng con xe sau khi ăn nằm kẹt ở góc bàn bên đối phương, phải mất hai nhịp mới rút về được. Trong hai nhịp ấy, ông Lâm đưa xe của mình chiếm lộ giữa, mã nhảy lên áp sát cung, rồi đôi bên cùng thấy tướng ông Bình chỉ còn một sĩ đứng che. Ông Bình hơn quân nhưng cả ván còn lại chỉ lo chống đỡ, và mười nước sau thì thua.
Kể lại, ông Bình bảo: biết là có thể có bẫy, nhưng con pháo nằm đó trông ngon quá. Câu ấy gói đúng bản chất lỗi tham quân. Không phải người chơi không thấy nguy hiểm, mà là cái lợi trước mắt rõ ràng và chắc chắn, còn cái giá phải trả thì mờ, phải tưởng tượng mới thấy. Bộ óc người tự nhiên nghiêng về thứ rõ ràng, nên muốn sửa phải có thói quen buộc mình nhìn vào thứ mờ.
Vì sao người chơi lâu năm vẫn tham quân
Quân đếm được, thế thì không. Cuối ván người ta nói thắng vì hơn xe, hơn mã, ít ai nói thắng vì giành được ba nhịp chủ động ở trung cuộc. Thói quen đếm quân làm ta đánh giá thấp những thứ không đếm thành con số như lộ thông, quân phối hợp, tướng an toàn.
Ăn quân cho cảm giác đã làm được việc. Sau mấy nước giằng co, một nước ăn quân giống như phần thưởng. Người đang bí ý tưởng thường chộp lấy nước ấy vì nó cho cảm giác tiến lên, dù thật ra thế cờ không tiến chút nào.
Đối phương cũng biết điều đó. Người chơi khá thường cố ý để hở một quân nhỏ để kéo quân mạnh của bạn đi xa. Quân đó gọi là quân thí. Họ chấp nhận thiệt một quân để đổi lấy nhịp, và họ đặt cược đúng vào thói quen tham quân của bạn.
Sau khi ăn rồi thì khó quay đầu. Đã ăn quân thì người ta có xu hướng bảo vệ lựa chọn của mình, cố chứng minh nước ăn là đúng, thay vì nhận ra thế đang xấu và tìm đường gỡ. Lỗi thứ nhất kéo theo lỗi thứ hai.
Phân biệt quân ăn được thật và quân mồi
Không phải quân nào để hở cũng là bẫy. Bảng dưới gom các dấu hiệu thường gặp để bạn đối chiếu nhanh trước khi bắt quân, ở mức ý tưởng chứ không phải một thế cờ cụ thể.
| Dấu hiệu | Thường là quân ăn được thật | Thường là quân mồi |
|---|---|---|
| Đối phương vừa đi gì | Một nước vội, rõ ràng là sơ suất | Một nước bình thản, như thể quân kia không quan trọng |
| Quân của bạn đi ăn sẽ đứng ở đâu | Vẫn ở trung tâm hoặc rút về dễ | Bị đẩy ra góc, lề bàn, mất hai ba nhịp mới về |
| Lộ nào bị bỏ trống sau khi ăn | Không có lộ quan trọng nào bị bỏ | Lộ giữa hoặc lộ trước cung bỏ ngỏ |
| Quân đối phương sẵn sàng tới đâu | Còn chậm, chưa phối hợp | Xe, mã, pháo đã đứng gần nhau, chỉ chờ một nhịp |
| Tướng nhà còn mấy quân che | Đủ sĩ tượng, cung kín | Cung thưa, đã có quân bị đổi hoặc đi xa |
Chỉ cần hai ba dấu hiệu ở cột bên phải xuất hiện cùng lúc là đủ để bạn dừng lại tính kỹ hơn. Không cần chắc chắn đó là bẫy; chỉ cần thấy giá của nước ăn có thể cao hơn một quân.
Năm câu tự hỏi trước khi bắt một quân
Người chơi tốt thường có một danh sách nhỏ trong đầu, chạy qua trong vài giây mỗi khi thấy quân ăn được. Bạn có thể dùng bộ sau, đọc thành tiếng trong đầu vài chục ván cho tới khi thành phản xạ.
- Vì sao quân này lại đứng đó, đối phương được gì nếu mình ăn nó.
- Ăn xong, quân của mình đứng ở đâu, cần mấy nước để nó trở lại làm việc.
- Trong lúc quân mình đi ăn, lộ nào bỏ trống, quân nào của đối phương được thả lỏng.
- Tướng nhà có bị lộ thêm không, đối phương có nước chiếu nào liên tục không.
- Nếu không ăn mà đi một nước phát triển khác, thế cờ của mình có tốt hơn không.
Câu cuối hay bị bỏ qua nhất. Người ta so nước ăn với không làm gì, trong khi phép so đúng là nước ăn với nước tốt nhất còn lại. Nhiều khi một nước đưa xe chiếm lộ giữa giá trị hơn con pháo đang chờ ở góc bàn.
Lúc nào ăn quân là đúng
Viết về lỗi tham quân không có nghĩa khuyên bạn sợ ăn quân. Hơn quân vẫn là lợi thế lớn, và người bỏ qua quân ăn được thật vì sợ bẫy cũng thua thiệt chẳng kém. Câu hỏi đúng là ăn có làm mất thế không, chứ không phải có nên ăn hay không.
Có ba tình huống ăn quân thường an toàn. Thứ nhất, đối phương vừa đi một nước sai rõ ràng, nhất là trong cờ nhanh khi họ đang bị dồn thời gian. Thứ hai, quân của bạn ăn xong vẫn đứng ở vị trí tốt, thậm chí tốt hơn trước. Thứ ba, thế cờ đã yên, không bên nào có đòn tấn công gấp, và hơn quân sẽ dần biến thành ưu thế ở tàn cuộc.
Ngược lại, khi thế cờ đang căng, đôi bên đều có quân sát cung nhau, thì nhịp quan trọng hơn quân. Lúc ấy người chơi cờ hay nhắc nhau ý thà mất một quân còn hơn mất tiên, nghe thì cực đoan nhưng đúng trong rất nhiều ván.
Tham quân bỏ thế ngoài đời trông thế nào
Lỗi này không chỉ có trên bàn cờ. Mỗi khi bạn chộp một cái lợi nhỏ, rõ ràng, mà quên mất nó kéo nguồn lực của mình đi đâu, đó là cùng một kiểu tư duy.
| Tình huống | Quân ăn được | Thế bị mất |
|---|---|---|
| Nhóm bán hàng nhận đơn nhỏ giá thấp từ khách khó tính | Doanh số tháng này tăng | Cả nhóm mất hai tuần, bỏ dở việc chăm khách lớn |
| Nhân viên nhận làm thêm việc ngoài giờ vì tiền công cao | Thu nhập thêm mỗi tháng | Không còn thời gian học chứng chỉ để lên vị trí cao hơn |
| Gia đình mua đồ giảm giá số lượng lớn | Tiết kiệm ngay trên hoá đơn | Tiền mặt bị chôn, tháng sau thiếu khi có việc gấp |
| Trưởng nhóm thắng một cuộc tranh luận trong họp | Ý mình được chọn | Đồng nghiệp ngại góp ý, nhóm mất người chịu nói thật |
Cách thử nhanh là hỏi câu thứ hai trong bộ năm câu ở trên: sau khi lấy cái lợi này, nguồn lực chính của mình đứng ở đâu, cần bao lâu để quay về việc quan trọng. Nếu câu trả lời là vài tuần hoặc vài tháng, cái lợi ấy cần lớn hơn nhiều mới đáng.
Cách tập để bớt tham quân
Sửa lỗi này không bằng quyết tâm suông mà bằng vài thói quen nhỏ lặp lại đủ lâu. Bạn có thể thử trong một tháng.
- Mỗi khi thấy quân ăn được, đặt tay xuống bàn hoặc rời tay khỏi chuột, đếm chậm tới năm rồi mới tính.
- Sau mỗi ván thua, tìm xem có nước nào mình ăn quân mà sau đó thế xấu đi không, ghi một dòng vào sổ.
- Chơi vài ván với luật riêng: trước mỗi nước ăn, nói ra một nước khác không ăn mà mình cũng thấy hay.
- Khi xem lại ván, che phần đếm quân đi và chỉ hỏi bên nào đang chủ động, để tập mắt nhìn thế.
- Cuối tháng đếm số dòng trong sổ, xem lỗi tham quân giảm hay chưa, không cần so với ai.
Sau chừng vài chục ván, phần lớn người chơi thấy mình dừng lại tự nhiên trước những quân để hở, không cần nhắc. Đó là lúc thói quen đã thay chỗ cho cơn thèm ăn quân.
Những việc không cần làm khi sửa lỗi tham quân
Người quyết tâm bỏ tật tham quân hay sửa quá tay, tự đặt cho mình những luật cứng làm ván cờ nặng nề mà chẳng thêm được gì. Mấy việc dưới đây bạn có thể bỏ qua.
- Không cần học thuộc thật nhiều thế bẫy cụ thể. Thế cờ ngoài thực tế ít khi lặp lại y hệt, còn câu hỏi về nhịp, lộ và tướng thì dùng được cho mọi ván.
- Không cần nghi ngờ mọi quân để hở. Nếu đối phương là người mới chơi, phần lớn quân hở là sơ suất thật, và bạn nên nhận lấy.
- Không cần tính cho tới khi chắc chắn tuyệt đối. Chỉ cần thấy giá phải trả có thể vượt một quân là đủ để chọn nước an toàn hơn.
- Không cần tự trách sau mỗi lần dính bẫy. Ghi một dòng vào sổ, rút ra câu hỏi mình đã bỏ quên, rồi chơi ván tiếp theo.
- Không cần bỏ hẳn cờ nhanh. Cờ nhanh vẫn tốt để tập phản xạ, chỉ cần xen kẽ vài ván chậm để có thời gian chạy bộ câu hỏi đầy đủ.
Giữ cho việc sửa lỗi nhẹ nhàng thì bạn mới duy trì được đủ lâu để thói quen mới thành hình. Người tự đặt quá nhiều luật thường bỏ cuộc sau một hai tuần và quay về lối đánh cũ.
Câu hỏi thường gặp
Tham quân bỏ thế có phải lỗi của người mới chơi không?
Không chỉ người mới. Người mới thì tham vì chưa thấy bẫy, còn người chơi lâu năm thì tham khi đang mệt, đang bí ý tưởng hoặc đang thua và muốn gỡ nhanh. Vì vậy cả người giỏi vẫn cần bộ câu tự hỏi trước khi ăn quân.
Làm sao biết đối phương đang thí quân hay chỉ sơ suất?
Nhìn vào nước đi vừa rồi và cách quân của họ đang đứng. Nếu quân họ đã tụ gần cung bạn và nước để hở trông bình thản, khả năng cao là thí quân có tính toán. Nếu đó là nước vội trong lúc họ bị ép thời gian, thường là sơ suất.
Hơn một quân mà thua thì có phải do tàn cuộc kém không?
Có khi đúng, nhưng phần nhiều ván thua kiểu này đã quyết định ngay ở trung cuộc, lúc quân đi ăn bị đẩy ra xa và đối phương giành được nhịp tấn công. Xem lại ván từ đúng nước ăn quân sẽ thấy rõ hơn.
Có nên tránh ăn quân hoàn toàn để khỏi mắc bẫy không?
Không nên. Né mọi quân ăn được cũng là một lỗi, vì bạn bỏ phí lợi thế thật mà đối phương dâng tới. Mục tiêu là ăn quân có kiểm tra, tức là chạy qua vài câu hỏi về nhịp, lộ và an toàn của tướng rồi mới quyết định.
Lỗi tham quân ngoài đời có cách thử nhanh nào không?
Có thể hỏi một câu: sau khi lấy cái lợi này, nguồn lực chính của mình phải đi đâu và mất bao lâu để quay lại việc quan trọng. Nếu câu trả lời là mất nhiều tuần, cái lợi đó cần lớn hơn nhiều mới đáng nhận.