Sợ đổi quân là thói quen né mọi lần đổi quân ngang giá, vì tiếc con quân mình đã đưa lên vị trí đẹp hoặc vì sợ bàn cờ thưa đi thì mình không còn gì để đánh. Kết quả là người chơi phải lùi quân, nhường lộ, đi những nước vòng vèo để tránh đổi, và thế cờ xấu dần mà không ai ăn của ai quân nào.
Bài này không dạy khi nào một lần đổi là có lợi theo tính toán kỹ thuật; đó là việc của từng thế cờ. Bài nói về phía tâm lý: vì sao người ta sợ đổi, cái giá của việc né đổi, cách tách cảm xúc khỏi quyết định, và vì sao nỗi sợ này giống hệt cách nhiều người giữ mãi một dự án, một món đồ, một mối quan hệ công việc đã hết giá trị.
Thầy giáo về hưu ở Huế và con mã quý
Thầy Khánh dạy toán ba mươi năm, về hưu thì mê cờ, chiều mưa nào cũng ngồi hiên nhà ở Huế đánh với hàng xóm. Thầy có một nét rất dễ nhận ra: con mã nào đã nhảy được lên vị trí đẹp sát cung đối phương thì thầy giữ như của quý. Đối phương đưa quân ra đề nghị đổi, thầy rút mã về, rồi lại mất mấy nước để đưa nó lên chỗ khác.
Một lần cháu thầy, đang học đại học, ngồi xem và đếm: trong một ván, thầy dành sáu nước chỉ để tránh đổi con mã ấy. Sáu nước đó đối phương dùng để đưa xe ra lộ đẹp, dàn pháo, và cuối cùng ép được thầy vào thế phải chịu đổi trong điều kiện xấu hơn nhiều so với lần đầu đối phương đề nghị.
Thầy Khánh cười bảo: tiếc công đưa nó lên. Câu ấy là cốt lõi của lỗi sợ đổi. Giá trị của con mã trong đầu người chơi không phải giá trị của nó trên bàn lúc này, mà là cộng thêm cả công sức đã bỏ ra để đưa nó tới đó. Mà công sức đã bỏ thì không lấy lại được, dù giữ hay đổi.
Bốn nguồn gốc của nỗi sợ đổi quân
Tiếc công sức đã bỏ ra. Con quân càng mất nhiều nước để đưa lên, ta càng thấy nó quý. Đối phương thì không quan tâm điều đó; họ chỉ thấy một quân đang đứng ở chỗ khó chịu và muốn đổi nó đi.
Sợ bàn cờ thưa thì hết đường đánh. Nhiều người chỉ quen chơi trung cuộc đông quân, thấy tàn cuộc ít quân là ngợp. Họ né đổi không phải vì đổi xấu, mà vì sợ bước vào phần ván mình ít kinh nghiệm.
Coi đổi quân là thụ động. Có quan niệm rằng người chủ động thì không đổi, đổi quân là chịu nhún. Thật ra rất nhiều lần đổi là nước chủ động nhất, vì nó loại bỏ quân phòng thủ quan trọng của đối phương.
Ngại cảm giác mất mát. Thấy quân mình bị nhấc khỏi bàn gây khó chịu, dù cùng lúc mình cũng nhấc một quân của đối phương. Nỗi khó chịu khi mất thường lớn hơn niềm vui khi được, nên phép trao đổi ngang giá vẫn cho cảm giác lỗ.
Cái giá của việc né đổi
Né đổi không miễn phí. Mỗi lần từ chối một lần đổi ngang giá, bạn thường phải trả bằng một trong những thứ sau.
| Bạn làm gì để né | Bạn mất gì | Đối phương được gì |
|---|---|---|
| Rút quân về chỗ cũ | Một hoặc hai nhịp | Thời gian phát triển quân khác |
| Nhường lộ để quân mình không bị đối mặt | Quyền kiểm soát lộ đó | Một đường tiến vào sâu |
| Đưa quân sang vị trí kém hơn | Sức mạnh của chính quân ấy | Vị trí đẹp vừa được bỏ trống |
| Chặn bằng một quân khác | Quân chặn bị trói, không làm việc khác được | Cơ hội dồn ép quân bị trói |
Hãy nhìn vào cột giữa. Nếu thứ bạn mất khi né lớn hơn chênh lệch giữa hai quân sắp đổi, thì né là lỗ. Trong phần lớn tình huống ngang giá, chênh lệch ấy rất nhỏ, còn một hai nhịp ở trung cuộc thì có thể quyết định cả ván.
Một cách đếm đơn giản khi xem lại ván: mỗi lần né đổi, ghi xem mình mất mấy nước. Nhiều người cộng lại thấy trong một ván mình đã tặng đối phương năm sáu nhịp chỉ để giữ một con quân, và con quân ấy cuối cùng vẫn bị đổi.
Tách cảm xúc khỏi quyết định đổi
Mỗi khi đối phương đề nghị đổi hoặc bạn có cơ hội đổi, hãy chạy qua trình tự sau. Nó buộc bạn đánh giá tình thế hiện tại thay vì đánh giá công sức đã bỏ ra.
- Quên đi con quân đã đi tới đây bằng cách nào. Hãy tưởng tượng thế cờ này vừa được bày ra từ đầu.
- Hỏi: quân của mình và quân của đối phương, quân nào đang làm việc quan trọng hơn ở vị trí hiện tại.
- Hỏi: sau khi đổi, bên nào được đi tiếp, và nước tiếp theo ấy làm được gì.
- Hỏi: nếu không đổi, mình phải trả gì để né, rút quân, nhường lộ hay trói một quân khác.
- So hai kết quả và chọn, không xét tới chuyện thích hay tiếc.
Bước đầu tiên là bước khó nhất và quan trọng nhất. Người chơi giỏi thường được mô tả là nhìn thế cờ bằng con mắt tươi mới ở mỗi nước, như thể họ vừa ngồi vào bàn. Họ không mang theo lịch sử của từng quân, chỉ nhìn chúng đang đứng đâu và làm được gì.
Đổi quân không phải nhún nhường
Một hiểu lầm phổ biến là đổi quân làm ván cờ nhạt đi, kém hào hứng. Thật ra rất nhiều ván hay được quyết định bởi một lần đổi đúng lúc: đổi đi con quân phòng thủ duy nhất của đối phương ở một cánh, đổi để mở lộ cho xe nhà, đổi để vào tàn cuộc mà mình có tốt qua sông còn đối phương thì không.
Người sợ đổi thường bỏ lỡ những cơ hội ấy vì họ chỉ nhìn đổi quân như một sự mất mát cần tránh. Khi đổi góc nhìn sang câu hỏi đổi xong ai làm chủ bàn cờ, bạn sẽ thấy đổi quân là một công cụ tấn công cũng như phòng thủ.
Ngược lại, cũng đừng chuyển sang thái cực đổi bừa cho bàn cờ gọn. Mục tiêu không phải thích hay ghét đổi, mà là quyết định đổi bằng tình thế. Có những lúc giữ quân là đúng, chẳng hạn khi bạn đang thiếu quân và cần bàn cờ phức tạp, hoặc khi quân của bạn đang làm việc mà quân đối phương đưa ra đổi chỉ là quân vô dụng.
Sợ đổi ngoài đời: giữ những thứ đã hết vai trò
Nỗi sợ đổi quân có họ hàng gần ngoài đời: giữ mãi một thứ vì đã tốn nhiều công cho nó, dù đổi đi sẽ được thứ tương đương mà tình thế thoáng hơn.
- Một nhóm giữ quy trình làm việc cũ vì đã mất cả tháng xây dựng, dù quy trình mới gọn hơn và mọi người đều thấy.
- Một gia đình ở Huế giữ chiếc xe cũ hay hỏng vì đã sửa tốn nhiều tiền, trong khi đổi sang xe khác cùng tầm giá sẽ đỡ lo hẳn.
- Một người không chịu chuyển một khách hàng khó sang đồng nghiệp hợp hơn, vì đã mất công chăm khách ấy hai năm.
- Một học sinh giữ phương pháp học thuộc lòng đã quen, không đổi sang cách làm bài tập dù kết quả không tiến.
Câu hỏi dùng được cho mọi trường hợp trên vẫn là bước một của trình tự: nếu hôm nay mình mới bắt đầu, nhìn tình thế như nó đang là, mình có chọn giữ thứ này không. Nếu câu trả lời là không, thì công sức đã bỏ ra không phải lý do để giữ, nó chỉ là lý do làm mình tiếc.
Bài tập để quen với việc đổi quân
Muốn hết sợ thì phải làm quen với thứ mình sợ. Mấy bài tập nhỏ sau giúp bạn thoải mái hơn với bàn cờ thưa và với cảm giác nhấc quân mình khỏi bàn.
- Chơi vài ván với người cùng trình, trong đó mỗi khi có lần đổi ngang giá, bạn bắt buộc phải cân nhắc nghiêm túc việc nhận đổi.
- Bày một thế tàn cuộc đơn giản, mỗi bên vài quân, và chơi đi chơi lại để quen với bàn cờ ít quân.
- Khi xem lại ván, đánh dấu mọi lần mình né đổi và ghi lại mình đã trả gì để né.
- Hỏi người chơi giỏi hơn trong câu lạc bộ: ở ván này, chỗ nào anh chị sẽ đổi mà mình không đổi.
Sau một thời gian, nhiều người nhận ra nỗi sợ đổi quân thật ra là nỗi sợ tàn cuộc. Khi đã quen với tàn cuộc, nỗi sợ tự giảm, và việc đổi hay không trở thành câu hỏi kỹ thuật bình thường thay vì một quyết định nặng lòng.
Sợ đổi và sợ tàn cuộc thường đi cùng nhau
Hỏi kỹ những người hay né đổi, câu trả lời phổ biến nhất không phải là tiếc quân mà là: đổi hết thì còn gì mà đánh. Họ cảm thấy ván cờ có ý nghĩa khi bàn đông quân, có đòn, có bẫy. Khi bàn cờ thưa đi, họ thấy mất phương hướng, không biết đưa con tốt lên thế nào, không biết tướng nên đứng đâu.
Nỗi sợ này có cơ sở: tàn cuộc đòi hỏi kiểu tư duy khác, kiên nhẫn và chính xác hơn, ít chỗ cho cảm hứng. Nhưng cách giải quyết không phải là né tàn cuộc mãi, vì đối phương hiểu điều đó sẽ cố ý ép bạn đổi. Cách giải quyết là học dần những thế tàn cơ bản, và nhà nào cũng có thể tự tập với vài quân trên bàn mà không cần ai hướng dẫn.
Có một dấu hiệu dễ nhận: nếu bạn thấy nhẹ nhõm mỗi khi đối phương rút quân thay vì đổi, có thể bạn đang sợ tàn cuộc hơn là đang tính toán. Nhận ra điều đó đã là một bước, vì từ đây bạn biết mình cần luyện phần nào của ván cờ, thay vì đổ cho đối phương may mắn.
Câu hỏi thường gặp
Sợ đổi quân có phải lỗi phổ biến không?
Khá phổ biến ở người chơi phong trào, nhất là người thích tấn công và quen với trung cuộc đông quân. Họ thường tiếc những quân đã mất nhiều nước để đưa lên vị trí đẹp, nên né đổi cả khi đổi là nước tốt hơn.
Làm sao biết một lần đổi quân là có lợi hay không?
Ở mức nguyên lý, hãy hỏi quân nào đang làm việc quan trọng hơn, sau khi đổi bên nào được đi tiếp và nước đó làm được gì, và nếu né thì mình phải trả gì. Chi tiết kỹ thuật thì tuỳ từng thế cờ cụ thể.
Đang thiếu quân thì có nên đổi quân không?
Thường là nên hạn chế, vì đổi càng nhiều thì quân thừa của đối phương càng có giá trị. Người thiếu quân thường muốn giữ bàn cờ đông quân, nhiều lựa chọn để tìm cơ hội phản công.
Vì sao đổi quân ngang giá mà vẫn thấy như bị lỗ?
Vì cảm giác mất một thứ của mình thường mạnh hơn cảm giác được một thứ tương đương. Thêm vào đó là tiếc công sức đã bỏ ra để đưa quân lên. Cả hai đều là cảm xúc, không phản ánh giá trị thật trên bàn cờ.
Có cách nào áp dụng bài học sợ đổi quân vào công việc không?
Có. Trước khi quyết định giữ một quy trình, một dự án hay một khách hàng khó, hãy tự hỏi nếu hôm nay mình mới bắt đầu thì có chọn giữ không. Công sức đã bỏ ra không lấy lại được dù giữ hay đổi, nên không nên là lý do chính.