Với trẻ, việc gấp là việc có người đang đợi hoặc sắp hết giờ, còn việc quan trọng là việc làm con tốt lên dù không ai giục; dạy con phân biệt hai loại bằng mười phút sắp việc mỗi tối, con sẽ bớt bị cuốn theo việc ai nhắc to nhất.
Người lớn đi làm thường được dạy chia việc thành bốn ô theo hai câu hỏi gấp hay không, quan trọng hay không. Trẻ từ khoảng lớp ba đã dùng được cách nghĩ này nếu nói bằng lời của trẻ và tập trên việc thật. Phần dưới đây có bảng bốn ô cho học sinh, các bước sắp việc buổi tối, tình huống hai chị em ở Khánh Hoà, những việc quan trọng hay bị bỏ quên, và chỗ người lớn hay làm sai.
Gấp và quan trọng khác nhau thế nào trong mắt trẻ
Hỏi một đứa trẻ lớp bốn “việc nào quan trọng?”, con thường trả lời việc nào bị mẹ nhắc nhiều nhất hoặc việc nào cô giáo sẽ kiểm tra ngày mai. Với trẻ, quan trọng và gấp dính làm một, vì cả hai đều đến từ người lớn. Bước đầu tiên là tách chúng ra bằng hai câu hỏi đơn giản.
Câu thứ nhất: “Việc này có ai đang đợi, hoặc có sắp hết giờ không?”. Có thì là gấp. Câu thứ hai: “Làm việc này thì con có tốt lên không, dù không ai biết?”. Có thì là quan trọng. Bài tập về nhà nộp sáng mai vừa gấp vừa quan trọng. Đọc sách mỗi tối thì quan trọng mà không gấp. Trả lời tin nhắn nhóm bạn đang rôm rả thì gấp mà thường không quan trọng.
Khi con tự trả lời hai câu này cho từng việc, con bắt đầu thấy đại cục của một buổi tối: không phải mọi việc đều ngang nhau, và việc ồn ào nhất chưa chắc đáng làm trước. Đó là kỹ năng sẽ theo con đến khi đi học xa nhà, đi làm, tự lo cho đời mình.
Bốn ô việc bằng lời của học sinh
Bảng dưới dùng ví dụ của một học sinh tiểu học và cấp hai. Gợi ý cùng con vẽ bảng này lên một tờ giấy lớn, con tự điền việc của mình vào.
| Ô | Nghĩa là | Ví dụ | Cách xử lý |
|---|---|---|---|
| Gấp và quan trọng | Phải làm ngay, làm kỹ | Bài tập nộp sáng mai, ôn bài kiểm tra ngày mai | Làm đầu tiên, lúc đầu óc còn tỉnh |
| Quan trọng, không gấp | Làm con tốt lên lâu dài | Đọc sách, tập đàn, ngủ đủ, ôn lại bài khó tuần trước | Giữ một khung giờ cố định mỗi ngày |
| Gấp, không quan trọng | Có người đợi nhưng không làm con tốt lên | Trả lời tin nhắn nhóm, xem video bạn gửi | Làm nhanh hoặc dồn vào một lúc |
| Không gấp, không quan trọng | Làm cho vui, cho nghỉ | Lướt điện thoại, xem hoạt hình thêm | Để sau cùng, có giới hạn thời gian |
Ô thứ hai là ô làm nên khác biệt. Trẻ nào cũng làm được ô một vì có cô giáo giục. Trẻ nào giữ được ô hai, mỗi ngày một ít, thì sau một năm sẽ khác hẳn, không phải vì giỏi hơn mà vì đã tích luỹ những việc người khác bỏ qua.
Mười phút sắp việc mỗi tối
Tập vào một giờ cố định, ví dụ ngay sau bữa tối. Tháng đầu người lớn ngồi cùng, từ tháng thứ hai con tự làm, người lớn chỉ hỏi thăm.
- Con viết ra tất cả việc tối nay, mỗi việc một mảnh giấy nhỏ hoặc một dòng.
- Với từng việc, hỏi hai câu “có ai đợi không” và “làm thì con tốt lên không”.
- Xếp mảnh giấy vào bốn ô trên tờ giấy lớn.
- Chọn thứ tự: ô một trước, ô hai giữ khung giờ, ô ba gom vào một lần, ô bốn để cuối.
- Ước lượng mỗi việc mất bao lâu, xem tối nay có đủ thời gian không.
- Nếu không đủ, con tự chọn bỏ hoặc dời việc nào, ưu tiên giữ ô hai ít nhất mười lăm phút.
Bước sáu là bước tập nhìn đại cục rõ nhất. Con phải chấp nhận không làm hết, và chọn cái gì bỏ. Trẻ học được rằng sắp việc không phải là làm hết mọi thứ, mà là chọn đúng thứ đáng làm khi thời gian có hạn. Sáng hôm sau, nhìn lại tờ giấy, con thấy dự định của mình đi đến đâu.
Tình huống: hai chị em ở Khánh Hoà
Một gia đình giả định ở Khánh Hoà có hai chị em, chị lớp bảy, em lớp bốn. Tối nào chị cũng ngồi vào bàn lúc tám giờ nhưng mười giờ vẫn chưa xong bài, vì cứ làm một chút lại cầm điện thoại trả lời nhóm lớp. Em thì làm bài rất nhanh, nhưng bỏ hẳn việc đọc truyện mà cô giáo khuyến khích, vì “không ai kiểm tra”.
Mẹ cùng hai chị em vẽ bảng bốn ô. Chị nhận ra tin nhắn nhóm lớp nằm ở ô ba, gấp mà không quan trọng, và quyết định gom trả lời vào hai lần: lúc tám rưỡi và lúc chín rưỡi. Em thì tự xếp đọc truyện vào ô hai, chọn đọc mười lăm phút trước khi đi ngủ.
Sau ba tuần, chị xong bài sớm hơn khoảng nửa tiếng. Em đọc xong hai cuốn truyện và bắt đầu tự xin mẹ đưa đi thư viện. Mỗi đứa có một vấn đề khác nhau, nhưng cùng một công cụ giúp cả hai tự nhìn ra vấn đề của mình. Mẹ cũng không giấu rằng tuần đầu khá vất vả, chị hay quên giờ gom tin nhắn và phải tự đặt báo thức. Mẹ không phải nhắc riêng từng đứa nữa, chỉ hỏi mỗi tối: “Tối nay ô hai của con là gì?”.
Những việc quan trọng mà trẻ hay bỏ quên
Ô hai bị bỏ không phải vì trẻ lười, mà vì không có ai đợi. Dưới đây là các việc thường nằm ở ô này, người lớn có thể gợi ý con chọn một hai việc.
- Ngủ đủ giấc: không ai kiểm tra, nhưng ảnh hưởng đến mọi việc khác của ngày hôm sau.
- Ôn lại phần chưa hiểu từ tuần trước: bài cũ không còn gấp, nhưng hổng phần nền thì bài mới khó dần.
- Đọc sách tự chọn: không có bài kiểm tra, nhưng vốn từ và cách nghĩ lớn lên theo năm.
- Vận động ngoài trời: chơi bóng, đạp xe, đi bộ cùng gia đình.
- Chuẩn bị cho ngày mai: xếp cặp, chuẩn bị quần áo, xem thời khoá biểu.
- Nói chuyện với người thân: kể chuyện ở trường, hỏi thăm ông bà.
Mỗi việc ở đây đều nhỏ nếu nhìn một ngày, và lớn nếu nhìn cả năm. Chính sự chênh lệch giữa ngày và năm ấy là bài học đại cục mà người lớn muốn trao cho con: cái gì không ai giục thì phải tự mình giữ.
Chỗ người lớn hay làm sai
Tự sắp hộ con. Bố mẹ xếp sẵn lịch đẹp, con chỉ việc làm theo. Con được việc hôm nay nhưng không học được cách tự chọn, và khi không có bố mẹ bên cạnh thì không biết bắt đầu từ đâu.
Coi mọi việc mình giao là gấp và quan trọng. Khi việc nào bố mẹ nhắc cũng là “phải làm ngay”, con không còn tin vào phân loại. Người lớn cũng phải chấp nhận có việc mình giao nằm ở ô ba.
Chê con xếp sai ô. Con xếp việc vào ô khác ý mình thì hỏi lý do. Có khi con có lý mà người lớn chưa nghĩ tới; có khi con sai và tự nhận ra khi giải thích.
Dùng bảng để kiểm tra từng tối. Bảng là công cụ của con. Hỏi thăm một hai lần mỗi tuần là đủ, kiểm tra mỗi tối sẽ biến nó thành việc gấp của bố mẹ.
Quên làm gương. Con thấy bố mẹ cầm điện thoại trả lời mọi tin nhắn ngay lập tức thì khó tin rằng tin nhắn là ô ba.
Khi việc gấp dồn đến cùng lúc
Có những tối mọi thứ đều gấp: mai có hai bài kiểm tra, một bài thuyết trình nhóm, và bạn thân đang buồn nhắn tin cần nói chuyện. Bảng bốn ô lúc này không đủ, vì cả ba việc đều nằm ở ô một. Con cần thêm một câu hỏi nữa: “Nếu chỉ làm được một việc thật tốt, đó là việc nào?”.
Người lớn chú ý cách con trả lời, không vội sửa. Có trẻ chọn bài kiểm tra môn mình yếu, có trẻ chọn nói chuyện với bạn trước mười lăm phút rồi mới học. Cả hai đều có lý. Điều người lớn muốn thấy là con chọn có cân nhắc, và chấp nhận rằng việc còn lại sẽ làm ở mức đủ chứ không thể hoàn hảo.
Sau những tối như vậy, hôm sau nên hỏi con một câu: “Có cách nào để lần sau không bị dồn như hôm qua không?”. Thường con sẽ thấy một việc đã biết từ trước mà để đến sát hạn. Tối dồn dập vì thế không chỉ là tối khó, mà là dịp để con nhìn ra lỗ hổng trong cách sắp việc của mình.
Từ một buổi tối đến cả tuần
Khi con đã quen sắp việc buổi tối, khoảng một hai tháng sau, có thể mở rộng sang cả tuần. Tối Chủ nhật, con nhìn trước tuần tới có những bài kiểm tra, buổi tập, sinh nhật bạn nào. Những việc của ô một trong tuần thường có thể nhìn thấy từ trước, nếu chuẩn bị sớm thì chúng chuyển dần sang ô hai, bớt căng thẳng hơn.
Đây là bước nhảy quan trọng: từ chỗ chạy theo việc gấp, con bắt đầu biến việc gấp thành việc đã chuẩn bị. Một bài kiểm tra thứ năm, nếu đến tối thứ tư mới ôn thì là ô một, nếu ôn rải từ thứ hai thì là ô hai. Cùng một việc, khác cách nhìn thời gian, khác hẳn cảm giác.
Không cần đòi trẻ tiểu học lập kế hoạch tuần. Trẻ cấp hai thì nên tập dần. Mục tiêu cuối cùng không phải là một tờ lịch kín mít, mà là thói quen tự hỏi trước mỗi buổi tối và mỗi tuần: việc nào thật sự đáng, và mình sẽ giữ nó bằng cách nào.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì hiểu được việc quan trọng và việc gấp?
Từ khoảng lớp ba, lớp bốn trẻ đã dùng được hai câu hỏi có ai đợi không và làm thì có tốt lên không. Trẻ nhỏ hơn chỉ cần thói quen làm bài trước, chơi sau, chưa cần phân loại bốn ô.
Con xếp chơi điện tử vào ô quan trọng thì sao?
Hỏi con vì sao, nghe con giải thích. Có khi con nói chơi giúp mình nghỉ, và nghỉ đúng là cần thiết. Khi đó cùng con thống nhất thời lượng hợp lý, không cần tranh cãi chuyện xếp ô nào cho đúng.
Tin nhắn nhóm lớp có thông báo của cô thì có phải việc gấp không?
Thông báo của cô thường gấp và quan trọng, còn trò chuyện của bạn thì gấp mà không quan trọng. Gợi ý con xem nhanh để lọc thông báo, phần trò chuyện thì gom trả lời vào một hai lần mỗi tối.
Mỗi tối sắp việc có làm mất thời gian học không?
Mười phút sắp việc thường tiết kiệm được nhiều hơn mười phút, vì con bớt chuyển qua lại giữa các việc và bớt quên. Tháng đầu có thể chậm hơn chút, sau đó con làm nhanh dần, chỉ còn vài phút.
Con làm hết ô một rồi mệt, không còn sức cho ô hai thì làm sao?
Thử đặt ô hai vào một giờ cố định không phụ thuộc ô một, ví dụ đọc sách mười lăm phút trước khi ngủ, hoặc ôn bài cũ vào sáng cuối tuần. Ô hai cần khung giờ riêng, không phải phần thừa sau cùng.