Trẻ khóc khi thua cờ không phải vì hư, mà vì con chưa tách được “ván cờ thua” khỏi “mình kém”; việc của người lớn là đặt luật thua từ trước ván, ở bên con trong mấy phút đầu, rồi sau khi con nguôi mới cùng nhìn lại ván cờ như một câu chuyện. Nhường con thắng mãi không giải quyết được, chỉ hoãn cơn khóc sang ván sau.
Chịu thua một ván để học cho ván sau là một trong những bài học đại cục sớm nhất: một trận không phải cả cuộc chơi. Phần dưới đây đi theo trình tự thời gian, trước ván, ngay lúc thua, sau khi nguôi, kèm bảng xử lý tình huống, cách người lớn làm mẫu và những dấu hiệu cho thấy nên nhờ thêm thầy cô hỗ trợ.
Vì sao trẻ khó chịu thua đến vậy
Với trẻ năm đến tám tuổi, thắng thua trong trò chơi chạm vào cảm giác mình có giỏi không, có được yêu không. Con chưa có đủ kinh nghiệm để biết rằng thua ván này không nói gì về ván sau. Khi quân tướng bị chiếu hết, cả thế giới nhỏ của con sụp xuống trong một khoảnh khắc, và nước mắt là phản ứng tự nhiên.
Trẻ hay so sánh cũng dễ phản ứng mạnh hơn. Đứa trẻ có anh chị lớn, quen bị thua anh chị, đôi khi lại thua bố mẹ thì càng thấy mình luôn ở dưới. Đứa trẻ quen được khen “giỏi quá” mỗi lần thắng thì thua là mất đi lời khen, và con không biết giữ mình ở đâu.
Hiểu như vậy để người lớn bớt nóng. Câu “có ván cờ thôi mà khóc” làm con thấy cảm xúc của mình là sai, nên lần sau con giấu đi hoặc bùng mạnh hơn. Mục tiêu không phải là con không buồn khi thua, mà là con buồn xong biết quay lại bàn cờ. Người chơi cờ lâu năm vẫn tiếc khi thua; khác biệt là họ biết tiếc trong bao lâu và tiếc để làm gì.
Trước ván cờ: đặt “luật thua” từ đầu
Phần lớn cơn khóc có thể giảm bớt nếu người lớn chuẩn bị trước, lúc con còn vui và chưa ngồi vào bàn.
- Nói trước bằng giọng bình thường: “Ván nào cũng có người thắng người thua, hôm nay ai thua thì làm gì?”. Cùng con chọn việc làm sau khi thua, ví dụ bắt tay và nói “ván sau nhé”.
- Thống nhất số ván trước khi chơi, như ba ván. Con biết còn cơ hội nên một ván thua không phải là hết.
- Thỏa thuận chỗ được buồn: thua thì được đi ra ghế sô pha ngồi một lúc, không ai trêu, nhưng không hất bàn cờ.
- Chọn đối thủ vừa sức. Nếu người lớn quá mạnh, có thể chấp bớt quân hoặc cho con đi lại một nước mỗi ván, nói rõ đó là luật của ván tập.
- Nhắc lại luật ngắn gọn ngay trước khi bắt đầu, không giảng dài.
Luật thua đặt trước có sức nặng hơn lời dỗ sau, vì con là người đã đồng ý. Khi con khóc, người lớn chỉ cần nhắc nhẹ “mình đã hẹn ai thua thì làm gì nhỉ?” thay vì tranh cãi giữa lúc con đang tức.
Năm phút đầu sau khi con thua
Năm phút đầu là lúc cảm xúc mạnh nhất. Lúc này mọi lời giảng đều trôi qua; việc cần làm là giữ con an toàn và giữ bình tĩnh cho chính mình.
| Con làm gì | Người lớn nên | Người lớn không nên |
|---|---|---|
| Khóc, ôm mặt | Ngồi gần, nói “con buồn vì thua, bố hiểu” | Bảo “nín đi, có gì đâu mà khóc” |
| Hất quân cờ, gạt bàn | Giữ tay con lại nhẹ nhàng, nói ngắn “không ném đồ” | Quát, phạt ngay hoặc dọn cờ cất đi trong cơn giận |
| Đòi chơi lại ngay để gỡ | Đồng ý nếu con đã bình tĩnh, còn không thì hẹn sau | Chơi lại trong lúc con còn run tay và cố tình thua cho con vui |
| Bảo “con không chơi nữa, cờ chán lắm” | Nhận lời, không ép: “Được, khi nào con muốn thì mình chơi” | Mỉa mai “thua thì bỏ à” |
| Đổ lỗi “tại bố đi gian” | Bình tĩnh nói lại luật, không tranh thắng lý | Cãi đến cùng để chứng minh mình đúng |
Cột giữa có điểm chung là ngắn. Một câu gọi tên cảm xúc, một câu giữ giới hạn, rồi im lặng ở bên. Trẻ cần thấy người lớn vững vàng trong lúc mình chao đảo, và sự vững vàng đó nằm ở giọng nói, không nằm ở số chữ.
Có nên nhường con thắng không
Nhường thỉnh thoảng không có gì sai, nhất là với trẻ dưới sáu tuổi đang mới làm quen trò chơi. Vấn đề nằm ở chữ “luôn”. Trẻ được nhường thắng mãi sẽ bước ra ngoài, chơi với bạn bè, gặp thua thật lần đầu và phản ứng mạnh gấp bội, vì con chưa từng tập thua ở nơi an toàn nhất là ở nhà.
Cách thay thế tốt hơn là chấp có luật, nói công khai. Ví dụ ông chơi bớt một xe, hoặc con được đi lại hai nước trong ván. Con thắng nhờ luật chấp thì vẫn là thắng thật trong luật đã thỏa thuận, và khi luật chấp giảm dần, con tự thấy mình tiến bộ. Nhường lén thì khác: trẻ tinh ý sẽ nhận ra, và chiến thắng mất giá trị.
Một mẹo nhỏ là chia ván thành nhiều mục tiêu nhỏ hơn thắng thua. Ví dụ ván này con tập giữ cho xe không bị bắt, hay tập đi mỗi nước sau khi đếm đến ba. Thua ván nhưng làm được mục tiêu nhỏ thì vẫn có điều để vui, và con dần hiểu rằng một ván cờ có nhiều thứ đáng giá hơn kết quả cuối cùng.
Sau khi nguôi: biến ván thua thành câu chuyện
Đợi đúng lúc. Có khi là mười phút sau, có khi là tối hôm đó trước giờ ngủ. Dấu hiệu con sẵn sàng là con tự nhắc đến ván cờ hoặc quay lại gần bàn cờ.
Kể lại, không chấm lỗi. Bắt đầu bằng “mình nhớ lại ván vừa rồi nhé, lúc đầu con làm gì?”. Để con kể theo cách của con, người lớn chỉ hỏi thêm.
Tìm một khoảnh khắc ván cờ đổi chiều. Hỏi “con thấy lúc nào mình bắt đầu khó?”. Thường trẻ chỉ ra được: lúc mất xe, lúc mải ăn quân mà quên tướng. Đó là bài học, do chính con tìm ra.
Chọn đúng một điều mang sang ván sau. Không cần sửa năm lỗi. Một điều nhỏ, như “trước khi ăn quân, nhìn xem tướng mình có an toàn không”, là đủ.
Kết thúc bằng điều con đã làm tốt. Không phải để dỗ, mà để bức tranh đầy đủ. Ván thua nào cũng có một nước con nghĩ kỹ, gọi tên nó ra.
Người lớn làm mẫu thua thế nào
Trẻ học cách thua chủ yếu bằng cách nhìn người lớn thua. Một gia đình giả định ở Huế có ông nội hay đánh cờ với cháu bảy tuổi. Mỗi lần ông thua, ông cố tình nói to: “Ối, ông mải lo con pháo mà quên con mã, ván sau ông phải nhìn cả bàn cờ”. Rồi ông bắt tay cháu, xếp lại quân. Cháu cười, nhưng câu nói đó đi vào đầu cháu.
Ba tháng sau, khi cháu thua, cháu không khóc nữa mà nói gần y như ông: “Con mải ăn quân nên quên tướng”. Không ai dạy cháu câu ấy, cháu chỉ chép lại cách ông xử sự. Đó là lý do người lớn nên thua công khai, nói thành tiếng điều mình tiếc và điều mình sẽ sửa.
Ngoài bàn cờ cũng vậy. Khi bố nấu hỏng món canh, khi mẹ lỡ chuyến xe, cách bố mẹ nói về chuyện không như ý là bài học thua cuộc trẻ nhìn mỗi ngày. Câu “mẹ tính nhầm giờ, mai mẹ đi sớm mười phút” dạy nhiều hơn mọi lời khuyên về tinh thần thể thao.
Từ bàn cờ sang những “ván thua” khác của con
Bàn cờ là nơi tập thua an toàn nhất, vì ván cờ ngắn, luật rõ, chơi lại được ngay. Giá trị thật của nó hiện ra khi con gặp những ván thua không có bàn cờ: không được chọn vào đội bóng của lớp, bài thuyết trình bị bạn chê, trượt một cuộc thi vẽ ở trường. Lúc đó người lớn có thể nối nhẹ bằng chính ngôn ngữ đã dùng khi chơi cờ.
Ví dụ, con buồn vì không được chọn vào đội văn nghệ. Sau khi con khóc xong, hỏi: “Nếu coi đây là một ván, con thấy lúc nào mình bắt đầu khó?”. Có khi con kể lúc thử giọng mình run, hoặc mình chưa thuộc lời. Rồi hỏi tiếp: “Ván sau con mang theo một điều gì?”. Cấu trúc y hệt buổi nhìn lại ván cờ, nên con không thấy lạ.
Không phải lần nào cũng cần nối. Có những ván thua trong đời chỉ cần được buồn, được ôm, không cần rút bài học ngay. Người lớn nhạy cảm sẽ thấy khi nào con cần câu hỏi và khi nào con chỉ cần một người ngồi cạnh. Bàn cờ dạy con đứng dậy; còn chọn lúc nào đứng dậy vẫn là quyền của con.
Khi nào nên nhờ thêm thầy cô hỗ trợ
Phản ứng mạnh khi thua là bình thường ở trẻ nhỏ và thường giảm dần theo tuổi. Nên trao đổi thêm với giáo viên chủ nhiệm hoặc chuyên viên tâm lý học đường nếu thấy những dấu hiệu dưới đây kéo dài nhiều tuần.
- Con né tránh mọi trò chơi, mọi cuộc thi, kể cả những trò trước đây con rất thích.
- Phản ứng khi thua ngày càng mạnh hơn chứ không nhẹ dần, có lúc làm đau mình hoặc người khác.
- Chuyện thua ở trò chơi lan sang việc học: con không dám làm bài vì sợ sai.
- Con nói những câu kiểu “con kém lắm, con chẳng làm được gì” khá thường xuyên.
- Thầy cô ở trường cũng thấy con phản ứng tương tự khi chơi với bạn.
Trao đổi với thầy cô không có nghĩa là con có vấn đề lớn, mà là để người lớn quanh con cùng dùng một cách nói. Khi ở nhà và ở lớp cùng nhắc “ván sau mình làm lại”, con có hai chỗ dựa thay vì một. Phần lớn trẻ chỉ cần thời gian, đối thủ vừa sức và người lớn kiên nhẫn ở bên.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì thường bớt khóc khi thua?
Nhiều trẻ bớt dần từ khoảng tám, chín tuổi khi đã có kinh nghiệm thắng thua và hiểu một ván không quyết định tất cả. Mỗi đứa trẻ một khác, nên quan trọng là phản ứng nhẹ dần theo thời gian chứ không phải đúng mốc tuổi.
Có nên phạt khi con hất bàn cờ lúc thua không?
Nên giữ giới hạn ngay lúc đó bằng một câu ngắn và giữ tay con lại, nhưng không phạt trong cơn giận. Sau khi con bình tĩnh, cùng con nhặt quân và nhắc lại luật đã hẹn, để con tự sửa hậu quả của mình.
Con chỉ chịu chơi với người kém hơn mình thì làm sao?
Đó là cách trẻ tự bảo vệ khỏi cảm giác thua. Cứ cho con chơi với người kém hơn, đồng thời thỉnh thoảng rủ con chơi ván chấp quân với người mạnh hơn, để con thấy thua trong luật chấp cũng là một kiểu tập.
Khen con thế nào sau khi con thua mà vẫn bình tĩnh?
Khen cụ thể hành động, ví dụ “con thua mà vẫn bắt tay bạn”, thay vì khen chung chung “con ngoan”. Lời khen gắn với hành động giúp con biết chính xác điều gì đáng lặp lại ở lần sau.
Anh chị em trêu khi em thua thì xử lý ra sao?
Đặt luật chung cho cả nhà là không ai trêu người thua, áp dụng cả với người lớn. Khi anh chị trêu, nhắc luật bằng giọng bình thường và để anh chị tự xin lỗi, không biến thành buổi xử phạt trước mặt em.