DaiCuc.comĐại Cục
Dạy trẻ nhìn đại cục

Kể chuyện sử Việt cho trẻ bằng câu hỏi “vì sao”: Ngô Quyền, Lý Thường Kiệt, Lê Lợi

Cách kể chuyện sử Việt thời phong kiến cho trẻ 7–12 tuổi bằng câu hỏi vì sao: chọn chuyện theo tuổi, bộ câu hỏi đại cục, điều nên tránh khi kể.

A grandfather and granddaughter sitting on a wooden boat at a calm estuary at dawn, wooden stakes rising from the water, seen from behind, wide shot

Kể chuyện sử Việt cho trẻ theo câu hỏi “vì sao” nghĩa là đặt con vào chỗ người xưa lúc phải quyết định: tình thế ra sao, có những lựa chọn nào, chọn như vậy được gì và mất gì. Con nhớ năm và tên nhân vật như một phần thưởng đi kèm, còn thứ ở lại lâu hơn là thói quen hỏi “vì sao họ chọn thế”.

Cách kể này hợp với trẻ từ khoảng bảy tuổi, khi con đã biết đặt câu hỏi ngược lại người lớn. Phần dưới gợi ý chọn chuyện theo tuổi, một buổi kể mẫu về Ngô Quyền và sông Bạch Đằng năm 938, bộ câu hỏi dùng được cho mọi chuyện sử, và những điều nên tránh để không biến buổi kể thành bài giảng hay bài kiểm tra.

Vì sao hỏi “vì sao” chứ không bắt con nhớ năm

Nhiều trẻ sợ môn lịch sử vì trải nghiệm đầu tiên là học thuộc: năm nào, ai đánh ai, ở đâu. Thông tin đó rời rạc, không có lý do để nhớ, nên quên nhanh. Khi một sự kiện được kể như một bài toán có người phải giải, đầu óc trẻ tự tìm cách bám vào, vì con muốn biết người ta đã giải ra sao.

Câu hỏi “vì sao” cũng là cửa vào tư duy đại cục. Một vị tướng chọn trận địa, một nhà vua chọn rút khỏi kinh thành, một thủ lĩnh chọn vây thành thay vì đánh ngay, mỗi lựa chọn đều là cân nhắc giữa cái lợi trước mắt và cái lợi lâu dài. Trẻ tập nhìn những lựa chọn ấy là đang tập đúng kỹ năng sẽ dùng khi chọn bạn, chọn cách học, chọn nhường hay giữ.

Cần nói rõ với con rằng những gì cả nhà bàn là cách đọc, là bài học rút ra, chứ không phải lời người xưa nói. Sử sách ghi lại sự kiện; vì sao người ta chọn như thế thì người sau suy luận. Phân biệt được điều đã xảy ra với điều mình đoán là một bài học trung thực, quý không kém bản thân câu chuyện.

Chọn chuyện nào cho con theo tuổi

Những sự kiện dưới đây là kiến thức phổ thông, có trong sách giáo khoa, đủ chắc để kể cho trẻ. Chọn chuyện có một lựa chọn rõ ràng, dễ hình dung.

Độ tuổiChuyện gợi ýLựa chọn để con nghĩCâu hỏi mở đầu
7–8 tuổiNgô Quyền và sông Bạch Đằng năm 938Chọn nơi đánh và chờ con nước“Vì sao lại cắm cọc dưới sông mà không đánh trên bờ?”
8–10 tuổiNhà Trần ba lần chống quân Nguyên Mông 1258, 1285, 1288Rút khỏi kinh thành để giữ lực lượng“Bỏ kinh thành là thua hay là chưa thua?”
9–11 tuổiLý Thường Kiệt giai đoạn 1075–1077Chủ động đánh trước để phòng thủ“Đang lo bị đánh, sao lại đi đánh trước?”
10–12 tuổiKhởi nghĩa Lam Sơn 1418–1427, Lê Lợi và Nguyễn TrãiVây thành, dùng thư khuyên địch ra hàng“Thắng mà ít đổ máu có lợi gì cho về sau?”
10–12 tuổiQuang Trung đại phá quân Thanh dịp Tết Kỷ Dậu 1789Hành quân nhanh, chọn đúng thời điểm“Vì sao chọn lúc Tết?”

Không cần kể đủ năm chuyện trong một năm. Một chuyện kể đi kể lại vài lần, mỗi lần thêm một câu hỏi, có giá trị hơn năm chuyện kể lướt. Con hỏi thêm chi tiết như số quân, ngày giờ cụ thể thì cùng con tra sách giáo khoa hoặc sách sử phổ thông, đừng bịa cho tròn chuyện.

Một buổi kể mẫu: ông nội ở Quảng Ninh kể chuyện cọc gỗ

Hình dung một ông nội ở Quảng Ninh đưa cháu lớp ba ra bờ sông chiều thứ bảy. Ông không mở đầu bằng “năm 938”, mà hỏi: “Cháu thấy nước sông lúc sáng với lúc chiều có giống nhau không?”. Cháu nhớ ra sáng nay nước cao hơn. Ông kể rằng nước sông gần biển lên xuống theo thủy triều, ngày nào cũng thế, người đi thuyền ở đây đều biết.

Rồi ông kể: ngày xưa, Ngô Quyền biết quân địch sẽ đi thuyền vào cửa sông Bạch Đằng. Ông cho người cắm cọc gỗ đầu nhọn xuống lòng sông, lúc nước lên thì cọc chìm, không ai thấy. Ông dụ thuyền địch vào khi nước lên, đợi nước rút thì cọc nhô lên, thuyền mắc lại. Ông dừng ở đó và hỏi cháu: “Nếu cháu là Ngô Quyền, cháu cần biết trước những gì?”.

Cháu nghĩ một lúc rồi nói: phải biết giờ nước lên, nước xuống. Ông gật đầu, và nói thêm cách đọc của mình: người giỏi không chỉ có sức mạnh, mà biết dùng thứ người khác không để ý, ở đây là con nước. Buổi kể chỉ mười lăm phút, không có câu hỏi kiểm tra nào, nhưng cháu sẽ nhớ chữ “thủy triều” gắn với Bạch Đằng rất lâu.

Buổi kể này có ba điểm đáng học. Ông bắt đầu từ thứ cháu nhìn thấy được là con nước, chứ không bắt đầu từ con số. Ông dừng kể ở đúng chỗ có quyết định để cháu nghĩ. Và ông nói rõ phần cuối là cách đọc của ông, không gán lời cho người xưa. Nhà không ở gần sông vẫn làm được: một chậu nước, vài que tăm cắm vào miếng xốp, đổ thêm hoặc bớt nước là cháu thấy ngay cọc chìm rồi nhô.

Bộ câu hỏi đại cục dùng cho mọi chuyện sử

Bộ câu hỏi dưới đây áp được cho hầu hết các chuyện về quyết định trong lịch sử. Mỗi buổi chỉ dùng hai ba câu, xoay vòng giữa các buổi.

  • Tình thế: “Lúc đó bên mình mạnh hơn hay yếu hơn? Mình có gì mà bên kia không có?”
  • Lựa chọn: “Ngoài cách họ đã làm, còn có thể làm gì khác? Kể ra ít nhất hai cách.”
  • Cái được và cái mất: “Chọn cách này thì được gì, phải chịu mất gì?”
  • Thời điểm: “Nếu làm sớm hơn hay muộn hơn thì sao?”
  • Nhìn xa: “Chuyện này ảnh hưởng thế nào đến những năm sau?”
  • Đặt mình vào: “Nếu là con, con có dám chọn như vậy không? Vì sao?”

Câu cuối thường làm trẻ hào hứng nhất, vì không có đáp án đúng. Có trẻ nói “con sợ lắm, con sẽ không dám rút khỏi kinh thành”, và đó là câu trả lời đáng quý: con đang cảm được độ khó của quyết định, điều mà học thuộc không bao giờ mang lại.

Với câu hỏi về lựa chọn khác, đừng vội bác ý của con dù nghe ngây thơ. Hỏi tiếp “cách đó thì cần gì, có gì khó?”, con sẽ tự thấy vì sao người xưa không chọn như vậy, và hiểu sâu hơn nhiều so với được nghe giải thích.

Những điều nên tránh khi kể sử cho trẻ

Tô đậm cảnh chém giết. Trẻ nhỏ dễ ám ảnh hoặc coi bạo lực là phần hấp dẫn nhất. Hãy kể về cách nghĩ, cách chọn, cách chuẩn bị; phần đánh nhau chỉ cần một câu.

Nói xấu cả một nước, một dân tộc. Chuyện xưa có bên đánh, bên giữ, nhưng con người ở bên kia cũng là con người. Kể theo kiểu thù hận khiến trẻ mang định kiến ra ngoài đời, nhất là khi con có bạn bè từ nhiều nơi.

Bịa chi tiết cho hấp dẫn. Lời thoại, số quân, ngày giờ cụ thể nếu không chắc thì bỏ. Khi con lớn, đọc sách thấy khác, con sẽ mất lòng tin vào cả câu chuyện lẫn người kể.

Biến buổi kể thành bài kiểm tra. Hỏi “năm mấy?”, “ai đánh?” cuối buổi khiến con coi chuyện sử là bài học thuộc. Nếu muốn con nhớ năm, cứ để con tự hỏi, rồi cùng tra.

Kết luận hộ con. Người lớn hay chốt “bài học ở đây là…”. Nên để con nói trước, rồi mới góp cách đọc của mình như một ý kiến, không phải đáp án.

Khi con lớn hơn: để con kể lại cho người khác

Từ khoảng mười tuổi, cách học sâu nhất là con tự kể. Đổi vai theo các bước dưới đây, mỗi bước có thể cách nhau vài tuần.

  1. Con kể lại chuyện đã nghe cho em nhỏ hoặc ông bà, người lớn chỉ ngồi nghe, không chen vào sửa.
  2. Sau khi kể, người lớn hỏi một câu: “Phần nào con thấy khó kể nhất?”. Chỗ khó kể thường là chỗ con chưa hiểu vì sao.
  3. Cùng con tra lại đúng phần đó trong sách giáo khoa hoặc sách sử phổ thông, ghi vài dòng vào vở riêng.
  4. Lần sau, để con tự đặt một câu hỏi “vì sao” cho người nghe, thay vì người lớn đặt câu hỏi cho con.
  5. Khi con đã quen, rủ con so hai chuyện với nhau, ví dụ chỗ giống và khác giữa việc chờ con nước ở Bạch Đằng và việc chọn thời điểm dịp Tết năm 1789.

Trẻ kể cho người khác phải sắp xếp lại câu chuyện trong đầu, và đó là lúc con tự thấy chỗ hổng trong hiểu biết của mình. Người lớn đừng chấm con kể hay hay dở, chỉ cần tỏ ra thật sự muốn nghe. Một đứa trẻ được lắng nghe sẽ muốn tìm thêm chuyện để kể, và thói quen tự đọc sử thường bắt đầu từ đó.

Kéo chuyện sử về đời sống của con

Câu chuyện chỉ thật sự thành của con khi nó gặp một việc trong đời con. Sau vài buổi kể, người lớn có thể nối nhẹ: khi con chuẩn bị cho buổi thi đấu bóng đá ở trường, hỏi “đội mình có gì mà đội kia không có, giống Ngô Quyền biết con nước ấy?”. Khi con muốn bỏ một việc đang khó, nhắc chuyện nhà Trần rút khỏi kinh thành: lùi một bước không phải là thua, nếu lùi để giữ sức.

Đừng nối quá nhiều, kẻo con thấy mọi thứ đều bị biến thành bài học. Một tháng một hai lần là vừa. Cũng có lúc con tự nối, ví dụ nói “con làm giống Lý Thường Kiệt, con ôn bài trước để không bị gọi bất ngờ”. Lúc đó người lớn chỉ cần cười và nói “con nhớ chuyện đó à”, không cần thêm gì.

Về lâu dài, mục tiêu không phải là con thuộc nhiều chuyện sử, mà là con có thói quen hỏi “vì sao” trước mọi quyết định lớn của người khác lẫn của mình. Thói quen ấy theo con vào lớp học, vào lúc chọn trường, chọn nghề, và cả lúc con tự đọc sách sử khi lớn hơn.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu kể chuyện sử theo câu hỏi vì sao được?

Từ khoảng bảy tuổi trẻ đã theo được một câu chuyện có lựa chọn và hệ quả. Trẻ nhỏ hơn vẫn nghe chuyện sử được, nhưng nên kể đơn giản như truyện cổ tích, chưa cần đặt câu hỏi phân tích.

Nếu con hỏi một chi tiết mà người lớn không biết thì sao?

Hãy nói thật là chưa biết và cùng con tra sách giáo khoa hoặc sách sử phổ thông. Việc người lớn thừa nhận không biết dạy con trung thực với kiến thức, và tra cùng nhau cũng là một buổi học vui.

Có nên kể về các cuộc chiến tranh gần đây cho trẻ theo cách này không?

Phần này chỉ gợi ý chuyện thời phong kiến, đủ xa để con nhìn như một bài toán về quyết định. Chuyện gần đây có nhiều lớp cảm xúc và cách nhìn khác nhau, nên để nhà trường và sách vở phù hợp lứa tuổi đảm nhận.

Kể chuyện sử như vậy có giúp con học tốt môn lịch sử ở trường không?

Thường là có ích, vì con có lý do để nhớ sự kiện và hiểu mối liên hệ giữa chúng. Tuy vậy mục tiêu chính là thói quen suy nghĩ, không phải điểm môn học, nên đừng dùng buổi kể để ôn bài thi.

Mỗi buổi kể nên kéo dài bao lâu?

Với trẻ bảy đến chín tuổi, mười đến mười lăm phút là vừa, dừng khi con còn muốn nghe. Trẻ lớn hơn có thể ngồi lâu hơn nếu con là người đặt nhiều câu hỏi, còn không thì giữ ngắn để lần sau con còn hào hứng.

Có cần đọc thêm sách trước khi kể cho con không?

Nên đọc lại phần tương ứng trong sách giáo khoa hoặc một cuốn sử phổ thông để chắc năm, tên và diễn biến chính. Kể ít mà đúng tốt hơn kể nhiều mà sai, vì trẻ nhớ rất lâu những gì nghe từ người thân.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138