Ván cờ hơn quân vẫn thua ngược vì người đang dẫn trước thả lỏng: họ thôi tính nước đáp của đối phương, đi những nước cho vui, và để quân thua thế của đối phương có cơ hội phối hợp một đòn cuối. Hơn quân là lợi thế trên giấy; nó chỉ thành chiến thắng khi được dẫn đi một cách có kế hoạch.
Người thiếu quân thì không còn gì để mất, nên họ tìm đủ mọi cách gây rối. Người hơn quân thì có thứ để mất, nhưng lại thường cư xử như thể ván đã xong. Bài này chỉ ra các biểu hiện của sự chủ quan, một kế hoạch ba bước để chuyển hơn quân thành thắng ván, và vì sao những dự án sắp xong, những cuộc thương lượng sắp chốt cũng hay đổ bể theo đúng cách đó.
Chủ quán cà phê ở Đà Nẵng và con xe đi dạo
Anh Hải mở một quán cà phê nhỏ gần biển ở Đà Nẵng, chiều chiều bày bàn cờ cho khách quen. Một hôm anh hơn một xe từ giữa ván, khách đứng xem đã bàn tán chuyện ván sau. Anh Hải thoải mái hẳn, vừa đánh vừa pha cà phê, đưa con xe đi ăn mấy con tốt lẻ ở cánh xa cho gọn bàn.
Trong lúc con xe đi dạo, người chơi đối diện lặng lẽ dồn mã và pháo về một phía cung của anh. Đến khi anh quay lại nhìn thì đối phương đã có nước chiếu liên tục, con xe ở quá xa để về cứu. Ván thua, cả quán cười ồ, anh Hải cũng cười, nhưng tối đó anh ngồi xếp lại thế cờ và thấy mình đã đi ít nhất năm nước không có mục đích gì ngoài ăn cho vui.
Bài học không nằm ở chuyện anh Hải đánh kém. Anh đánh rất tốt trong nửa đầu ván, đủ để hơn hẳn một xe. Thứ thay đổi là thái độ: từ người đang tranh từng nhịp, anh trở thành người đang chờ ván kết thúc. Bàn cờ không biết anh đang hơn, nó chỉ biết các quân đang đứng ở đâu.
Những biểu hiện của sự chủ quan
Ngừng hỏi đối phương muốn gì. Khi đang hơn, người ta thôi đọc ý đồ của bên kia, cho rằng họ chẳng làm được gì. Nhưng người thiếu quân lại đang tập trung hơn bao giờ hết, dồn hết sức vào một đòn duy nhất.
Đưa quân mạnh đi làm việc nhỏ. Xe đi nhặt tốt, pháo đi ăn quân lẻ ở góc xa. Thêm quân thì vui, nhưng quân mạnh rời vị trí phòng thủ chính là cánh cửa đối phương chờ.
Đi nhanh hơn bình thường. Người đang dẫn hay muốn kết thúc sớm nên đi vội, bỏ qua bước kiểm tra nước chiếu và nước bắt đôi của đối phương.
Ngại đổi quân để giữ cảm giác hơn nhiều. Một số người không muốn đổi vì thích nhìn số quân chênh lệch. Thật ra khi đang hơn, đổi bớt quân thường làm lợi thế càng rõ và đối phương càng ít cách phản công.
Không còn kế hoạch. Hơn quân rồi nhưng không biết dùng nó để làm gì, chỉ đi những nước an toàn vô hướng, để thời gian trôi cho đối phương dàn quân.
Kế hoạch ba bước để chuyển hơn quân thành thắng ván
Người chơi có kinh nghiệm thường xử lý một ván đang hơn quân theo một trình tự quen thuộc. Trình tự ấy không phải chuỗi nước cụ thể mà là thứ tự ưu tiên.
- Củng cố trước: kiểm tra tướng nhà, đưa quân lẻ về gần nhau, đóng những lộ đang mở vào cung. Đừng vội tấn công khi nhà còn hở.
- Đơn giản hoá: tìm cơ hội đổi quân ngang giá, nhất là đổi những quân tấn công nguy hiểm nhất của đối phương. Mỗi lần đổi, lợi thế của bạn tính theo tỷ lệ lại lớn hơn.
- Dồn ép chậm: khi bàn đã thưa và nhà đã chắc, mới đưa quân thừa lên tạo áp lực, từng bước một, không mạo hiểm vì đã không cần mạo hiểm.
Thứ tự này ngược hẳn với bản năng của người đang hơn, vốn muốn tấn công ngay để thắng nhanh. Nhưng hơn quân nghĩa là thời gian đứng về phía bạn. Bạn không cần thắng nhanh; bạn cần không cho đối phương bất kỳ cơ hội nào. Thắng chậm mà chắc vẫn là thắng.
Người đang hơn và người đang thiếu nghĩ khác nhau thế nào
Hiểu tâm lý của người đối diện giúp bạn đoán được kiểu đòn họ sẽ tìm. Bảng dưới so hai tư thế thường gặp ở cuối trung cuộc.
| Khía cạnh | Người đang hơn quân | Người đang thiếu quân |
|---|---|---|
| Tâm trạng | Thoải mái, muốn kết thúc | Tập trung, tìm mọi khe hở |
| Thái độ với rủi ro | Nên tránh rủi ro, nhưng hay sơ ý | Sẵn sàng mạo hiểm, vì không còn gì để mất |
| Muốn bàn cờ ra sao | Ít quân, đơn giản | Nhiều quân, rối, nhiều lựa chọn |
| Đòn hay dùng | Ép chậm, đổi quân | Thí quân lấy nước chiếu, bắt đôi, bẫy quân mạnh |
| Lỗi hay mắc | Chủ quan, để quân mạnh đi xa | Tuyệt vọng, đi nước liều không có cơ sở |
Khi nhìn thấy đối phương bắt đầu đẩy quân về một phía cung mình, hãy xem đó là tín hiệu họ đang chuẩn bị đòn cuối. Lúc này một nước phòng thủ đơn giản đáng giá hơn mọi quân lẻ có thể ăn.
Hơn quân ngoài đời: dự án sắp xong, hợp đồng sắp chốt
Một nhóm làm dự án lắp đặt hệ thống cho khách ở Đà Nẵng đã xong chín phần mười khối việc trước hạn hai tuần. Trưởng nhóm cho mọi người nghỉ bớt, chuyển hai người sang dự án khác. Tuần cuối, khách đổi yêu cầu nhỏ ở phần nghiệm thu, nhóm thiếu người, trễ hạn bốn ngày và bị phạt. Đây đúng là con xe đi dạo: nguồn lực mạnh bị rút đi lúc tưởng đã an toàn.
Ở chuyện thương lượng, người bán thấy khách đã đồng ý miệng nên thôi theo sát, không gửi bản tóm tắt điều khoản. Hai tuần sau khách gặp được bên khác chào giá thấp hơn. Ở chuyện học, học sinh thấy điểm giữa kỳ cao nên lơi phần ôn cuối kỳ. Những tình huống này giống bàn cờ ở chỗ người đang dẫn ngừng hỏi bên kia đang muốn gì.
Áp dụng kế hoạch ba bước cũng được. Củng cố: chốt bằng văn bản những gì đã có. Đơn giản hoá: loại bớt những phần còn mở có thể gây rắc rối. Dồn ép chậm: đi nốt phần còn lại đều tay, không nghỉ sớm, không mạo hiểm thêm việc mới chỉ vì thấy mình đang dư sức.
Câu tự hỏi mỗi khi thấy mình đang dẫn trước
Cách chữa chủ quan hiệu quả nhất là biến cảm giác đang thắng thành tín hiệu kích hoạt một bộ câu hỏi. Mỗi lần nghĩ ván này coi như xong, hãy chạy qua danh sách sau.
- Đối phương có nước chiếu nào liên tục không, nếu có thì quân nào của mình chặn được.
- Quân mạnh nhất của mình đang ở đâu, nó cần mấy nước để về phòng thủ.
- Nếu mình là người đang thiếu quân, mình sẽ dồn quân về phía nào để tìm cơ hội.
- Có cách đổi quân nào để bàn cờ đơn giản hơn mà vẫn giữ lợi thế không.
- Nước mình sắp đi có phục vụ kế hoạch thắng ván, hay chỉ để ăn thêm cho vui.
Câu thứ ba hữu ích hơn cả. Ngồi vào ghế người đang thua, bạn sẽ thấy ngay chỗ yếu nhất của mình, bởi người đang thua luôn tìm đúng chỗ đó. Phần lớn ván thua ngược có thể tránh được chỉ bằng một nước phòng thủ đặt đúng lúc.
Bạn có thể dán danh sách này vào đầu sổ ghi ván cờ, hoặc đọc thầm câu đầu tiên mỗi khi thấy số quân của mình nhiều hơn. Khi đã quen, cảm giác đang thắng sẽ tự gợi ra câu hỏi đối phương có nước chiếu nào không, thay vì gợi ra ý muốn đi ăn thêm cho vui.
Chủ quan khác tự tin ở chỗ nào
Nhiều người sợ chủ quan nên đánh rụt rè ngay cả khi đang hơn, nghi ngờ mọi nước đi của mình. Đó là một lỗi khác. Tự tin là cần thiết; điều cần tránh là sự lơ là đi kèm với nó.
| Khía cạnh | Tự tin | Chủ quan |
|---|---|---|
| Cách nhìn đối phương | Biết họ yếu thế nhưng vẫn đọc ý đồ của họ | Cho rằng họ không làm được gì nữa |
| Tốc độ đi quân | Đều tay, không vội không chậm | Nhanh dần, bỏ bước kiểm tra |
| Quân mạnh ở đâu | Gần trung tâm, sẵn sàng về phòng thủ | Đi nhặt quân lẻ ở góc xa |
| Kế hoạch | Rõ ràng: củng cố, đổi quân, ép chậm | Không có, đi cho hết ván |
| Phản ứng khi bị chiếu | Bình tĩnh, đã lường trước | Giật mình, phải tìm đường chạy |
Cột bên trái cho thấy tự tin thật ra rất bận rộn: người tự tin vẫn đọc đối phương, vẫn kiểm tra, vẫn có kế hoạch, chỉ là không lo lắng thái quá. Chủ quan thì nhàn, và chính sự nhàn ấy là cái giá phải trả.
Những việc không cần làm khi đang hơn quân
Để giữ lợi thế, có vài thứ người chơi hay làm nhưng thật ra không cần, thậm chí có hại.
- Không cần ăn hết các quân lẻ của đối phương. Ăn thêm một con tốt mà quân của mình phải đi xa thì không đáng.
- Không cần tìm nước thắng đẹp mắt. Nước thắng đơn giản, ít rủi ro luôn tốt hơn một đòn thí quân hoa mỹ có thể tính sai.
- Không cần tránh mọi lần đổi quân vì tiếc số quân chênh lệch. Đổi bớt quân là cách nhanh nhất để lợi thế trở nên chắc chắn.
- Không cần đi nhanh để kết thúc sớm. Đồng hồ và kiên nhẫn đều đứng về phía bạn.
- Không cần trả lời những lời khích của đối phương hay người xem, kiểu sao không ăn luôn đi. Kế hoạch của bạn không cần ai đồng ý.
Gom lại, người đang hơn quân làm ít hơn chứ không làm nhiều hơn. Bớt mạo hiểm, bớt đi dạo, bớt màu mè; giữ lại đúng những việc làm lợi thế chắc thêm. Đây cũng là thói quen tốt ngoài đời khi mọi việc đang thuận: đừng mở thêm mặt trận chỉ vì thấy mình đang dư sức.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hơn hẳn một xe mà vẫn thua cờ?
Thường vì người đang hơn để quân mạnh đi xa khỏi nhà, ngừng kiểm tra nước chiếu của đối phương và để đối phương dồn quân về một phía cung. Một đòn chiếu liên tục có thể kết thúc ván dù số quân chênh lệch rất nhiều.
Đang hơn quân thì có nên đổi quân không?
Thường là nên. Khi đang hơn, mỗi lần đổi quân ngang giá làm lợi thế tính theo tỷ lệ lớn hơn và đối phương có ít quân hơn để phản công. Ngoại lệ là khi đổi quân làm hở cung tướng hoặc mất lộ quan trọng.
Làm sao biết đối phương đang chuẩn bị đòn cuối?
Dấu hiệu dễ thấy là họ ngừng phòng thủ và dồn mã, pháo, xe về cùng một phía cung của bạn, thậm chí bỏ mặc quân của họ bị ăn. Lúc đó hãy ưu tiên đóng các đường vào cung trước mọi việc khác.
Thắng chậm có bị coi là đánh kém không?
Không. Khi đang hơn quân, thắng chậm và chắc là cách đánh của người có kinh nghiệm. Thời gian đứng về phía người hơn quân, nên không cần mạo hiểm để kết thúc sớm. Một ván thắng chậm luôn tốt hơn một ván thua ngược.
Chủ quan khi dẫn trước ngoài đời thường biểu hiện thế nào?
Hay gặp nhất là rút bớt người hoặc thời gian khỏi một việc sắp xong, thôi theo sát đối tác khi họ mới đồng ý miệng, hoặc lơi việc ôn luyện khi điểm giữa kỳ đã cao. Cả ba đều là để quân mạnh đi xa khi ván chưa kết thúc.
Có nên nói trước là mình sắp thắng không?
Không nên, cả trên bàn cờ lẫn ngoài đời. Nói trước làm chính mình thả lỏng sớm và khiến người kia có thêm động lực tìm đòn. Giữ im lặng và tiếp tục chạy bộ câu tự hỏi cho tới nước cuối cùng.