Hi sinh cái nhỏ để giữ cái lớn chỉ đúng khi bạn biết rõ mình đổi lấy gì, cái được lớn hơn cái mất, và cái được đó thật sự có khả năng xảy ra. Thiếu một trong ba điều này thì đó không còn là hi sinh có tính toán, mà là mất trắng hoặc nhượng bộ vì ngại.
Câu "thả con săn sắt, bắt con cá rô" ai cũng biết, nhưng ít ai nói rõ làm sao biết con cá rô có thật hay không. Nhiều người bỏ rất nhiều thứ nhỏ với hi vọng mơ hồ về một cái lớn không bao giờ đến. Phần dưới đưa ra cách phân biệt ba kiểu "bỏ", ví dụ trên bàn cờ, ở ruộng rau Lâm Đồng và trong một nhóm làm việc, năm câu tự hỏi trước khi bỏ, và những thứ không nên đem ra đổi.
Hi sinh có tính toán khác mất trắng ở đâu
Hai người cùng bỏ đi một thứ có giá trị, nhìn từ ngoài giống nhau. Khác biệt nằm ở chỗ người thứ nhất nói được mình bỏ để lấy cái gì, và vì sao cái đó đáng hơn; người thứ hai chỉ nói được "rồi sẽ có lợi". Người thứ nhất đang đánh đổi; người thứ hai đang hi vọng.
Có ba điều kiện để một sự hi sinh là có tính toán. Thứ nhất, cái được phải nói rõ ra được, không chung chung. Thứ hai, cái được phải lớn hơn cái mất khi nhìn trong cả thời gian dài, không chỉ tuần này. Thứ ba, cái được phải có khả năng xảy ra hợp lý, nghĩa là bạn thấy được con đường từ việc bỏ đến việc được, chứ không phụ thuộc hoàn toàn vào may mắn.
Còn một kiểu thứ ba hay bị nhầm là hi sinh: nhượng bộ vì ngại. Bạn bỏ một quyền lợi không phải vì đổi lấy điều gì, mà vì không muốn va chạm. Kiểu này nghe cao thượng nhưng thường làm hỏng đại cục, vì nó lặp lại và người khác học được rằng bạn sẽ luôn lùi. Phân biệt rõ ba kiểu là bước đầu tiên để bỏ đúng chỗ.
Trên bàn cờ: thí quân không phải là liều
Người chơi cờ tướng quen với chữ "thí quân": cố ý để mất một quân để đổi lấy điều khác. Thứ đổi được thường không phải là quân, mà là thế: mở đường cho xe vào sâu, kéo tướng đối phương ra khỏi chỗ được che chắn, giành mấy nước đi trước để dồn quân sang một cánh. Những ván thắng nhờ thí quân thường được nhớ lâu vì trông rất đẹp.
Nhưng phía sau mỗi lần thí quân thành công là một phép kiểm mà người xem không thấy. Người thí quân giỏi trả lời được trước: sau khi mất quân này, mình sẽ có gì cụ thể; đối phương có cách nào từ chối nhận quân hoặc nhận rồi phòng thủ được không; nếu kế hoạch không thành, mình còn giữ được ván không. Người thí quân dở chỉ thấy "có vẻ mở ra được gì đó".
Một cách tự kiểm hay dùng: nếu bạn không mô tả được bằng một câu điều mình sẽ có sau khi thí quân, đừng thí. Câu đó có thể là "xe của mình vào được hàng sau của đối phương" hay "tướng bên kia không còn quân che bên trái". Nếu câu đó chỉ là "đối phương sẽ rối", đó là hi vọng, không phải tính toán.
Còn một điều nữa người xem cờ hay bỏ qua: những ván thí quân thất bại ít khi được kể lại. Ta chỉ nhớ những lần thí quân đẹp, nên dễ tưởng thí quân là con đường ngắn đến chiến thắng. Ngoài đời cũng vậy, chuyện "bỏ hết để làm lại từ đầu rồi thành công" được kể nhiều hơn rất nhiều so với những lần bỏ hết rồi không được gì.
Ba kiểu "bỏ" và cách nhận ra
Bảng dưới giúp bạn soi lại một lần bỏ cuộc hay nhường bước gần đây của mình. Nhìn vào cột dấu hiệu là thường đoán được ngay mình đang ở kiểu nào.
| Kiểu | Dấu hiệu | Câu bạn hay tự nói | Kết quả thường gặp |
|---|---|---|---|
| Hi sinh có tính toán | Nói rõ được cái được, thấy đường đi từ bỏ đến được | "Bỏ cái này để có cái kia, vì..." | Mất ngắn hạn, được dài hạn |
| Mất trắng | Cái được mơ hồ, phụ thuộc may mắn | "Rồi sẽ có lợi thôi" | Mất mà không được gì, hay tiếc nuối |
| Nhượng bộ vì ngại | Không đổi lấy gì, chỉ để tránh khó chịu | "Thôi, cho êm chuyện" | Bị lấn tới, bực bội tích lại |
| Cố giữ vì tiếc | Không chịu bỏ dù giữ sẽ mất nhiều hơn | "Đã bỏ công vào rồi, không bỏ được" | Mất cả cái nhỏ lẫn cái lớn |
Dòng cuối là mặt ngược của vấn đề. Nhiều người không bỏ được cái nhỏ chỉ vì đã đầu tư vào nó quá nhiều. Trên bàn cờ, đó là người cố cứu một quân đã bị vây, đi mấy nước liền để chạy, trong khi đối phương dùng chính mấy nước đó để dàn quân tấn công.
Ruộng rau ở Lâm Đồng: bỏ một vụ để cứu đất
Ông Sáu trồng rau trên mấy sào đất dốc ở Lâm Đồng. Nhiều năm liền ông trồng gối vụ liên tục để không bỏ phí ngày nào. Gần đây rau bắt đầu còi, sâu bệnh nhiều, phải dùng thêm thuốc mà năng suất vẫn giảm. Người con trai học nông nghiệp về khuyên ông để một phần ruộng nghỉ một vụ, cày ải, bón phân hữu cơ, trồng cây che phủ đất.
Bỏ một vụ nghĩa là mất một khoản thu thấy ngay trước mắt. Ông Sáu ngần ngừ rất lâu. Cuối cùng hai cha con thống nhất cách làm thận trọng: chỉ cho một phần ba diện tích nghỉ trước, ghi lại năng suất và lượng thuốc dùng ở phần đó trong hai vụ sau, so với phần còn lại. Nếu kết quả tốt mới làm tiếp phần khác.
Đây là hi sinh có tính toán đúng nghĩa: cái mất rõ ràng (một vụ trên một phần ba ruộng), cái được nói ra được (đất khoẻ hơn, ít thuốc hơn, năng suất ổn định hơn), và có cách kiểm xem cái được có thật không. Ông cũng không đặt cả gia đình vào thế liều, vì vẫn còn hai phần ba ruộng cho thu nhập. Cách bỏ từng phần, có đo, là cách nên học khi không chắc chắn.
Trong nhóm làm việc: nhường một việc được chú ý để giữ cả nhóm
Anh Quân là trưởng một nhóm sáu người làm thiết kế ở TP Hồ Chí Minh. Công ty giao một việc được lãnh đạo rất chú ý, ai làm tốt sẽ được nhắc tên trong buổi tổng kết năm. Anh hoàn toàn có thể tự nhận việc đó. Nhưng anh để ý thấy một bạn trong nhóm, làm việc chăm chỉ hai năm mà chưa lần nào được giao việc lớn, đang có dấu hiệu nản và định nghỉ.
Anh tính theo năm câu hỏi ở trên. Cái mất: một lần được nhắc tên, một chút tiếng tăm trước lãnh đạo. Cái được: giữ một người giỏi ở lại, cả nhóm thấy rằng việc tốt sẽ được giao cho người xứng đáng, và chính anh có thêm thời gian lo những việc khó của cả nhóm. Con đường từ việc nhường đến việc được khá rõ, không phụ thuộc may rủi. Nếu bạn ấy làm chưa tốt, anh vẫn ở bên hỗ trợ được, nên rủi ro cho công việc chung không lớn.
Anh giao việc, kèm hai buổi cùng xem bản nháp. Việc hoàn thành tốt, bạn ấy ở lại. Đây là kiểu hi sinh mà người ngoài ít thấy, vì cái mất thì rõ còn cái được lại lặng lẽ. Cách đọc bài học: với người dẫn nhóm, đại cục thường là sức của cả nhóm trong nhiều năm, không phải thành tích cá nhân trong một mùa.
Năm câu tự hỏi trước khi bỏ một thứ
Những câu dưới đây nên hỏi chậm, tốt nhất là viết câu trả lời ra. Nếu có câu nào bạn trả lời "không biết", hãy tìm hiểu thêm trước khi quyết.
- Mình đổi thứ này lấy cái gì, nói cụ thể trong một câu?
- Cái được có lớn hơn cái mất không, nếu nhìn trong một năm thay vì một tuần?
- Con đường từ việc bỏ đến việc được gồm những bước nào, bước nào phụ thuộc vào người khác hoặc may rủi?
- Nếu cái được không đến, mình còn chịu được không, hay sẽ mất luôn những thứ khác?
- Mình bỏ vì đã tính, hay vì ngại va chạm, hay vì mệt?
Câu thứ tư là phép thử an toàn. Một sự hi sinh tốt vẫn để lại đường lui nếu tính sai. Nếu bỏ đi thứ này mà sai là mất cả nhà, cả việc, cả sức khoẻ, đó là một cú liều chứ không còn là hi sinh có tính toán.
Câu thứ năm cần trung thực với chính mình. Mệt và ngại là lý do rất người, không có gì xấu, nhưng nên gọi đúng tên để lần sau biết mà nghỉ ngơi trước khi quyết.
Những thứ không nên đem ra đổi
Sức khoẻ lâu dài. Thức khuya liên tục để kịp một dự án, bỏ khám bệnh vì bận, làm việc nặng khi đang đau. Những thứ này thường được gọi là hi sinh, nhưng cái mất khó lấy lại, còn cái được thường không lớn như tưởng. Trên bàn cờ, tướng là quân không bao giờ được đem ra đổi; sức khoẻ cũng vậy.
Sự trung thực. Nói sai một lần để được việc có thể có lợi trước mắt, nhưng lòng tin mất đi rất khó xây lại. Với người nhìn đại cục, uy tín là thứ tích luỹ qua nhiều năm, không đáng đổi lấy một lần thắng.
An toàn của trẻ nhỏ và người già trong nhà. Không có lợi ích công việc nào đáng để để trẻ nhỏ ở nhà một mình quá sức, hay để cha mẹ già thiếu người chăm khi đang bệnh. Ở đây không có chuyện tính toán lời lỗ.
Quan hệ gốc. Vợ chồng, cha mẹ, con cái, những người bạn đã đi cùng nhiều năm. Có thể nhường họ nhiều chuyện, nhưng không nên đem quan hệ ấy ra làm vật đổi lấy một cơ hội công việc hay một khoản tiền.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết mình đang hi sinh hay đang bị lợi dụng?
Hãy xem việc bỏ có phải do bạn tự chọn sau khi tính, hay do người khác yêu cầu mà không có gì đổi lại. Nếu chỉ một bên luôn phải nhường và bên kia luôn được, đó không còn là hi sinh có tính toán. Khi đó nên nói rõ ra điều mình cần.
Có nên hi sinh khi không chắc cái được sẽ đến không?
Có thể, nhưng nên bỏ từng phần và có cách đo kết quả, như chuyện cho một phần ruộng nghỉ trước. Bỏ hết một lần khi không chắc thì rủi ro quá lớn. Bỏ ít, đo kỹ, rồi mới mở rộng là cách an toàn hơn.
Thí quân trong cờ tướng có nên tập cho người mới chơi không?
Người mới nên hiểu ý tưởng, nhưng không nên tập thí quân thường xuyên khi chưa đánh giá được thế cờ. Trước hết cần tập giữ quân và nhìn ra quân nào đang nguy hiểm. Khi đã quen nhìn thế, thí quân sẽ đến tự nhiên và có tính toán hơn.
Đã hi sinh mà không được gì thì nên làm gì?
Đừng tự trách quá lâu. Hãy viết lại lúc đó mình đã nghĩ cái được là gì, và điều gì đã khác so với dự tính. Bài học thường nằm ở một giả định sai cụ thể, và lần sau bạn có thể kiểm giả định đó kỹ hơn.
Câu thả con săn sắt bắt con cá rô có luôn đúng không?
Không phải lúc nào cũng đúng. Câu này chỉ đúng khi con cá rô có thật và bạn có cách bắt nó. Nếu chỉ nghe có cá rô mà không thấy, thả con săn sắt trong tay có thể làm bạn trắng tay. Vì vậy luôn cần kiểm cái được trước.