Dạy trẻ nhìn từ phía người khác bắt đầu tốt nhất ở bàn cờ: thỉnh thoảng đổi ghế, ngồi sang phía đối phương và hỏi “nếu là bên này, con định làm gì?”; khi con đã quen nhìn bàn cờ từ hai phía, người lớn mang đúng câu hỏi ấy vào lúc con tranh đồ chơi hay giận bạn.
Trong cờ tướng, đọc ý đồ đối phương là một nửa của nhìn đại cục: thế cờ không chỉ gồm quân mình, mà cả những gì bên kia đang chuẩn bị. Trong đời sống, đó là khả năng hiểu người khác muốn gì trước khi phản ứng. Phần dưới có trò đổi ghế từng bước, mốc theo tuổi, tình huống hai anh em ở Hà Nội, bộ câu hỏi mẫu và chỗ dễ trượt khi dạy kỹ năng này.
Đọc ý đồ đối phương: kỹ năng cờ, kỹ năng sống
Người mới chơi cờ thường chỉ nhìn quân mình: mình muốn đi đâu, muốn ăn quân nào. Họ thua không phải vì không biết đi, mà vì không thấy đối phương đã chuẩn bị một đòn từ hai ba nước trước. Người chơi lâu năm có thói quen gần như tự động: sau mỗi nước của đối phương, tự hỏi “nước này nhằm vào đâu?”.
Trẻ con trong đời sống cũng vậy. Khi em lấy món đồ chơi của mình, đứa anh chỉ thấy “em lấy đồ của con”, không thấy em đã đợi cả buổi chiều và chỉ muốn được chơi cùng. Khi bạn không rủ mình chơi, con chỉ thấy “bạn ghét con”, không thấy bạn đang ngại vì lần trước hai đứa cãi nhau.
Nhìn từ phía người khác không có nghĩa là luôn đồng ý với họ, mà là có thêm thông tin trước khi phản ứng. Người chơi cờ đọc được ý đồ đối phương vẫn chơi để thắng, chỉ là chơi khôn hơn. Trẻ hiểu được ý của em, của bạn vẫn có quyền giữ đồ của mình, chỉ là chọn được cách nói, cách làm ít va chạm hơn.
Trò đổi ghế bên bàn cờ
Trò này dùng được với cờ tướng, cờ caro, ô ăn quan hay bất kỳ trò hai người nào. Mỗi buổi chỉ làm một hai lần, không làm suốt ván.
- Chơi bình thường đến giữa ván, khi bàn cờ đã có nhiều chuyện xảy ra.
- Người lớn đề nghị: “Mình đổi ghế một lúc nhé”. Hai người đứng dậy, ngồi sang phía bên kia, nhưng không đổi quân, chỉ đổi chỗ nhìn.
- Hỏi con: “Bây giờ con ngồi ở phía bố. Bố đang muốn làm gì? Bố đang lo điều gì?”.
- Nghe con trả lời, xác nhận hoặc kể thật ý định của mình, kể cả khi con đoán sai.
- Đổi ghế trở lại, hỏi tiếp: “Biết bố định thế rồi, con sẽ đi khác không?”.
- Chơi tiếp đến hết ván, không cần nhắc lại.
Điều làm trò này hiệu quả là việc người lớn kể thật ý định của mình. Trẻ đoán, rồi được biết đúng sai ngay, nên dần dần đoán chính xác hơn. Không có ván cờ nào mà người lớn lại sẵn lòng lộ bài như vậy, nên con có một sân tập rất an toàn để rèn cách đọc người khác.
Con làm được đến đâu theo tuổi
Khả năng hình dung suy nghĩ của người khác lớn dần theo tuổi. Bảng gợi ý trò và câu hỏi vừa sức, mỗi đứa trẻ có thể sớm hoặc muộn hơn một chút.
| Độ tuổi | Thường làm được | Trò phù hợp | Câu hỏi nên dùng |
|---|---|---|---|
| 4–5 tuổi | Hiểu người khác có thể thích thứ khác mình | Đoán món quà bạn thích, chơi đồ hàng | “Bạn thích màu gì, có giống con không?” |
| 6–7 tuổi | Đoán được người khác đang buồn hay vui vì sao | Kể chuyện tranh, đi trốn | “Bạn trong truyện đang nghĩ gì?” |
| 8–10 tuổi | Đoán ý định trong trò chơi có luật | Cờ caro, ô ăn quan, đổi ghế | “Bên kia định làm gì?” |
| 11–14 tuổi | Hiểu hai người có thể cùng đúng theo cách khác nhau | Cờ tướng, thảo luận chuyện thật | “Nếu con là bạn ấy, con thấy chuyện này thế nào?” |
Đừng hỏi câu của nhóm tuổi lớn cho trẻ nhỏ. Hỏi trẻ năm tuổi “con thấy chuyện này dưới góc nhìn của em thế nào” là quá trừu tượng; hỏi “em đang muốn gì” thì con trả lời được ngay.
Tình huống: hai anh em ở Hà Nội và chiếc máy tính chung
Một gia đình giả định ở Hà Nội có hai anh em, anh mười một tuổi, em bảy tuổi, dùng chung một máy tính. Tối nào cũng cãi nhau: anh cần làm bài, em muốn xem phim hoạt hình. Mỗi lần như vậy, bố mẹ phải vào phân xử, và đứa nào thua cũng thấy bất công.
Hai anh em vẫn hay chơi cờ caro với bố, đã quen trò đổi ghế. Một tối, bố thử áp dụng: “Bây giờ anh ngồi vào chỗ em một phút, nói xem em đang muốn gì, đang lo gì”. Anh nghĩ một lúc rồi nói: “Em muốn xem phim, lo là anh dùng đến lúc đi ngủ thì em hết phần”. Em nghe xong, tự nói: “Anh cần làm bài vì mai cô kiểm tra”.
Khi cả hai đã nói ra điều người kia muốn, việc chia giờ trở nên dễ hơn nhiều: anh làm bài trước bốn mươi phút, em xem phim nửa tiếng sau đó, anh dùng tiếp nếu còn bài. Không phải tối nào cũng êm, có hôm em vẫn khóc vì phim đang đoạn hay mà hết giờ, nhưng số lần bố mẹ phải phân xử giảm rõ. Hai anh em học được một điều: người kia không phải đang chống lại mình, mà cũng có lý do của họ.
Câu hỏi mẫu giúp con nhìn từ phía người khác
Những câu dưới đây dùng được cả bên bàn cờ lẫn lúc có mâu thuẫn. Hỏi một câu, đợi con trả lời, đừng hỏi dồn.
- “Bạn ấy đang muốn điều gì?”
- “Bạn ấy lo điều gì sẽ xảy ra?”
- “Nếu con ở chỗ bạn ấy, con có làm giống vậy không?”
- “Điều gì có thể bạn ấy biết mà con không biết?”
- “Có cách nào để cả hai cùng được một phần không?”
- “Lần trước có chuyện gì khiến bạn ấy phản ứng như thế không?”
Câu thứ tư đặc biệt hữu ích với trẻ lớn. Trong cờ, có những nước đi trông lạ vì đối phương thấy điều mình chưa thấy. Ngoài đời, bạn không rủ mình đi chơi có khi vì bạn biết buổi đó đông, sợ mình không thích. Câu hỏi này dạy con khiêm tốn: điều mình thấy chưa phải toàn bộ bức tranh.
Với trẻ nhỏ, chỉ cần hai câu đầu. Câu thứ năm dành cho lúc đã bớt giận và sẵn sàng tìm cách giải quyết, hỏi sớm quá con sẽ thấy như bị ép phải nhường.
Chỗ dễ trượt khi dạy kỹ năng này
Biến “hiểu người khác” thành “luôn nhường”. Nếu mỗi lần hỏi “em muốn gì” đều kết thúc bằng việc anh phải nhường, anh sẽ ghét câu hỏi đó. Hiểu là để tìm cách chung, không phải để một bên luôn thua.
Hỏi giữa lúc con đang rất giận. Lúc cảm xúc dâng cao, trẻ không thể nghĩ từ phía người khác. Đợi con bình tĩnh rồi mới đổi ghế.
Chỉ yêu cầu con hiểu người khác, còn người lớn thì không. Nếu bố mẹ không bao giờ hỏi “con đang muốn gì, con lo gì”, con khó tin đây là cách cả nhà đối xử với nhau.
Đoán hộ con. Người lớn nóng ruột hay nói luôn “em muốn chơi cùng con đấy”. Con được đáp án nhưng không được tập đoán. Chờ con tự nói, dù con nói chưa trúng.
Dùng để bào chữa cho hành vi sai. Hiểu vì sao bạn đánh mình không có nghĩa là việc đánh được chấp nhận. Nói rõ với con: hiểu lý do và đồng ý với hành động là hai việc khác nhau.
Đổi ghế trong truyện: kể lại từ phía nhân vật khác
Khi không có bàn cờ, truyện là chỗ tập rất tốt. Sau khi đọc xong một truyện cổ tích quen thuộc, người lớn đề nghị con kể lại từ phía một nhân vật khác. Truyện Tấm Cám kể từ phía bà cụ bán hàng nước. Truyện Thánh Gióng kể từ phía một người dân trong làng đứng xem Gióng lớn lên. Truyện con thỏ và con rùa kể từ phía con rùa trước cuộc đua.
Trẻ phải tự hỏi nhân vật ấy thấy gì, biết gì, không biết gì, mong gì. Đây chính là động tác đổi ghế, chỉ khác là ghế nằm trong trí tưởng tượng. Trẻ từ sáu, bảy tuổi thường thích trò này vì được sáng tạo, và người lớn sẽ ngạc nhiên vì những chi tiết con nghĩ ra.
Với trẻ lớn hơn, có thể dùng chuyện thật trong nhà: “Hôm nay bà nội ở nhà cả ngày, nếu kể lại ngày hôm nay từ phía bà thì sẽ thế nào?”. Câu hỏi nhỏ ấy giúp con thấy những người quanh mình có một ngày riêng, có mệt mỏi và mong muốn riêng, điều mà trẻ ở tuổi tự lấy mình làm trung tâm thường bỏ qua.
Mang vào trường lớp và những năm sau
Khi con đã quen nhìn từ phía người khác ở nhà, kỹ năng ấy tự đi theo con đến trường. Con hiểu vì sao cô giáo nghiêm hơn vào tuần thi, vì sao bạn mới chuyển đến ít nói, vì sao nhóm bạn không đồng ý với ý tưởng của mình. Con vẫn có thể không đồng ý, nhưng phản ứng của con sẽ bớt nóng và có tính toán hơn.
Về lâu dài, đây là nền của rất nhiều kỹ năng người lớn: thương lượng, làm việc nhóm, giữ quan hệ gia đình, thậm chí là chọn nghề, vì hiểu người khác cần gì là bước đầu để làm ra thứ có ích cho họ. Một đứa trẻ quen hỏi “bên kia đang nghĩ gì” sẽ ít bị bất ngờ hơn trong đời, cũng như người chơi cờ quen đọc ý đối phương ít khi bị đánh úp.
Không cần chờ con lớn mới thấy kết quả. Đôi khi một tối nào đó, đứa trẻ tự nói với em: “Thôi em xem trước đi, anh biết em chờ lâu rồi”. Lúc ấy người lớn không cần khen to, chỉ cần một nụ cười và một câu: “Bố thấy con nhìn từ phía em đấy”.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu hiểu được suy nghĩ của người khác?
Từ khoảng bốn, năm tuổi trẻ bắt đầu hiểu người khác có thể thích và nghĩ khác mình. Khả năng đoán ý định trong trò chơi có luật thường rõ hơn từ khoảng tám tuổi, nên trò đổi ghế bên bàn cờ hợp với lứa tuổi này.
Con luôn nghĩ mình đúng khi cãi nhau với em thì làm sao?
Đợi con bình tĩnh, rồi mời con ngồi vào chỗ em một phút và nói em đang muốn gì. Không cần con thừa nhận mình sai, chỉ cần con nói được điều em muốn. Bước đó đã đủ mở ra cách giải quyết chung.
Dạy con nhìn từ phía người khác có làm con dễ bị bắt nạt không?
Không, nếu người lớn nói rõ hiểu người khác không có nghĩa là luôn nhường hay chấp nhận hành vi sai. Trẻ hiểu được ý đồ của người khác thực ra dễ nhận ra khi bị lợi dụng hơn, và biết từ chối đúng lúc.
Không biết chơi cờ thì có dạy được kỹ năng này không?
Được. Trò đổi ghế dùng được với cờ caro, ô ăn quan hay bất kỳ trò hai người nào. Ngoài trò chơi, kể chuyện tranh và hỏi nhân vật đang nghĩ gì cũng là cách tập rất tốt với trẻ nhỏ.
Có nên đổi ghế suốt cả ván cờ không?
Không nên, chỉ một hai lần mỗi ván vào lúc bàn cờ có nhiều chuyện. Đổi liên tục làm trò chơi mất vui và con mệt. Giữ ngắn để con hào hứng, lần sau tự đề nghị đổi ghế.