Cân bằng công thủ trong cờ tướng là chia quân sao cho tấn công đủ mạnh để đối phương phải lo, mà cung tướng vẫn đủ người giữ để không sụp trước một đòn phản công. Người chơi phong trào hay thua theo hai kiểu ngược nhau: dồn hết quân lên rồi bị đánh úp sau lưng, hoặc co hết quân về giữ rồi bị ép tới chết dần.
Không có tỉ lệ chuẩn bao nhiêu quân đánh, bao nhiêu quân giữ, vì mỗi thế cờ một khác. Nhưng có những dấu hiệu cho biết bạn đang nghiêng quá một phía, và có một phép thử đơn giản để biết nhà mình đã đủ an toàn chưa trước khi tung đòn. Bài này đi qua những điều đó bằng lời, kèm một tình huống ở câu lạc bộ cờ người cao tuổi.
Vì sao người chơi giỏi không dồn hết quân lên
Một đòn tấn công dồn toàn lực có thể thắng nhanh, nhưng nếu đối phương chống được, bạn đứng trước một thế rất xấu: quân ở xa nhà, cung tướng chỉ còn sĩ tượng tự giữ, còn đối phương thì vừa đẩy lui được đợt sóng và có quân sẵn ở gần để phản công. Người chơi lâu năm sợ thế cờ này hơn sợ mất một quân.
Lý do sâu hơn nằm ở tính chất của tấn công. Tấn công phải tạo ra nhiều đe doạ liên tiếp; chỉ cần một nước bị chặn mà không có đe doạ tiếp theo, đợt tấn công dừng lại. Phòng thủ thì chỉ cần đứng đúng chỗ. Vì thế bên tấn công luôn có rủi ro hết đà, và khi hết đà, quân càng ở xa nhà thì càng khó về kịp.
Giữ lại một hai quân ở nhà không làm đòn tấn công yếu đi nhiều, nhưng làm nó an toàn hơn hẳn. Đòn tấn công có lưới an toàn có thể thử nhiều lần; đòn tấn công không có lưới chỉ thử được một lần.
Người chơi giỏi thường tấn công theo từng đợt. Đợt đầu chưa thành thì rút một phần về, giữ thế, chờ đợt sau. Cách đánh này chậm hơn nhưng ít khi thua đột ngột.
Dấu hiệu bạn đang nghiêng quá một phía
Dùng bảng này như một tấm gương. Nếu thấy mình ở cột nào nhiều dòng, đó là phía bạn đang nghiêng quá.
| Mặt nhìn | Dồn công quá đà | Thủ quá chặt |
|---|---|---|
| Vị trí quân lớn | Cả hai xe đều ở phía đối phương | Cả hai xe đều ở hàng nhà, chưa qua sông |
| Cung tướng của mình | Chỉ còn sĩ tượng, không quân lớn nào ở gần | Có ba bốn quân lớn đứng quanh, chồng chéo nhau |
| Đe doạ của mình | Nhiều đe doạ nhưng mỗi cái đều có quân đối phương chặn | Gần như không có đe doạ nào |
| Cảm giác khi chơi | Nôn nóng, mong đối phương sơ ý | Yên tâm nhưng không biết làm gì tiếp |
| Khi đối phương đi một nước bất ngờ | Phải rút nhiều quân về cùng lúc | Không bị gì, nhưng cũng không được gì |
Hai cột đều có cái giá riêng. Dồn công quá đà thua nhanh khi bị phản công. Thủ quá chặt thua chậm, vì đối phương được tự do sắp quân cho tới khi tìm được chỗ phá. Cân bằng là ở giữa hai cột, và vị trí đúng thay đổi theo từng thế.
Một cách nhớ: bên tấn công cần đủ quân để đối phương phải lo, bên phòng thủ cần đủ quân để mình khỏi lo. Hai con số này cộng lại thường không vượt quá số quân bạn có, nhưng nếu vượt, bạn phải chọn.
Phép thử hai nước liền
Đây là phép thử đơn giản nhất để biết nhà mình đã đủ an toàn chưa trước khi tung một đòn lớn. Hãy tưởng tượng đối phương được đi hai nước liền, không phải đáp lại gì của bạn. Họ sẽ đi gì? Nếu với hai nước liền đó họ có thể chiếu hết hoặc ăn được một quân lớn của bạn, thì nhà bạn đang có một lỗ hổng lớn.
Vì sao lại là hai nước? Vì khi bạn tấn công, sẽ có lúc bạn đi một nước không tạo đe doạ trực tiếp, hoặc đối phương có một nước đáp vừa chặn vừa tạo đe doạ ngược. Những lúc đó, đối phương thực tế đang có thêm thời gian. Hai nước là con số tượng trưng cho khoảng thời gian thêm đó.
Phép thử này không cần tính sâu. Bạn chỉ đứng vào vị trí đối phương, nhìn vào cung tướng của mình và hỏi: nếu mình là họ, được đi hai nước tự do, mình đánh vào đâu. Câu trả lời thường hiện ra rất nhanh, vì ai cũng nhìn thấy điểm yếu của người khác dễ hơn điểm yếu của mình.
Nếu phép thử cho kết quả xấu, đừng huỷ đòn tấn công ngay. Hỏi tiếp: có một nước nào vừa vá được lỗ hổng vừa giữ nguyên đòn tấn công không. Thường có, và nước đó đáng đi trước.
Câu lạc bộ cờ người cao tuổi ở Khánh Hoà
Tình huống giả định. Ở một nhà văn hoá ven biển tại Khánh Hoà, các cụ trong câu lạc bộ cờ người cao tuổi chơi mỗi sáng. Bà Lan là một trong số ít người chơi nữ, nổi tiếng thủ rất chắc. Đánh với bà, ít ai thắng được, nhưng bà cũng ít khi thắng; phần lớn ván của bà kết thúc hoà sau rất nhiều nước.
Một cụ ông trong câu lạc bộ, người chơi lâu năm, quan sát vài ván rồi nói với bà một nhận xét: bà luôn giữ cả hai xe ở hàng nhà, nên đối phương biết chắc bà không đánh, họ thoải mái dồn quân. Ông gợi ý bà thử để một xe qua sông, đứng ở chỗ có thể đe doạ, không cần đánh ngay. Chỉ cần đối phương biết bà có thể đánh, họ sẽ phải để lại một hai quân giữ nhà.
Ván sau bà thử. Chiếc xe qua sông không làm gì nhiều, nhưng đối phương bắt đầu chần chừ, không dám dồn hết quân như trước. Bà vẫn thủ chắc, nhưng nay có thêm cơ hội. Bà thắng ván đó khi đối phương, vì phải chia quân, để hở một chỗ bên cánh xa.
Bài học ở đây là phòng thủ tốt nhất đôi khi là một mối đe doạ được giữ sẵn. Quân tấn công đứng đúng chỗ cũng là quân phòng thủ, vì nó buộc đối phương phải giữ lại lực lượng.
Cách chia quân khi bắt đầu một kế hoạch
Trước khi bắt đầu một đợt tấn công ở trung cuộc, đi qua các bước sau để biết nên dùng bao nhiêu quân.
- Xác định mục tiêu tấn công, và đếm số quân đối phương đang giữ chỗ đó.
- Tính số quân mình cần đưa tới để có nhiều hơn số quân giữ ít nhất một.
- Nhìn cung tướng của mình, chạy phép thử hai nước liền để biết cần ít nhất mấy quân ở lại.
- Nếu tổng hai con số vượt quá số quân đang làm việc, chọn mục tiêu nhỏ hơn hoặc chuẩn bị thêm vài nước.
- Chọn quân ở lại là quân vừa giữ nhà vừa có thể tham gia khi cần, ví dụ một xe đứng chỗ có thể chạy ngang hai cánh.
Bước năm là cách làm hai việc với một quân. Quân đứng ở chỗ vừa giữ được nhà vừa vươn tới cánh tấn công trong một nước là quân quý nhất của trung cuộc. Tìm được chỗ đứng như vậy cho một xe là đã giải được nửa bài toán công thủ.
Những con số ở các bước trên chỉ là ước lượng, không cần chính xác. Điều quan trọng là bạn đã nhìn cả hai phía trước khi bắt đầu, thay vì chỉ nhìn mục tiêu rồi lao vào.
Những chỗ hay sai
Coi sĩ tượng là đủ giữ nhà. Sĩ tượng chỉ giữ được trước những đòn đơn giản. Trước một xe và một pháo cùng nhắm vào, sĩ tượng thường không đủ. Ít nhất một quân lớn ở gần cung là bảo hiểm cần thiết khi đối phương còn đủ quân tấn công.
Rút quân về giữ khi chưa có đe doạ thật. Thấy đối phương đưa một quân lên là vội rút hai quân về. Kết quả là mình mất thế tấn công vì một đe doạ chưa thành hình. Hãy hỏi đe doạ đó cần mấy nước để thành thật, rồi mới quyết định rút bao nhiêu.
Đánh tiếp khi đòn đã hết đà. Đòn tấn công bị chặn mà vẫn cố ép bằng nước nông, trong khi quân đối phương bắt đầu tràn sang. Khi thấy hết đà, rút một phần quân về là quyết định khó nhưng thường đúng.
Quên rằng phòng thủ cũng cần kế hoạch. Phòng thủ không phải là ngồi chờ. Phòng thủ tốt có mục đích: giữ đủ lâu để đối phương hết đà, rồi phản công vào chỗ họ vừa bỏ trống.
Tự kiểm sau ván: mình hay nghiêng về phía nào
Mỗi người có một khuynh hướng tự nhiên, hoặc thích đánh, hoặc thích giữ. Biết khuynh hướng của mình giúp bạn chủ động bù lại. Sau mỗi ván, trả lời nhanh mấy câu sau.
- Ván này mình thua hay hoà vì bị phản công khi đang đánh, hay vì bị ép dần khi đang giữ?
- Có lúc nào cả hai xe của mình cùng ở phía đối phương không, khi đó cung tướng có ai giữ?
- Có lúc nào mình có cơ hội đánh nhưng chọn giữ vì sợ, sau đó đối phương sắp xong quân?
- Mình đã chạy phép thử hai nước liền trước đòn lớn nhất của ván chưa?
- Quân nào của mình làm được cả hai việc, vừa giữ nhà vừa đe doạ, quân nào chỉ làm một?
Ghi lại câu trả lời trong mười ván, bạn sẽ thấy một xu hướng rõ. Người hay thua vì phản công nên tập giữ lại một quân. Người hay hoà vì thủ quá chặt nên tập đặt một quân ở chỗ đe doạ, kể cả khi chưa định đánh.
Khuynh hướng này cũng thường đi theo người ta ra ngoài bàn cờ. Người hay dồn hết sức vào một việc mà quên giữ phần dự phòng, hay người giữ an toàn tới mức không dám thử gì mới, đều có thể nhận ra mình qua vài ván cờ.
Câu hỏi thường gặp
Cân bằng công thủ trong cờ tướng nghĩa là gì?
Là chia quân sao cho tấn công đủ mạnh để đối phương phải lo, đồng thời cung tướng của mình vẫn đủ quân giữ trước một đòn phản công. Không có tỉ lệ cố định, vị trí cân bằng thay đổi theo từng thế cờ.
Phép thử hai nước liền là gì?
Là tưởng tượng đối phương được đi hai nước liền mà bạn không đáp lại gì. Nếu với hai nước đó họ có thể chiếu hết hoặc ăn được quân lớn của bạn, cung tướng của bạn đang có lỗ hổng cần vá trước khi tấn công.
Có nên luôn giữ một xe ở nhà không?
Không nhất thiết. Điều cần là có ít nhất một quân lớn có thể về giữ nhà kịp khi cần. Một xe đứng ở hàng sát sông, có thể chạy ngang hai cánh, thường vừa tham gia tấn công vừa giữ được nhà.
Thủ chắc có phải là cách chơi an toàn không?
Thủ chắc giúp ít thua, nhưng nếu không bao giờ tạo đe doạ, đối phương được tự do sắp quân tới khi tìm được chỗ phá. Phòng thủ tốt cần giữ sẵn một mối đe doạ để đối phương không dám dồn hết quân.
Khi tấn công hết đà thì làm gì?
Đừng cố ép tiếp bằng những nước không tạo đe doạ thật. Rút một phần quân về để giữ nhà, giữ lại quân ở chỗ có thể đe doạ lần sau, và chờ đối phương để lộ chỗ hở mới. Tấn công theo từng đợt thường an toàn hơn một đợt dồn toàn lực.