Cuối năm 1426 sang năm 1427, nghĩa quân Lam Sơn đã vây được quân Minh trong thành Đông Quan nhưng không dốc sức công thành; thay vào đó, họ dồn lực đánh đạo viện binh lớn kéo sang, tiêu diệt cánh quân của Liễu Thăng ở Chi Lăng, rồi đến Xương Giang. Mất viện binh, quân trong thành xin hoà. Hội thề Đông Quan cuối năm 1427 mở đường cho quân Minh rút về nước, chấm dứt cuộc chiến.
Cách làm ấy thường được gọi là “vây thành diệt viện”: giữ chặt chỗ khó đánh, dồn sức vào chỗ quyết định. Kết hợp với những lá thư dụ hàng do Nguyễn Trãi soạn, nó cho thấy một cách thắng tốn ít máu nhất có thể. Bài này đọc lại chuỗi quyết định đó như một bài toán chọn mục tiêu, rồi đem vào bàn cờ, vào công việc và vào những cuộc giằng co kéo dài. Phần diễn giải là cách đọc của người viết.
Tình thế: thành vững thì đánh chỗ khác
Kiến thức phổ thông cho biết: cuối năm 1426, sau thắng lợi ở Tốt Động – Chúc Động, nghĩa quân Lam Sơn tiến tới vây thành Đông Quan, nơi tướng Minh là Vương Thông cố thủ. Thành có tường cao, quân đông, đủ sức chống đỡ một thời gian dài. Cùng lúc, nhà Minh gửi viện binh lớn sang, trong đó có cánh quân do Liễu Thăng chỉ huy, và cánh do Mộc Thạnh chỉ huy.
Lựa chọn hiển nhiên là dồn sức công thành cho xong trước khi viện binh tới. Nhưng công một toà thành vững tốn rất nhiều người, mất rất nhiều thời gian, và nếu viện binh tới giữa chừng thì nghĩa quân sẽ bị kẹp giữa hai mặt. Lựa chọn khác là bỏ vây, rút đi. Như vậy thì mất hết những gì đã đạt được.
Nghĩa quân chọn con đường thứ ba: giữ vây Đông Quan để quân trong thành không ra được, đồng thời đem lực lượng chủ lực đi đón đánh viện binh trên đường họ tới. Liễu Thăng tử trận ở Chi Lăng, quân viện bị đánh tan tiếp ở Xương Giang. Mộc Thạnh nghe tin thì rút. Thành Đông Quan vẫn đứng đó, nhưng hi vọng của nó đã mất.
Điều đáng để ý là quyết định này đi ngược trực giác của người đang có lợi thế. Khi đã vây được đối phương, ai cũng nóng lòng kết thúc ngay tại chỗ. Rời mắt khỏi bức tường trước mặt để nhìn con đường phía xa nơi viện binh sẽ đến là một bước lùi về tầm nhìn mà không phải ai cũng làm được.
Ba lựa chọn trước thành Đông Quan
Đặt ba con đường cạnh nhau sẽ thấy vì sao “vây thành diệt viện” là nước đi đại cục. Phần đánh giá là cách đọc của người viết, dựa trên kiến thức phổ thông.
| Lựa chọn | Được gì | Mất gì hoặc rủi ro |
|---|---|---|
| Dồn sức công thành | Nếu thành nhanh thì kết thúc sớm | Thương vong lớn, mất thời gian, dễ bị viện binh kẹp hai mặt |
| Bỏ vây, rút đi | Giữ được quân | Mất thế đã có, đối phương được viện binh tiếp sức |
| Vây thành, đánh viện | Đánh địch ở chỗ chưa vững chân, cắt hi vọng của quân trong thành | Phải chia lực: vừa giữ vây vừa đi đánh, đòi tổ chức rất chặt |
Dòng cuối cho thấy nước đi hay nhất không phải là nước đi dễ nhất. Chia lực để vừa giữ vừa đánh đòi kỷ luật và chỉ huy tốt; một bên vây lơi thì quân trong thành phá vây, một bên đánh viện yếu thì thua ở ngoài. Đại cục đúng phải đi kèm năng lực thực hiện.
Vì sao đánh viện binh lại là chỗ quyết định
Quân trong thành sống nhờ hi vọng. Một toà thành bị vây có thể giữ lâu chừng nào người trong đó còn tin sẽ có người tới cứu. Đánh tan viện binh không phá một viên gạch nào của thành, nhưng phá thứ giữ thành đứng: hi vọng. Khi hi vọng mất, việc xin hoà chỉ còn là thời gian.
Viện binh đang đi đường là lúc yếu nhất. Quân vừa hành quân xa, chưa quen địa hình, đội hình kéo dài, lại phải đi qua những ải hẹp. Đánh họ lúc ấy dễ hơn nhiều so với đánh họ sau khi đã vào thành hay đã dựng trại vững. Chọn lúc đối phương đang di chuyển là chọn lúc họ dễ tổn thương nhất.
Một trận lớn ngoài đồng thay cho nhiều tháng công thành. Công thành là kiểu đánh tốn kém và kéo dài. Đánh một trận quyết định với viện binh ở chỗ mình chọn thì chi phí gọn hơn, kết quả rõ hơn. Đó là cách đổi một bài toán khó thành một bài toán mình giải được.
Thư từ đi cùng gươm giáo. Song song với các trận đánh, Nguyễn Trãi soạn nhiều thư gửi các tướng Minh trong các thành, phân tích tình thế và khuyên hàng. Theo cách đọc phổ biến, thư ấy làm phần việc mà gươm giáo không làm được: cho đối phương thấy họ còn một lối ra. Một số thành đã chọn mở cửa thay vì đánh đến cùng.
Hội thề Đông Quan: thắng rồi thì mở cửa cho người ta về
Sau khi viện binh tan, Vương Thông trong thành Đông Quan xin hoà. Cuối năm 1427, hai bên làm lễ hội thề ở Đông Quan; quân Minh được rút về nước. Theo sử sách phổ thông, phía Lam Sơn còn cấp thuyền, ngựa và lương thực để đạo quân này về. Một đội quân vừa bị đánh bại được tiễn về chứ không bị truy sát.
Vì sao đó là quyết định đại cục? Thứ nhất, nó kết thúc chiến tranh nhanh nhất có thể, tránh thêm những trận công thành đổ máu. Thứ hai, nó không dồn đối phương vào đường cùng, nơi người ta đánh liều. Thứ ba, nó mở đường cho quan hệ lâu dài với một nước láng giềng lớn: một bên thua mà được về trong danh dự thì ít lý do quay lại báo thù.
Nguyên lý này nối với quyết định giảng hoà của Lý Thường Kiệt năm 1077: thắng mà biết để đường lui cho đối phương. Hai thời, hai hoàn cảnh khác nhau, nhưng cùng một cách nhìn: mục tiêu là hoà bình bền, không phải sự khuất phục của bên kia.
Trên bàn cờ tướng: đừng đánh vào chỗ đối phương phòng thủ dày nhất
Người chơi cờ hay mắc một lỗi: thấy tướng đối phương được nhiều quân che chắn, lại càng muốn dồn quân vào phá cho bằng được. Mỗi nước đi tốn một quân, mỗi đợt tấn công vỡ ra vì đụng bức tường. Đó là công thành bằng sức. Người chơi có đại cục sẽ để ý xem những quân đang che chắn ấy dựa vào đâu, và có quân nào của đối phương đang trên đường đến tiếp sức.
Nhiều khi cách tốt nhất là giữ áp lực ở chỗ đối phương phòng thủ, đủ để họ không dám rút quân đi, rồi dùng phần quân còn lại đánh vào quân đang lên tiếp viện hoặc vào cánh bị bỏ trống. Thế phòng thủ dày đặc kia, khi không còn quân bổ sung, sẽ tự lộ chỗ yếu. Áp lực đúng chỗ thường có giá trị hơn tấn công sai chỗ.
Ngoài ra, khi đã thắng thế rõ ràng, người chơi tử tế không cố kéo dài để làm nhục đối phương. Kết thúc gọn, bắt tay, rồi cùng ngồi xem lại ván cờ là cách hai người bạn chơi cờ với nhau được nhiều năm.
Ngoài đời: một trưởng phòng ở Hà Nội “vây thành diệt viện” một dự án bế tắc
Anh Đức là trưởng phòng kinh doanh của một công ty phần mềm ở Hà Nội. Nhóm anh theo đuổi một khách hàng lớn suốt tám tháng mà không ký được hợp đồng. Bên khách có một trưởng bộ phận rất kỹ tính, lần nào cũng đặt thêm câu hỏi, thêm yêu cầu. Nhóm anh cứ dồn sức “công thành”: thêm tài liệu, thêm buổi trình bày, thêm giảm giá. Bức tường không suy chuyển.
Anh Đức ngồi lại và hỏi một câu khác: người trưởng bộ phận ấy đang chờ “viện binh” nào? Hoá ra ông ấy đang chờ một nhà cung cấp cũ hứa sẽ ra phiên bản mới, và còn lo nếu đổi sang hệ thống mới thì nhân viên của mình sẽ không theo kịp. Anh Đức giữ liên lạc đều đặn với khách, không ép thêm, đồng thời đưa nhóm đi làm hai việc: chứng minh bằng một bản dùng thử miễn phí cho một phòng nhỏ, và soạn sẵn kế hoạch đào tạo nhân viên khách hàng.
Khi nhà cung cấp cũ trễ hẹn, nỗi lo về đào tạo đã được giải quyết từ trước. Hợp đồng ký trong một tháng. Anh Đức không thắng bằng cách phá tường, mà bằng cách lo trước đúng thứ người bên trong đang chờ. Và anh viết thư cảm ơn nhà cung cấp cũ vì đã hỗ trợ khách bao năm, giữ quan hệ tử tế trong ngành.
Sáu câu tự hỏi khi gặp một “toà thành” khó đánh
Trong đời ai cũng có những toà thành: một khách hàng khó, một môn học mãi không vào, một người thân không chịu nghe, một thủ tục kéo dài. Trước khi dồn thêm sức vào phá tường, hãy đi qua sáu câu hỏi dưới đây theo thứ tự.
- Toà thành này đang đứng vững nhờ cái gì? Một niềm tin, một nguồn hỗ trợ, một nỗi sợ, một lời hứa từ ai đó.
- Có “viện binh” nào đang trên đường tới không? Một người khác, một sự kiện, một hạn chót mà bên kia đang chờ.
- Mình có giữ được áp lực vừa đủ mà không phải dồn hết sức không? Vây là để bên kia không đi đâu được, không phải để đánh mỗi ngày.
- Phần lực còn lại nên dùng vào chỗ nào thì quyết định? Thường là chỗ bên kia đang chờ đợi hoặc đang lo.
- Mình có thể viết một lá thư như thế nào? Nói rõ tình thế, chỉ ra một lối ra có lợi cho cả hai, không đe doạ.
- Khi bên kia chịu mở cửa, mình sẽ để họ đi ra trong danh dự thế nào? Chuẩn bị sẵn câu trả lời, đừng để đến lúc thắng mới nghĩ.
Câu thứ năm và thứ sáu thường bị bỏ qua vì người ta mải nghĩ cách thắng. Nhưng chính hai câu ấy làm nên khác biệt giữa thắng một trận và kết thúc được cả cuộc giằng co. Câu chuyện Lam Sơn có giá trị không chỉ vì Chi Lăng, mà còn vì những lá thư và Hội thề Đông Quan.
Câu hỏi thường gặp
Vây thành diệt viện nghĩa là gì?
Vây thành diệt viện là giữ vây quân đối phương trong thành để họ không ra được, đồng thời dồn lực đánh tan viện binh kéo đến cứu. Mất viện binh, quân trong thành mất hi vọng và thường phải xin hàng hoặc xin hoà.
Liễu Thăng tử trận ở đâu năm 1427?
Theo kiến thức phổ thông, Liễu Thăng, tướng chỉ huy một đạo viện binh nhà Minh, tử trận ở ải Chi Lăng năm 1427. Sau đó nghĩa quân Lam Sơn tiếp tục đánh tan quân viện ở Xương Giang.
Hội thề Đông Quan diễn ra khi nào và có ý nghĩa gì?
Hội thề Đông Quan diễn ra cuối năm 1427, khi quân Minh trong thành Đông Quan xin hoà. Quân Minh được rút về nước, kết thúc cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Ý nghĩa đại cục là kết thúc chiến tranh mà không dồn đối phương vào đường cùng.
Thư dụ hàng của Nguyễn Trãi giúp gì cho cuộc khởi nghĩa?
Theo cách đọc phổ biến, thư dụ hàng phân tích tình thế và cho tướng giặc trong các thành thấy họ còn lối ra. Nhờ vậy một số thành chọn mở cửa thay vì đánh đến cùng, giảm thương vong cho cả hai phía.
Áp dụng vây thành diệt viện trong công việc thế nào cho đúng?
Khi một việc bế tắc vì bên kia đang chờ một điều gì đó, đừng chỉ dồn thêm sức vào chỗ bế tắc. Hãy tìm thứ họ đang chờ và giải quyết nó trước, trong khi vẫn giữ quan hệ đều đặn. Cách này phải đi cùng sự tử tế, không phải mưu mẹo.
Vì sao để đối phương rút về lại là quyết định khôn ngoan?
Vì nó kết thúc chiến tranh nhanh, tránh thương vong thêm, và không để đối phương có lý do quay lại báo thù. Một bên thua được về trong danh dự thì quan hệ về sau dễ yên ổn hơn.