Quyết định đáng học nhất của Ngô Quyền năm 938 không nằm ở trận đánh, mà nằm ở chỗ ông chọn nơi đánh: cửa sông Bạch Đằng, nơi con nước lên xuống, lòng sông và bãi cọc đều đứng về phía người hiểu đất. Đối phương mạnh về thuyền lớn và quen đánh trên mặt nước, nên đón họ ngoài biển là chơi trên sân của họ. Kéo họ vào một khúc sông mình thuộc từng con nước là đổi luật chơi trước khi trận bắt đầu.
Bài này không kể lại diễn biến trận đánh. Bài đọc quyết định ấy như một nước đi đại cục: tình thế lúc đó ra sao, lựa chọn có những gì, cái được và cái phải trả, rồi đem nguyên lý “chọn chỗ đánh trước khi đánh” vào bàn cờ tướng, vào công việc và vào những cuộc tranh luận trong nhà. Phần diễn giải là cách đọc của người viết, không phải lời người xưa để lại.
Tình thế năm 938: vì sao không thể đánh theo cách đối phương chờ đợi
Kiến thức phổ thông về năm 938 khá gọn. Kiều Công Tiễn giết Dương Đình Nghệ rồi cầu cứu nhà Nam Hán. Ngô Quyền, con rể và tướng cũ của Dương Đình Nghệ, kéo quân ra trừ Kiều Công Tiễn. Quân Nam Hán do Hoằng Tháo chỉ huy theo đường biển kéo sang. Sau trận này, năm 939, Ngô Quyền xưng vương, đóng đô ở Cổ Loa. Bấy nhiêu là đủ để thấy tình thế: một bên đến bằng thuỷ quân, quen sóng nước, đông thuyền lớn; một bên vừa xong một cuộc thanh toán nội bộ, chưa có thời gian dựng một đạo thuỷ quân ngang ngửa.
Trong tình thế đó có ba cách phản ứng quen tay. Cách thứ nhất là ra cửa biển đón đánh, cho thấy khí thế. Cách thứ hai là rút sâu vào đất liền, chờ đối phương lên bộ. Cách thứ ba là cầu hoà, chấp nhận một vị trí thấp hơn. Cả ba cách đều để đối phương quyết định phần lớn điều kiện của cuộc đối đầu: nơi gặp, lúc gặp, hoặc giá phải trả.
Lựa chọn của Ngô Quyền khác ở chỗ ông không hỏi “đánh thế nào cho mạnh” mà hỏi “ở đâu thì cái mạnh của họ thành cái yếu”. Thuyền lớn là lợi thế ngoài biển, nhưng ở một cửa sông có bãi cọc ngầm và con nước rút nhanh thì thuyền lớn lại khó xoay trở. Câu hỏi đổi hướng ấy là phần đại cục của quyết định, còn cọc gỗ và thuyền nhẹ chỉ là cách thực hiện.
Ba thứ Ngô Quyền biến thành đồng minh: đất, nước và lúc
Đất: khúc sông mình thuộc lòng. Cửa Bạch Đằng có lòng sông, bãi bồi và luồng lạch mà người địa phương biết rõ hơn người từ xa tới. Theo sử sách phổ thông, cọc gỗ nhọn được đóng xuống lòng sông ở chỗ hiểm. Điểm cần học không phải là cái cọc, mà là việc chuẩn bị chiến trường trước khi đối phương đến, để khi họ bước vào thì mọi thứ đã sắp sẵn.
Nước: con triều lên xuống theo giờ. Nước lên thì bãi cọc chìm, thuyền lớn đi vào không thấy gì. Nước rút thì cọc nhô lên đúng lúc thuyền cần quay ra. Một hiện tượng tự nhiên ai cũng thấy hằng ngày được biến thành vũ khí, chỉ vì bên mình tính được giờ và bên kia thì không. Đây là kiểu lợi thế không tốn quân, chỉ tốn công quan sát.
Lúc: dụ vào khi nước lên, đánh khi nước rút. Cách dùng thuyền nhẹ nhử đối phương vào sâu rồi mới đánh cho thấy một ý quan trọng: lợi thế về đất và nước chỉ có giá trị khi khớp đúng thời điểm. Đánh sớm một chút, cọc còn chìm. Đánh muộn một chút, đối phương đã ra khỏi vùng nguy hiểm. Đại cục ở đây là sắp ba thứ cho khớp nhau.
Điều không làm: đọ sức ở chỗ đối phương mạnh nhất. Phần dễ bỏ sót khi đọc sử là những việc Ngô Quyền đã không làm. Ông không đem thuyền ra biển đọ thuyền, không chờ đối phương lên bờ chọn chỗ đóng quân. Biết từ chối một trận đánh không có lợi cũng là một quyết định, và thường khó hơn quyết định đánh.
Cái được và cái phải trả khi chọn trận địa
Không có quyết định nào chỉ có phần được. Đặt hai cột cạnh nhau giúp thấy rõ Ngô Quyền đã đánh cược vào điều gì. Bảng dưới là cách đọc của người viết, tách theo từng mặt.
| Mặt | Cái được | Cái phải trả hoặc rủi ro |
|---|---|---|
| Địa hình | Đối phương mất lợi thế thuyền lớn, phải xoay trở trong lòng sông hẹp | Phải tốn công sức lớn chuẩn bị trước, mà chưa chắc đối phương đi đúng đường |
| Thời gian | Chủ động định lúc giao chiến theo con nước | Nếu đối phương đến chậm hoặc dừng lại, kế hoạch phải đợi, quân phải giữ bí mật lâu |
| Lực lượng | Không cần thuỷ quân ngang ngửa vẫn có cơ hội thắng lớn | Dồn gần như toàn lực vào một trận, thua là khó gỡ |
| Thông tin | Bên mình biết nhiều về chiến trường hơn bên kia | Bí mật lộ ra thì lợi thế mất gần hết |
| Lâu dài | Một trận quyết định thay vì nhiều năm giằng co | Không có phương án dự phòng rõ ràng nếu con nước hoặc thời tiết thất thường |
Nhìn bảng sẽ thấy quyết định này không “an toàn”. Nó là đặt cược có tính toán: dồn nguồn lực vào chỗ xác suất thắng cao nhất, chấp nhận rủi ro tập trung. Người chỉ thích an toàn sẽ chọn giằng co nhiều năm, và nhiều khi giằng co mới là con đường thua chậm.
Trên bàn cờ tướng: kéo ván cờ về vùng mình hiểu
Người chơi cờ tướng lâu năm hiểu rằng mỗi người có “sân nhà” của mình. Có người mạnh ở những thế cờ đóng, quân đan cài nhau, ăn mòn từng chút. Có người mạnh ở thế mở, xe pháo lao lên đánh nhanh. Hai kỳ thủ ngang trình nhau, ai kéo được ván cờ về kiểu thế mình quen thì người ấy đã thắng một nửa trước khi tính nước.
Hãy hình dung hai ông bạn hay đánh cờ ở công viên Thống Nhất, Hà Nội. Ông Hùng tính nhanh, thích lao vào đánh đổi liên tục. Ông Thái tính chậm nhưng rất giỏi giữ thế, chịu đựng. Mấy năm liền ông Thái thua nhiều vì cứ đáp lại mỗi lần ông Hùng mời đổi quân. Đến khi ông Thái thôi chạy theo nhịp của bạn, giữ quân lại, đóng thế cờ, để ván cờ kéo dài và rối, thì tỷ lệ thắng thua đổi hẳn. Ông Thái không giỏi lên về tính toán, ông chỉ chọn lại trận địa.
Bài học trên bàn cờ giống bài học Bạch Đằng: trước khi hỏi nước nào hay, hãy hỏi kiểu ván cờ nào có lợi cho mình, và đối phương đang muốn kéo ván cờ về kiểu nào. Nếu mỗi nước đi của bạn đều làm đúng điều đối phương mong, bạn đang đánh ở cửa biển của họ.
Ngoài đời: một trưởng nhóm bán hàng ở Đà Nẵng chọn lại sân chơi
Chị Hạnh làm trưởng nhóm bán hàng cho một công ty phân phối thiết bị bếp ở Đà Nẵng. Đối thủ lớn trong vùng có kho hàng to, giá thấp hơn vài phần trăm và một đội bán hàng đông gấp đôi. Năm đầu, nhóm chị lao vào cuộc đua giá, mỗi tháng lại giảm thêm một chút, doanh số không tăng mà lãi thì mỏng dần. Đó là đánh ở cửa biển: đúng chỗ đối thủ có thuyền lớn nhất.
Năm thứ hai chị đổi câu hỏi. Ở đâu thì cái to của đối thủ thành cái nặng? Chị nhận ra các nhà hàng nhỏ và quán ăn gia đình cần lắp đặt nhanh, sửa chữa trong ngày và một người quen để gọi khi bếp hỏng giữa giờ cao điểm. Đối thủ lớn xử lý chậm vì quy trình nhiều tầng. Nhóm chị chuyển hẳn sang nhóm khách đó, cam kết thời gian sửa chữa, thuộc tên chủ quán, thuộc giờ đông khách của từng nơi.
Giá vẫn không thấp hơn đối thủ, nhưng nhóm chị không còn phải đánh bằng giá. Chị Hạnh đã làm đúng việc Ngô Quyền làm: tìm khúc sông mình thuộc lòng, chuẩn bị trước, rồi để cái mạnh của đối phương tự trở thành gánh nặng. Điều kiện để làm được là chị chịu bỏ một phần thị trường, không cố bán cho tất cả mọi người.
Năm câu tự hỏi trước khi chọn “trận địa”
Trước một cuộc thương lượng, một cuộc thi, một kế hoạch kinh doanh hay chỉ là một cuộc nói chuyện khó trong nhà, bạn có thể đi qua năm câu hỏi theo thứ tự dưới đây. Viết câu trả lời ra giấy sẽ rõ hơn nghĩ trong đầu.
- Đối phương mạnh nhất ở đâu? Ghi cụ thể: tiền, người, tốc độ, tiếng tăm hay sự quen thuộc với khách.
- Ở chỗ nào cái mạnh đó thành nặng nề? Thuyền lớn mạnh ngoài biển nhưng vướng trong sông hẹp. Tìm “khúc sông” tương ứng của bạn.
- Mình hiểu chỗ nào rõ hơn họ? Một nhóm khách, một vùng đất, một thói quen, một khung giờ. Đó là con nước của bạn.
- Cần chuẩn bị gì trước khi họ bước vào? Ghi danh sách việc phải xong trước ngày gặp. Không chuẩn bị trước thì trận địa đẹp cũng vô dụng.
- Nếu họ không bước vào thì sao? Viết ra phương án khi đối phương không đi theo đường bạn chờ. Thiếu câu này là đặt cược mù.
Câu hỏi thứ năm hay bị bỏ qua nhất. Sử chỉ ghi lại những trận địa đã được dùng; không ghi những trận địa người ta dày công chuẩn bị mà đối phương không bao giờ đi qua. Người nhìn đại cục luôn để một khoảng cho khả năng ấy.
Những cách đọc sai bài học Bạch Đằng
Một câu chuyện nổi tiếng hay bị rút gọn thành khẩu hiệu, và khẩu hiệu thì dễ dùng sai. Dưới đây là mấy kiểu đọc lệch thường gặp, kèm lý do vì sao lệch.
- “Cứ dùng mẹo là thắng kẻ mạnh.” Mẹo chỉ chạy khi gắn với hiểu biết thật về đất, nước và thời điểm. Bê một mẹo sang chỗ khác điều kiện là thua.
- “Cứ chờ đối phương đến rồi tính.” Ngô Quyền không chờ thụ động; ông chuẩn bị chiến trường trước. Chờ mà không chuẩn bị chỉ là trì hoãn.
- “Chọn trận địa là việc của người đứng đầu, người khác chỉ làm theo.” Hiểu biết về con nước nằm ở người địa phương. Người ra quyết định giỏi là người biết hỏi những người thuộc đất.
- “Thắng một trận là xong.” Năm 939 Ngô Quyền xưng vương, dựng triều đình ở Cổ Loa. Trận đánh mở ra một việc lớn hơn, không phải điểm kết thúc.
- “Có lợi thế sân nhà thì không cần mạnh.” Lợi thế chỉ khuếch đại sức mình; không có quân đủ sức đánh khi nước rút thì bãi cọc cũng vô ích.
Câu hỏi thường gặp
Ngô Quyền đánh quân Nam Hán ở sông Bạch Đằng vào năm nào?
Trận Bạch Đằng của Ngô Quyền diễn ra năm 938. Năm sau, 939, Ngô Quyền xưng vương và đóng đô ở Cổ Loa. Đây là mốc thường được xem là mở đầu thời kỳ độc lập lâu dài.
Vì sao gọi việc chọn sông Bạch Đằng là một quyết định đại cục?
Vì quyết định ấy thay đổi điều kiện của cả cuộc đối đầu chứ không chỉ một nước đi. Chọn nơi đánh có địa hình và con nước quen thuộc khiến thế mạnh thuyền lớn của đối phương thành điểm yếu trước khi giao chiến.
Bài học chọn trận địa có áp dụng được cho người làm thuê bình thường không?
Có. Người làm thuê cũng chọn trận địa khi chọn lĩnh vực đào sâu, chọn nhóm khách phục vụ, chọn lúc đề xuất ý kiến. Câu hỏi then chốt là ở đâu điểm mạnh của người khác không còn áp đảo và hiểu biết riêng của bạn phát huy.
Trên bàn cờ tướng, chọn trận địa nghĩa là gì khi không có sông hay núi?
Nghĩa là chọn kiểu ván cờ: thế đóng hay mở, đánh nhanh hay giằng co, nhiều đổi quân hay giữ quân. Người chơi nên biết mình mạnh ở kiểu thế nào và tránh để đối phương kéo ván cờ về kiểu họ quen.
Đọc sử như vậy có phải là gán ý nghĩ hiện đại cho người xưa không?
Đúng là có phần diễn giải, nên bài ghi rõ đó là cách đọc. Sự kiện chỉ lấy phần phổ thông, chắc chắn. Phần bài học là câu hỏi người hôm nay đặt ra để học, không phải lời khẳng định người xưa đã nghĩ đúng như vậy.