DaiCuc.comĐại Cục
Những quyết định đại cục trong sử Việt

Quang Trung tiến quân Tết Kỷ Dậu 1789: chọn thời cơ khi đối phương lơi lỏng

Lui về Tam Điệp giữ lực, rồi hành quân thần tốc, đánh đúng dịp Tết khi quân Thanh lơi lỏng: quyết định của Quang Trung năm 1789 là bài học về thời cơ và tốc độ.

Long column of people walking quickly along a dirt road through rice fields at night under a full moon, northern Vietnam, seen from a low hill, cool blue light

Cuối năm 1788, khi quân Thanh chiếm Thăng Long, quân Tây Sơn ở Bắc Hà lui về giữ Tam Điệp; Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế ở Phú Xuân, lấy hiệu Quang Trung, rồi hành quân thần tốc ra Bắc và đánh đúng dịp Tết Kỷ Dậu 1789, khi đối phương đang lơi lỏng, vào Thăng Long ngày mùng 5 Tết. Đó là một chuỗi quyết định về thời cơ: lui đúng lúc để giữ lực, tiến đúng lúc để đánh vào chỗ đối phương chủ quan nhất.

Bài này không kể lại các trận Ngọc Hồi, Đống Đa. Bài đọc lại ba quyết định nối tiếp: lui về Tam Điệp, tiến quân với tốc độ khác thường, chọn dịp Tết làm thời điểm. Từ đó rút ra cách nhận ra thời cơ, cách chuẩn bị để khi thời cơ đến thì đi được ngay, và chỗ khác nhau giữa nhanh có tính toán với vội vàng. Phần diễn giải là cách đọc của người viết.

Quyết định thứ nhất: lui về Tam Điệp, không giữ Thăng Long bằng mọi giá

Kiến thức phổ thông cho biết: cuối năm 1788, quân Thanh do Tôn Sĩ Nghị chỉ huy kéo sang, tiến vào Thăng Long. Lực lượng Tây Sơn ở Bắc Hà không đủ để đối đầu trực diện. Theo kế của Ngô Thì Nhậm, quân Tây Sơn rút khỏi Thăng Long, lui về giữ phòng tuyến Tam Điệp – Biện Sơn, rồi báo tin về Phú Xuân.

Quyết định ấy cho đối phương chiếm kinh thành gần như không mất sức. Nhìn ngắn hạn, đó là một mất mát lớn về thể diện. Nhìn đại cục, nó giữ nguyên lực lượng, chọn một nơi hiểm để đứng chờ, và tạo ra một điều rất quý: đối phương tin rằng mình đã thắng dễ. Một đối thủ tin mình đã thắng dễ sẽ bắt đầu lơi lỏng.

Ở đây có điểm khác với “vườn không nhà trống” thời Trần. Lui về Tam Điệp không nhằm chờ đối phương tự hao mòn qua nhiều tháng, mà nhằm giữ lực cho một đòn phản công đang được chuẩn bị ở phía nam. Lui là để chờ một quyết định đã nằm trong kế hoạch, không phải chờ một may mắn chưa biết.

Quyết định thứ hai: tốc độ như một thứ vũ khí

Lên ngôi rồi xuất quân ngay. Nhận tin, Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế ở Phú Xuân, lấy hiệu Quang Trung, rồi tiến quân ra Bắc. Việc lên ngôi trước khi xuất quân đem lại một danh nghĩa rõ ràng cho cả đạo quân. Cách đọc ở đây là: chuẩn bị đủ danh nghĩa và lòng người trước khi bước đi lớn, nhưng không để việc chuẩn bị kéo dài thành chậm trễ.

Vừa đi vừa bổ sung lực lượng. Trên đường ra Bắc, quân Tây Sơn dừng ở Nghệ An để tuyển thêm quân. Đây là một cách làm thông minh: không đợi đủ quân rồi mới đi, mà đi và gom quân trên đường. Tốc độ không đến từ việc bỏ qua chuẩn bị, mà từ việc làm song song những việc người khác làm nối tiếp.

Đối phương không kịp đổi kế hoạch. Một đội quân chiếm được kinh thành thường nghĩ còn nhiều thời gian để củng cố. Tốc độ hành quân của Tây Sơn lấy đi chính khoảng thời gian ấy. Khi đối phương nhận ra, họ đã không còn đủ ngày để bố trí lại.

Tốc độ đi cùng kỷ luật. Hành quân nhanh mà loạn thì đến nơi cũng không đánh được. Sử sách phổ thông ghi nhận sự tổ chức chặt chẽ của đạo quân này. Bài học là tốc độ chỉ có giá trị khi đội ngũ đã được rèn để chạy nhanh mà không rời hàng.

Quyết định thứ ba: chọn đúng dịp Tết

Tới Tam Điệp, theo những gì thường được kể lại, Quang Trung cho quân ăn Tết trước rồi xuất quân, tương truyền hẹn sẽ vào Thăng Long ăn Tết. Quân Tây Sơn tiến ra vào những ngày đầu năm Kỷ Dậu, khi phía quân Thanh đang lo đón năm mới, tin rằng đối phương còn ở xa và không ai đánh nhau giữa Tết. Ngày mùng 5 Tết, sau trận Ngọc Hồi – Đống Đa, quân Tây Sơn vào Thăng Long.

Chọn dịp Tết không phải chỉ là chọn một ngày trên lịch. Đó là chọn khoảnh khắc mà sự lơi lỏng của đối phương lên cao nhất: tinh thần nghỉ ngơi, thói quen sum họp, niềm tin rằng mình đã thắng. Cùng một đội quân, đánh vào lúc ấy có hiệu quả khác hẳn đánh vào lúc đối phương đang cảnh giác.

Điều đáng học là thời cơ ấy đã được nhìn thấy từ trước và được chuẩn bị để chớp lấy. Người nhìn đại cục không ngồi chờ thời cơ tự đến; họ đoán trước khi nào đối phương sẽ yếu nhất, rồi sắp xếp để mình mạnh nhất đúng vào lúc đó.

Nhanh có tính toán và vội vàng khác nhau ở đâu

Câu chuyện thần tốc rất dễ được hiểu thành “cứ làm nhanh là thắng”. Bảng dưới tách hai thứ hay bị nhầm, để bạn tự soi trước khi tăng tốc một việc gì đó.

MặtNhanh có tính toánVội vàng
Trước khi điĐã giữ được lực lượng, đã biết đích đếnChưa rõ mình có gì, đi đâu
Cách điLàm song song, bổ sung trên đườngBỏ bớt bước để kịp
Thời điểmKhớp với lúc đối phương yếu nhấtKhớp với lúc mình nóng ruột nhất
Đội ngũĐã quen kỷ luật, chạy nhanh vẫn giữ hàngVừa chạy vừa học, dễ rơi rớt
Sau khi tớiCó việc rõ ràng để làm ngayTới nơi rồi mới tính

Dòng “Thời điểm” là chỗ dễ tự lừa mình nhất. Nhiều người tăng tốc vì chính mình sốt ruột, rồi tự gọi đó là chớp thời cơ. Thời cơ thật được đo bằng tình trạng của đối phương hay của hoàn cảnh, không đo bằng cảm giác của mình.

Trên bàn cờ và ngoài đời: nhận ra lúc đối phương lơi lỏng

Trên bàn cờ tướng, lúc đối phương lơi lỏng nhất thường là ngay sau khi họ vừa ăn được một quân hay vừa thoát một thế khó. Người ta thở phào, đi nước tiếp theo nhanh hơn, ít kiểm tra hơn. Người chơi có kinh nghiệm biết rằng những nước đi ngay sau một pha “thắng nhỏ” là nơi đối phương dễ sơ hở nhất, và thường để dành một đòn đã tính sẵn cho đúng lúc đó.

Ngoài đời, cô Lan, một giáo viên dạy tiếng Anh ở Lâm Đồng, muốn mở lớp học thêm hè cho học sinh trong xã. Các trung tâm lớn ở thành phố thường tuyển sinh dồn vào tháng năm. Cô không chạy theo đúng lịch đó, mà nhìn ra một khoảng trống: dịp ngay sau Tết, khi phụ huynh bắt đầu lo chuyện hè của con, còn các trung tâm thì đang nghỉ, chưa ai mở tuyển. Cô chuẩn bị giáo trình, phòng học, danh sách phụ huynh từ tháng mười hai, để tháng hai là mở đăng ký ngay.

Lớp cô kín chỗ trước khi các trung tâm lớn kịp đăng thông báo. Cô không giỏi hơn họ về quy mô; cô chỉ chuẩn bị sẵn và đi đúng lúc người khác đang nghỉ. Đó là tinh thần Tết Kỷ Dậu ở quy mô một lớp học.

Chuẩn bị để chớp được thời cơ

Thời cơ thường ngắn. Người chớp được nó là người đã chuẩn bị xong trước khi nó đến. Có thể dùng trình tự sau cho một kế hoạch làm ăn, một kỳ thi, hay một lần đổi việc.

  1. Giữ lực trong lúc chờ. Đừng tiêu hết sức vào những việc giữ thể diện khi chưa phải lúc, như quân Tây Sơn lui về Tam Điệp.
  2. Đoán trước lúc hoàn cảnh hoặc đối phương yếu nhất. Ghi ra vài khoảng thời gian cụ thể trong năm.
  3. Chuẩn bị xong mọi thứ có thể chuẩn bị sớm. Giấy tờ, kỹ năng, tiền, người. Thời cơ không chờ bạn đi làm giấy tờ.
  4. Làm song song thay vì nối tiếp. Vừa đi vừa bổ sung, như tuyển quân ở Nghệ An trên đường ra Bắc.
  5. Đặt sẵn tín hiệu để bắt đầu. Một dấu hiệu cụ thể cho biết “đây là lúc”, để khi nó xuất hiện bạn không còn phải bàn lại.
  6. Biết việc đầu tiên phải làm khi tới nơi. Tới Thăng Long rồi mới tính là quá muộn.

Bước năm giúp tránh một kiểu lỡ thời cơ rất phổ biến: thấy cơ hội rồi mà vẫn họp thêm vài lần để quyết. Khi tín hiệu đã được đặt từ trước, quyết định thật ra đã có sẵn; lúc thời cơ đến chỉ còn việc làm.

Những cách đọc sai câu chuyện thần tốc

Một chiến công nổi tiếng thường bị rút gọn thành vài chữ, và vài chữ ấy dễ bị dùng để biện hộ cho những việc rất khác. Dưới đây là những cách hiểu lệch hay gặp khi người ta đem chuyện Tết Kỷ Dậu vào công việc.

  • “Cứ đánh bất ngờ là thắng.” Bất ngờ chỉ có giá trị khi phía sau là một lực lượng đã được giữ gìn và tổ chức. Bất ngờ với hai bàn tay trắng chỉ là liều.
  • “Nhanh hơn luôn tốt hơn.” Quân Tây Sơn từng lui về Tam Điệp, tức là có lúc chọn chậm, chọn đứng yên. Tốc độ là thứ dùng đúng lúc, không phải tính cách lúc nào cũng phải có.
  • “Lợi dụng ngày nghỉ của người khác là khôn.” Trong cạnh tranh làm ăn, chọn lúc người khác chưa phục vụ khách để phục vụ tốt là chính đáng. Còn đẩy đồng nghiệp làm thêm dịp lễ để “chớp thời cơ” thì là tiêu hao chính lực lượng của mình.
  • “Người đứng đầu tài giỏi là đủ.” Một đạo quân đi nhanh được là nhờ hàng nghìn người giữ kỷ luật. Kế hoạch táo bạo không chạy được trên một đội ngũ chưa được rèn.
  • “Thắng rồi là xong.” Theo sử sách phổ thông, sau chiến thắng Quang Trung chủ trương lập lại quan hệ hoà hiếu với nhà Thanh. Thắng trận và giữ yên lâu dài là hai việc khác nhau.

Điểm chung của các cách đọc sai là tách một chi tiết đẹp ra khỏi toàn bộ chuỗi quyết định. Đọc đại cục là đọc cả chuỗi: lui, chuẩn bị, tiến, chọn lúc, rồi giữ hoà.

Câu hỏi thường gặp

Quang Trung đại phá quân Thanh vào năm nào?

Quang Trung đại phá quân Thanh vào dịp Tết Kỷ Dậu năm 1789. Ngày mùng 5 Tết, sau trận Ngọc Hồi – Đống Đa, quân Tây Sơn vào Thăng Long. Trước đó, cuối năm 1788, Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế ở Phú Xuân, lấy hiệu Quang Trung.

Vì sao quân Tây Sơn ở Bắc Hà lui về Tam Điệp?

Theo kiến thức phổ thông, lực lượng Tây Sơn ở Bắc Hà không đủ để đối đầu trực diện với quân Thanh. Theo kế của Ngô Thì Nhậm, họ rút khỏi Thăng Long về giữ phòng tuyến Tam Điệp – Biện Sơn để bảo toàn lực lượng, chờ quân chủ lực từ phía nam ra.

Vì sao chọn dịp Tết để tiến quân lại hiệu quả?

Vì dịp Tết là lúc đối phương lơi lỏng nhất: lo đón năm mới, tin rằng đối thủ còn ở xa, không nghĩ sẽ có giao chiến. Đánh vào lúc đối phương chủ quan nhất cho hiệu quả cao hơn nhiều so với đánh lúc họ đang cảnh giác.

Hành quân thần tốc có phải là bỏ qua chuẩn bị không?

Không. Tốc độ của quân Tây Sơn đến từ việc làm song song, như tuyển thêm quân ở Nghệ An trên đường ra Bắc, và từ kỷ luật của đội ngũ. Nhanh có tính toán khác vội vàng ở chỗ mọi thứ quan trọng đã được chuẩn bị hoặc được bổ sung trên đường.

Làm sao nhận ra thời cơ trong công việc hằng ngày?

Hãy nhìn tình trạng của hoàn cảnh và của những người cùng cạnh tranh, không nhìn cảm giác sốt ruột của mình. Những khoảng mà người khác đang nghỉ, đang chủ quan hoặc chưa kịp phản ứng thường là thời cơ, nếu bạn đã chuẩn bị xong từ trước.

Bài học Tết Kỷ Dậu có thể kể cho trẻ như thế nào?

Có thể kể rằng vua Quang Trung chuẩn bị rất kỹ, cho quân ăn Tết sớm rồi đi thật nhanh. Hỏi con vì sao người ta chọn dịp Tết, và vì sao chuẩn bị trước lại giúp đi nhanh, thay vì tả cảnh đánh nhau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138