Hội nghị Diên Hồng là lần nhà Trần mời các bô lão trong cả nước về điện Diên Hồng, hỏi nên hoà hay nên đánh trước cuộc tấn công lần thứ hai của quân Nguyên năm 1285, và các bô lão đồng thanh xin đánh. Giá trị đại cục của hội nghị không nằm ở chỗ triều đình thiếu ý kiến, mà ở chỗ một quyết định đòi cả nước chịu hi sinh thì cả nước cần được hỏi và cùng nói ra.
Trước đó, năm 1282, nhà Trần đã họp vương hầu, quan lại ở Bình Than để bàn kế giữ nước. Hai hội nghị cho thấy một cách ra quyết định có tầng lớp: bàn kế với người cầm quân, hỏi ý chí với người sẽ gánh hậu quả. Bài này đọc lại cách làm ấy và đem nó vào những quyết định lớn trong cơ quan, trong gia đình, trong một nhóm bạn. Phần diễn giải là cách đọc của người viết.
Vì sao một triều đình mạnh vẫn cần hỏi dân
Có một cách hiểu ngây thơ về Hội nghị Diên Hồng: vua không biết phải làm gì nên hỏi người khác. Đọc như vậy là bỏ qua đại cục. Nhà Trần đã có tướng giỏi, đã họp bàn ở Bình Than, đã chuẩn bị từ nhiều năm. Câu hỏi “hoà hay đánh” đưa ra trước các bô lão không phải để tìm kế sách, mà để xác lập một điều kiện mà kế sách nào cũng cần: ý chí chung.
Hãy nhớ lại những gì cuộc kháng chiến sẽ đòi hỏi: rút khỏi kinh thành, dân bỏ làng, cất giấu lương thực, chịu đựng nhiều tháng. Không có mệnh lệnh nào đủ mạnh để buộc hàng triệu người làm những việc ấy nếu họ không tin vào lý do. Khi chính những người cao tuổi, đại diện cho làng xóm, nói ra chữ “đánh”, quyết định ấy không còn là của riêng triều đình. Nó trở thành lời hứa của nhiều người với nhau.
Theo cách đọc này, hội nghị là một nước đi để biến một quyết định từ trên xuống thành một cam kết từ dưới lên. Đó là thứ không đội quân nào mua được, và là nền cho những quyết định khó như vườn không nhà trống về sau.
Cũng nên để ý lựa chọn người được hỏi. Các bô lão là những người được làng xóm nể, lời họ nói ra có sức nặng khi về tới làng. Hỏi đúng người có tiếng nói trong cộng đồng thì một câu trả lời lan ra được rất xa. Trong một cơ quan, đó thường không phải người có chức vụ cao nhất, mà là người được đồng nghiệp tin và hay hỏi ý.
Bình Than và Diên Hồng: hai cuộc họp, hai mục đích
Nhìn hai hội nghị cạnh nhau sẽ thấy một nguyên tắc tổ chức rất đáng học: không phải câu hỏi nào cũng đem ra hỏi mọi người, và không phải người nào cũng chỉ cần nghe lệnh.
| Mặt | Hội nghị Bình Than (1282) | Hội nghị Diên Hồng (trước kháng chiến 1285) |
|---|---|---|
| Ai được mời | Vương hầu, quan lại, người cầm quân | Các bô lão đại diện cho dân |
| Câu hỏi chính | Giữ nước bằng cách nào | Hoà hay đánh |
| Loại quyết định | Kế hoạch, phân công | Ý chí, sự đồng thuận |
| Đòi hỏi ở người dự | Hiểu biết chuyên môn, trách nhiệm cầm quân | Đại diện cho tiếng nói của làng xóm |
| Kết quả cần có | Phương án hành động | Sự đồng lòng chịu hi sinh |
Bài học tổ chức ở đây: câu hỏi “làm thế nào” nên bàn với người có chuyên môn và trách nhiệm; câu hỏi “có làm không” khi nó đòi mọi người cùng chịu thì nên hỏi chính những người sẽ chịu. Lẫn hai loại câu hỏi là nguồn gốc của rất nhiều cuộc họp vô ích.
Những cách hỏi ý kiến làm hỏng việc
Không phải cuộc họp lấy ý kiến nào cũng tạo được đồng lòng. Có những cách hỏi khiến người ta thấy mình bị lợi dụng, hoặc khiến quyết định yếu đi. Dưới đây là những lỗi hay gặp trong cơ quan và gia đình.
- Hỏi khi đã quyết xong. Người được hỏi nhận ra rất nhanh. Lần sau họ sẽ im lặng hoặc nói cho có, và bạn mất luôn kênh nghe thật.
- Hỏi chuyện chuyên môn với người không có chuyên môn. Hỏi cả phòng nên chọn phần mềm kế toán nào là đẩy trách nhiệm đi, không phải lấy ý kiến.
- Không nói rõ cái giá. Hỏi “có muốn cố gắng không” mà giấu chuyện phải làm thêm ba tháng thì sự đồng ý ấy rỗng.
- Chỉ mời người đồng ý với mình. Đồng thanh của những người cùng ý là tiếng vọng, không phải đồng lòng.
- Hỏi xong không trả lời lại. Người ta cần biết ý kiến của mình đã đi về đâu, kể cả khi không được chọn.
- Biến cuộc họp thành buổi bỏ phiếu cho mọi việc. Người đứng đầu vẫn phải chịu trách nhiệm quyết định; lấy ý kiến không phải để trốn trách nhiệm.
Điểm chung của các lỗi trên là coi việc hỏi như thủ tục. Hội nghị Diên Hồng có giá trị vì câu hỏi là thật, cái giá là thật, và câu trả lời thật sự được dùng.
Ngoài đời: một gia đình ở Huế quyết chuyện đón bà về ở cùng
Ông bà nội của bé Na ở Huế đã ngoài tám mươi. Ông mất năm ngoái, bà ở một mình trong căn nhà cũ. Bố mẹ Na bàn với nhau và nghiêng về việc đón bà về ở cùng. Nhưng căn nhà chỉ có ba phòng, Na đang học lớp 11, em trai học lớp 6, và mẹ Na làm ca đêm ở bệnh viện. Đón bà về nghĩa là cả nhà phải đổi nếp sống.
Bố Na làm theo hai bước giống Bình Than và Diên Hồng. Bước một, hai vợ chồng tự bàn “làm thế nào”: ai nhường phòng, ai đưa bà đi khám, chi tiêu thay đổi ra sao, có cần thuê người giúp vài buổi không. Bước hai, cả nhà ngồi lại vào một buổi tối, kể cả hai đứa nhỏ, để hỏi “có làm không”. Bố nói rõ cái giá: Na sẽ ở chung phòng với em, giờ giấc phải nhỏ tiếng hơn, cuối tuần ít đi chơi hơn.
Na ngập ngừng, rồi nói con đồng ý nếu được một góc học riêng có rèm. Em trai xin được dạy bà dùng điện thoại gọi video cho cô út. Khi bà về, chính hai đứa là người giữ giờ uống thuốc cho bà. Một quyết định từ trên xuống có thể làm được việc, nhưng một quyết định cả nhà cùng nói “có” thì được gánh bằng nhiều đôi vai.
Cách tổ chức một “Diên Hồng” nhỏ trong nhóm của bạn
Khi một quyết định đòi nhiều người cùng chịu thiệt một thời gian, có thể dùng trình tự sau. Áp dụng được cho một phòng làm việc, một nhóm học tập, một gia đình hay một hội bạn.
- Tách câu hỏi “làm thế nào” ra bàn trước với vài người có trách nhiệm, đến khi có phương án đủ rõ.
- Viết câu hỏi “có làm không” bằng một câu ngắn, dễ hiểu, không vòng vo.
- Ghi rõ cái giá mỗi người sẽ phải chịu, càng cụ thể càng tốt: thời gian, tiền, sự bất tiện.
- Mời đúng những người sẽ gánh hậu quả, kể cả người ít nói nhất.
- Để mọi người nói điều kiện của mình, như Na xin một góc học riêng. Điều kiện nhỏ thường là chỗ giữ cam kết lâu dài.
- Chốt lại thành lời, nhắc lại cho mọi người nghe, và hẹn ngày cùng nhìn lại.
Bước năm là chỗ khác biệt giữa hỏi ý và xin phép. Khi người ta được đặt điều kiện, họ không chỉ đồng ý mà còn trở thành người giữ quyết định ấy. Trong sử, ý chí “đánh” của các bô lão được giữ bằng hành động của làng xóm suốt cuộc kháng chiến.
Trên bàn cờ: khi một mình bạn quyết, các quân vẫn phải “đồng lòng”
Cờ tướng là trò một người điều khiển cả đội quân, nên có vẻ không liên quan đến chuyện hỏi ý. Nhưng người chơi giỏi vẫn nói về “sự phối hợp” của các quân: một kế hoạch tấn công chỉ chạy được khi các quân đều ở chỗ hỗ trợ nhau. Một xe lao lên một mình, các quân khác còn nằm ở nhà, là một quyết định không có đồng lòng.
Câu tự hỏi trước một kế hoạch lớn trên bàn cờ là: quân nào tham gia, quân nào đang đứng ngoài, và quân đứng ngoài có cản đường quân khác không? Nếu nửa đội quân chưa sẵn sàng, đó là dấu hiệu nên dừng vài nước để dàn quân trước, như triều đình họp Bình Than, hỏi Diên Hồng trước khi bước vào cuộc chiến dài.
Ví dụ dễ hình dung: bạn muốn mở một đợt tấn công vào cánh trái của đối phương, xe đã sẵn sàng, pháo đã ở vị trí, nhưng mã bên cánh phải còn bị kẹt sau quân của chính mình. Đánh ngay thì đợt tấn công thiếu một quân, đối phương chỉ cần chặn đúng chỗ là xong. Dừng hai nước để giải phóng con mã thì mất chút thời gian, nhưng đợt tấn công sau đó có đủ cả đội. Người chơi vội thường thua ở chỗ này: kế hoạch đúng, nhưng đội quân chưa “đồng lòng”.
Ba điều hội nghị Diên Hồng không phải
Không phải bỏ phiếu thay cho người lãnh đạo. Trách nhiệm điều hành cuộc kháng chiến vẫn nằm ở triều đình và các tướng. Hội nghị hỏi về ý chí, không giao cho các bô lão quyết định cách bày quân. Trong công việc cũng vậy: lấy ý kiến không có nghĩa là người đứng đầu được phép đứng ngoài khi việc hỏng.
Không phải màn trình diễn. Một cuộc họp đồng thanh mà mọi người biết trước kịch bản thì không tạo ra cam kết. Giá trị của câu trả lời “đánh” nằm ở chỗ những người nói ra nó hiểu rằng chính họ và làng xóm họ sẽ phải chịu. Cuộc họp nào giấu cái giá đi thì chỉ còn là nghi thức.
Không phải lời hứa sẽ dễ dàng. Đồng lòng ở đầu cuộc không bảo đảm đồng lòng ở giữa cuộc. Sau hội nghị, cuộc kháng chiến vẫn có những giai đoạn rất khó, phải rút khỏi kinh thành. Người tổ chức “Diên Hồng” trong nhà mình cần nhớ: đồng ý hôm nay phải được nuôi bằng việc cùng nhìn lại, cùng điều chỉnh về sau.
Câu hỏi thường gặp
Hội nghị Diên Hồng diễn ra khi nào và ai triệu tập?
Hội nghị Diên Hồng do nhà Trần triệu tập, mời các bô lão trong cả nước về điện Diên Hồng, trước cuộc tấn công lần thứ hai của quân Nguyên năm 1285. Thượng hoàng Trần Thánh Tông thường được nhắc đến là người chủ trì.
Hội nghị Bình Than khác Hội nghị Diên Hồng thế nào?
Hội nghị Bình Than năm 1282 họp vương hầu, quan lại để bàn kế sách giữ nước. Hội nghị Diên Hồng mời các bô lão đại diện cho dân để hỏi nên hoà hay đánh. Một bên bàn cách làm, một bên hỏi ý chí chung.
Vì sao triều đình đã có tướng giỏi vẫn cần hỏi ý các bô lão?
Vì cuộc kháng chiến đòi cả nước chịu hi sinh: bỏ làng, cất lương, chịu khổ nhiều tháng. Sự đồng lòng ấy không ra lệnh được, nên cần hỏi để biến quyết định của triều đình thành cam kết của nhiều người.
Có nên lấy ý kiến cả nhà trước mọi quyết định không?
Không cần với mọi việc. Nên hỏi cả nhà khi quyết định đòi mọi người cùng thay đổi nếp sống hay chịu thiệt. Những việc chuyên môn hoặc nhỏ thì người có trách nhiệm quyết, rồi báo lại cho mọi người biết.
Làm sao để cuộc họp lấy ý kiến không thành hình thức?
Hỏi khi chưa quyết xong, nói rõ cái giá mỗi người phải chịu, mời cả người không đồng ý, và sau đó trả lời lại xem ý kiến đã được dùng thế nào. Thiếu những điều này thì người ta sẽ chỉ nói cho có.