Năm 1077, khi phòng tuyến sông Như Nguyệt đã đứng vững và quân Tống mỏi mệt, thiếu lương, Lý Thường Kiệt chủ động đề nghị giảng hoà, để quân Tống rút về. Ông không đuổi đến cùng dù đang ở thế có lợi. Quyết định ấy kết thúc chiến tranh sớm, tránh cho đất nước một cuộc giằng co kéo dài với một nước lớn hơn nhiều lần.
Bài học ở đây là bài học khó nhất của người đang thắng: biết dừng. Ai cũng hiểu cần dừng khi thua, nhưng ít người dừng được khi đang có lợi. Bài này đọc lại quyết định giảng hoà như một nước đi đại cục, chỉ ra cái được và cái nhường, rồi đem vào bàn cờ, vào tranh chấp làm ăn và vào những cuộc cãi nhau trong nhà. Phần diễn giải là cách đọc của người viết.
Tình thế ở sông Như Nguyệt
Theo kiến thức phổ thông, sau cuộc tiến công năm 1075–1076, Lý Thường Kiệt cho dựng phòng tuyến dọc sông Như Nguyệt (một đoạn sông Cầu ngày nay). Năm 1077 quân Tống do Quách Quỳ chỉ huy kéo sang, đóng ở bờ bắc, nhiều lần tìm cách vượt sông nhưng không thành. Thời gian kéo dài, quân Tống thiếu lương, đau ốm nhiều, tinh thần sa sút.
Đến lúc đó, quân nhà Lý có lợi thế rõ: đứng trên đất mình, tiếp tế gần, đối phương đã kiệt sức. Một người chỉ nhìn trận đánh sẽ muốn đánh tiếp cho đến khi tiêu diệt hoàn toàn. Lý Thường Kiệt chọn khác: chủ động đề nghị giảng hoà, để quân Tống có đường rút về.
Vì sao đó là lựa chọn đại cục? Vì cuộc đối đầu không chỉ là trận này. Phía bên kia là một nước lớn, có thể tiếp tục gửi quân sang nhiều lần nữa nếu bị dồn vào thế phải gỡ thể diện. Kết thúc ở thời điểm mình đang có lợi, bằng một cách để đối phương còn đường lui, là giữ được cái được mà không mua thêm một vòng thù hận mới.
Đánh đến cùng hay giảng hoà: cân hai phía
Bảng dưới đây so sánh hai lựa chọn theo cách đọc của người viết. Mục đích không phải là phán xét lựa chọn nào đúng tuyệt đối, mà là cho thấy những dòng người ta hay bỏ quên khi đang thắng.
| Mặt | Đánh đến cùng | Chủ động giảng hoà |
|---|---|---|
| Thắng lợi trước mắt | Có thể lớn hơn nếu mọi chuyện suôn sẻ | Giữ được thành quả đang có |
| Thiệt hại của bên mình | Tiếp tục mất người, mất của trong thời gian kéo dài | Dừng mất mát ngay |
| Phản ứng của đối phương | Bị dồn vào đường cùng, dễ đánh liều hoặc trả thù về sau | Có đường lui, ít lý do quay lại gỡ thể diện |
| Rủi ro bất ngờ | Càng kéo dài càng nhiều biến số: dịch bệnh, thời tiết, quân tiếp viện | Khoá rủi ro ở mức hiện tại |
| Sức để làm việc khác | Dồn hết vào chiến tranh | Rảnh tay xây dựng, phục hồi |
| Cái phải nhường | Không nhường gì | Nhường cảm giác thắng trọn, nhường cơ hội trả đũa |
Dòng cuối là chỗ khó nhất. Giảng hoà khi đang thắng là chấp nhận không có cái kết rực rỡ nhất. Người nhìn đại cục đổi cảm giác thắng trọn lấy một kết cục bền.
Ba lý do người đang thắng thường không dừng được
Nghĩ rằng đà thắng sẽ kéo dài mãi. Khi mọi thứ đang thuận, người ta hay coi trạng thái hiện tại là bình thường và kéo dài nó ra tương lai. Nhưng lợi thế của quân nhà Lý ở Như Nguyệt dựa vào việc giữ sông; khi chuyển sang đuổi đánh trên đất đối phương, lợi thế ấy không còn. Lợi thế thường gắn với một vị trí, rời vị trí là mất.
Muốn đối phương phải thừa nhận thua. Đây là cái bẫy cảm xúc. Mục tiêu thật là đất nước yên, không phải đối phương cúi đầu. Đòi hỏi bên kia nhận thua công khai thường khiến họ chống đến cùng, vì lúc đó thứ họ bảo vệ là thể diện, không còn là lợi ích.
Tiếc những gì đã bỏ ra. Đã tốn nhiều công sức, nhiều người, nên muốn “lấy lại vốn” bằng một chiến thắng lớn hơn. Nhưng cái đã bỏ ra không lấy lại được bằng việc bỏ thêm. Câu hỏi đúng là: từ hôm nay trở đi, đánh tiếp hay dừng thì cái nào lợi hơn?
Sợ bị coi là nhát. Người đang thắng mà dừng thường bị người xung quanh hỏi vặn: sao không làm tới? Áp lực ấy có thật, nhất là với người đứng đầu một nhóm đang hăng. Cách đỡ áp lực là nói rõ mục tiêu ngay từ đầu, để khi dừng, mọi người thấy đó là hoàn thành việc đã định chứ không phải lùi bước. Người chỉ huy giỏi đặt sẵn điểm dừng trước khi bắt đầu, không đợi đến lúc say thắng mới tính.
Trên bàn cờ tướng: hơn quân rồi thì đơn giản hoá
Người chơi cờ có kinh nghiệm hay nhắc một nguyên lý: khi đã hơn quân rõ rệt, hãy đơn giản hoá thế cờ. Nghĩa là đổi bớt quân khi có thể, giảm số tình huống phức tạp, để lợi thế được giữ nguyên tới cuối. Người mới chơi thì ngược lại: đang hơn quân lại muốn đánh cho thật đẹp, mở thêm mặt trận, lao vào những pha phức tạp, và không ít ván đã quay ngược vì một đòn phản công bất ngờ.
Tinh thần ấy gần với quyết định giảng hoà năm 1077. Đang có lợi thì không cần thêm rủi ro. Kết thúc gọn một ván cờ đang hơn quân không có gì kém vẻ vang hơn một đòn sát cục ngoạn mục; điểm số vẫn chỉ là một ván thắng.
Một điểm tinh tế nữa: người chơi giỏi khi hơn quân thường để ý không dồn vua đối phương vào thế tuyệt vọng quá sớm, vì đối phương lúc ấy sẽ đi những nước liều, khó lường. Cho đối phương một lối đi an toàn trong vài nước để rồi đổi quân về thế cờ đơn giản thường chắc hơn dồn ép.
Ngoài đời: hai anh em ở Hải Phòng chia phần xưởng
Anh Phong và em trai là anh Quân cùng góp vốn mở một xưởng cơ khí nhỏ ở Hải Phòng. Sau tám năm, hai anh em bất đồng về hướng đi và quyết định tách. Anh Phong giữ phần lớn hồ sơ, quen hết khách lớn, nên trong cuộc thương lượng chia phần, anh ở thế rất có lợi. Luật sư khuyên anh đòi thêm, vì em trai gần như không có lựa chọn.
Anh Phong nghĩ đến chuyện sau này: hai anh em còn chung cha mẹ già, chung ngày giỗ, chung họ hàng. Nếu đòi đến cùng, anh được thêm vài phần trăm giá trị xưởng nhưng mất một người em. Anh đề nghị chia theo tỷ lệ góp vốn ban đầu, cộng thêm một khoản cho phần công sức em trai đã bỏ, và giới thiệu cho em hai khách hàng cũ để em có chỗ bắt đầu.
Anh nhường một phần lợi thế, nhưng cuộc chia tay kết thúc trong hai tuần thay vì kéo dài cả năm ở toà. Đó là tinh thần giảng hoà năm 1077: dừng khi đang có lợi, để bên kia còn đường đi, và giữ được cái quý hơn một chiến thắng trọn.
Điều đáng chú ý là anh Phong không nhường mù quáng. Anh giữ phần cốt lõi là tên xưởng và hợp đồng với hai khách lớn nhất, vì đó là thứ nuôi sống công nhân của anh. Cái anh nhường là phần chênh lệch mà luật sư bảo anh đòi được, chứ không phải nền móng. Giảng hoà đúng là biết rõ mình giữ gì, nhường gì, trước khi ngồi vào bàn.
Câu tự hỏi khi đang thắng một cuộc tranh chấp
Trong một cuộc thương lượng, một vụ tranh chấp hay một trận cãi nhau trong nhà, lúc bạn thấy mình đang có lợi chính là lúc nên dừng lại hỏi những câu sau. Chúng không bảo bạn phải nhường, chỉ giúp bạn nhìn thấy cả bàn cờ.
- Mục tiêu ban đầu của mình là gì, và mình đã đạt được nó chưa?
- Nếu tiếp tục, mình được thêm gì cụ thể, và rủi ro thêm là gì?
- Đối phương còn đường lui nào không, hay mình đang dồn họ vào thế chỉ còn cách đánh liều?
- Sau chuyện này, mình còn phải gặp, phải làm việc với người này bao lâu nữa?
- Nếu năm năm sau nhìn lại, mình muốn nhớ về chuyện này thế nào?
- Mình đang tiếp tục vì lợi ích, hay vì muốn đối phương phải thừa nhận thua?
Nếu câu cuối khiến bạn hơi ngượng, đó là dấu hiệu tốt để dừng. Lý Thường Kiệt giữ được nền độc lập mà không cần quân Tống phải chịu nhục; thành quả thật thường không cần đối phương cúi đầu.
Giảng hoà mà không đánh mất phần của mình
Biết dừng không có nghĩa là bỏ hết. Một cuộc giảng hoà tốt giữ được cái cốt lõi và chỉ nhường những thứ mình không cần. Dưới đây là trình tự có thể dùng khi bạn đang có lợi và muốn kết thúc một cuộc tranh chấp, từ chuyện làm ăn đến chuyện trong nhà.
- Viết ra cái cốt lõi không thể mất. Với nhà Lý năm 1077, đó là đất đai và nền độc lập. Với bạn có thể là quyền nuôi con, phần vốn gốc, hay danh dự nghề nghiệp. Chỉ một hai thứ thôi.
- Liệt kê những thứ có thể nhường mà không đau. Thường là cảm giác thắng trọn, lời xin lỗi công khai, một khoản nhỏ, hoặc thời hạn.
- Chọn thời điểm đề nghị khi lợi thế còn rõ. Đề nghị giảng hoà khi thế mình đang lên thì được nghe; đợi đến lúc thế đã xuống thì thành xin xỏ.
- Để bên kia có một cách kể chuyện chấp nhận được. Người ta dễ đồng ý hơn khi còn nói được với người nhà, với cấp trên rằng mình không thua trắng.
- Chốt bằng điều cụ thể, có hạn thời gian. Một thoả thuận mơ hồ dễ thành mầm cho lần tranh chấp sau.
Bước thứ tư thường bị coi nhẹ. Nhiều cuộc thương lượng đổ vỡ không vì điều kiện, mà vì một bên không thể về nhà kể lại kết quả mà không mất mặt. Chừa cho đối phương một câu chuyện để kể là chi phí rất rẻ cho một kết cục bền.
Câu hỏi thường gặp
Phòng tuyến sông Như Nguyệt nằm ở đâu và được dựng khi nào?
Phòng tuyến được dựng dọc sông Như Nguyệt, một đoạn của sông Cầu ngày nay, sau cuộc tiến công năm 1075–1076. Năm 1077 quân Tống kéo sang nhưng không vượt được phòng tuyến này.
Vì sao Lý Thường Kiệt chủ động giảng hoà khi đang có lợi?
Cách đọc phổ biến là để kết thúc chiến tranh sớm, tránh cuộc giằng co kéo dài với một nước lớn, giữ thành quả đang có và mở đường cho quan hệ hoà bình. Quân Tống lúc đó đã mỏi mệt, thiếu lương nên chấp nhận rút về.
Giảng hoà khi đang thắng có phải là yếu đuối không?
Không. Giảng hoà khi đang thắng là chủ động chọn cách kết thúc, trong khi giảng hoà khi đang thua là bị ép. Người đang có lợi mà dừng được là người làm chủ tình thế, không bị đà thắng cuốn đi.
Áp dụng bài học biết dừng trong cờ tướng thế nào?
Khi đã hơn quân rõ, hãy đơn giản hoá thế cờ, đổi bớt quân, tránh mở thêm những pha phức tạp. Mục tiêu là đưa lợi thế về tới cuối ván an toàn, không cần một đòn kết thúc thật đẹp.
Làm sao biết đã đến lúc dừng trong một cuộc tranh chấp?
Khi mục tiêu ban đầu đã đạt, khi mỗi bước tiếp theo đem lại ít hơn rủi ro nó mở ra, và khi bạn nhận ra mình tiếp tục chủ yếu vì muốn đối phương nhận thua. Ba dấu hiệu đó xuất hiện thì nên cân nhắc dừng.