Đánh cờ không có kế hoạch là đi từng nước một cách ngẫu nhiên hoặc chỉ để đáp lại đối phương, không có ý định chung nào nối các nước của mình lại với nhau. Mỗi nước có thể không sai, nhưng cộng lại thì quân của bạn đứng rời rạc, còn đối phương thì từng bước dẫn ván cờ đi theo hướng họ muốn.
Kế hoạch trong cờ không cần là một chuỗi mười nước tính sẵn. Nó chỉ cần là một mục tiêu nhỏ, rõ ràng, cho vài nước tới, kiểu đưa xe ra lộ giữa hay dồn sức ép vào cánh phải. Bài này giúp bạn nhận ra lúc mình đang đi nước vu vơ, cách đặt một mục tiêu đủ dùng, cách đổi kế hoạch khi tình thế đổi, và vì sao những tuần làm việc trôi đi không để lại gì cũng giống một ván cờ không kế hoạch.
Hai người bạn ở Hải Phòng và ván cờ trôi
Anh Long và anh Quang là bạn cũ, cuối tuần hay ngồi đánh cờ bên hồ ở Hải Phòng. Anh Quang đánh chắc, ít khi thua quân, nhưng thua anh Long đều đặn. Một lần bị hỏi vì sao, anh Long nói thật: anh Quang đi nước nào cũng được, nhưng chẳng nước nào đi về đâu. Đẩy tốt ở cánh này, lên mã ở cánh kia, rút pháo về giữa, rồi lại đưa ra. Còn anh Long thì từ giữa ván đã nhắm dồn sức vào một cánh, và đến khi anh Quang nhận ra thì ở cánh ấy anh đã thiếu quân phòng thủ.
Điều đáng chú ý là anh Quang không mắc lỗi rõ ràng nào. Không để hở quân, không đi nước sai luật, không bị bẫy. Anh chỉ thiếu một thứ: câu trả lời cho câu hỏi mình đang muốn gì trong vài nước tới. Thiếu câu trả lời ấy, anh luôn phản ứng sau, và trong cờ, người phản ứng sau thường là người thua.
Đây là lỗi khó nhận ra nhất trong danh sách lỗi tư duy, vì nó không để lại dấu vết rõ rệt. Khi xem lại ván thua, người mắc lỗi thường tìm nước hỏng cuối cùng, mà không thấy rằng mười nước trước đó đã trôi mà không xây được gì.
Dấu hiệu bạn đang đi nước vu vơ
Hãy thử soi lại vài ván gần đây với danh sách sau. Thấy mình trong nhiều dòng thì nhiều khả năng bạn đang đánh không có kế hoạch.
- Không trả lời được trong một câu: mấy nước vừa rồi mình định làm gì.
- Quân của mình hay đi qua đi lại, cùng một quân dời chỗ hai ba lần mà không đến đâu.
- Phần lớn nước đi của mình là đáp lại đe doạ của đối phương, rất ít nước tự mình tạo ra đe doạ.
- Quân của mình rải đều khắp bàn, không cánh nào có hai ba quân phối hợp với nhau.
- Khi đối phương đi một nước yên lặng, mình lúng túng không biết đi gì, rồi đẩy đại một con tốt.
- Sau ván, mình nhớ nước thua quân nhưng không nhớ được ý đồ chính của bất kỳ đoạn nào.
Dấu hiệu thứ năm rất đáng chú ý. Khi không có gì bắt buộc phải làm, người có kế hoạch biết ngay việc tiếp theo, còn người không có kế hoạch thấy trống rỗng. Chính những khoảnh khắc yên lặng ấy là lúc kế hoạch quyết định ai được đi trước một bước.
Cách đặt một mục tiêu nhỏ giữa ván
Kế hoạch tốt cho người chơi phong trào là một mục tiêu đủ nhỏ để làm được trong ba đến năm nước, và đủ rõ để kiểm tra xem đã xong chưa. Mỗi khi thế cờ yên, hãy làm theo các bước sau.
- Nhìn toàn bàn và chọn ra quân kém nhất của mình, quân đang đứng chỗ không làm được việc gì.
- Hỏi quân ấy nên đứng ở đâu để có ích nhất: chiếm lộ, che cung, hay áp sát một điểm yếu của đối phương.
- Tìm điểm yếu rõ nhất của đối phương: một cánh thiếu quân, một lộ bỏ ngỏ, một quân bị trói.
- Gộp hai điều trên thành một câu mục tiêu, ví dụ: đưa xe sang lộ giữa rồi cùng pháo ép vào cánh trái.
- Mỗi nước tiếp theo, hỏi nước này có đưa mình gần mục tiêu hơn không, trừ khi phải đáp một đe doạ trực tiếp.
- Khi mục tiêu xong hoặc thế cờ đổi hẳn, quay lại bước một.
Cách làm quân kém nhất trở nên hữu ích là một nguyên tắc rất xưa của người chơi cờ, và nó có ưu điểm lớn: lúc nào bạn cũng có việc để làm. Không cần đòn hoa mỹ, chỉ cần từng bước nâng quân yếu lên, ván cờ sẽ dần có hình.
Kế hoạch tốt và kế hoạch dở
Không phải kế hoạch nào cũng tốt. Có những kế hoạch quá lớn, quá cứng hoặc quá mơ hồ. So sánh dưới đây giúp bạn tự kiểm tra.
| Tiêu chí | Kế hoạch dùng được | Kế hoạch gây hại |
|---|---|---|
| Độ dài | Ba đến năm nước | Cả ván, tính sẵn từ đầu |
| Độ rõ | Nói được trong một câu | Chỉ là cảm giác muốn tấn công |
| Dựa vào đâu | Điểm yếu thật của đối phương | Ý thích của mình |
| Khi đối phương đổi hướng | Điều chỉnh hoặc đổi kế hoạch | Vẫn đi tiếp như không thấy gì |
| Kiểm tra được không | Biết lúc nào đã xong | Không biết lúc nào dừng |
Dòng thứ tư quan trọng hơn cả. Kế hoạch là để dẫn đường, không phải để trói tay. Người chơi bám cứng một kế hoạch dù đối phương đã bịt đường thì cũng thua như người không có kế hoạch, chỉ là thua theo kiểu khác.
Dòng đầu tiên cũng đáng để ý. Người mới thường nghĩ kế hoạch càng dài càng giỏi, nhưng đối phương đi xen giữa mỗi nước của bạn, nên tính sẵn cả ván gần như chắc chắn sai từ nước thứ ba.
Kế hoạch ở mỗi giai đoạn của ván trông thế nào
Kế hoạch không giống nhau suốt ván. Ở mỗi giai đoạn, câu hỏi chính thay đổi, và người chơi không kế hoạch thường dùng cùng một kiểu nước đi cho mọi giai đoạn.
| Giai đoạn | Câu hỏi chính | Kế hoạch nhỏ điển hình |
|---|---|---|
| Đầu ván | Quân nào chưa ra trận | Đưa xe, mã, pháo ra vị trí làm việc được, không đi một quân nhiều lần |
| Trung cuộc | Đối phương yếu ở đâu | Dồn hai ba quân vào một cánh hoặc một lộ yếu |
| Khi bàn cờ thưa dần | Quân nào còn có thể tạo khác biệt | Đưa tốt qua sông, kích hoạt quân còn lại, giữ tướng an toàn |
Nhìn bảng sẽ thấy câu hỏi chính của mỗi giai đoạn rất ngắn, nhớ được dễ dàng. Mỗi khi thế cờ chuyển sang giai đoạn mới, chỉ cần đổi câu hỏi trong đầu là kế hoạch tự hiện ra. Người không kế hoạch thì vẫn đi những nước kiểu đầu ván khi đã ở giữa ván, hoặc vẫn tìm đòn tấn công khi bàn cờ chỉ còn vài quân.
Bảng này chỉ là khung ý tưởng, không phải chuỗi nước đi. Thứ tự khai quân cụ thể thì có nhiều cách, tuỳ thói quen và tuỳ đối phương; điều quan trọng là bạn biết mình đang ở giai đoạn nào và đang trả lời câu hỏi nào.
Khi nào phải bỏ kế hoạch
Có đe doạ trực tiếp. Đối phương đe doạ chiếu hết hoặc bắt quân mạnh thì mọi kế hoạch đều phải đợi. Xử lý xong đe doạ rồi mới quay lại.
Đối phương để lộ cơ hội lớn hơn. Bạn đang dồn ở cánh trái, đối phương sơ ý bỏ trống cánh phải. Giữ kế hoạch cũ lúc ấy là bỏ lỡ.
Mục tiêu đã không còn ý nghĩa. Quân yếu của đối phương mà bạn nhắm vào đã được đổi đi, hoặc lộ bạn muốn chiếm đã bị chặn chắc. Đi tiếp là phí nước.
Bạn đã đi nhiều nước mà không tiến. Ba bốn nước liền mà mục tiêu vẫn xa như cũ vì đối phương phòng thủ tốt, thì có thể kế hoạch đã sai từ đầu. Đừng cố thêm nước thứ năm; quay lại tìm quân kém nhất và điểm yếu khác.
Thế cờ đã đổi bản chất. Sau một loạt đổi quân, ván cờ từ trung cuộc chuyển sang gần tàn cuộc. Kế hoạch tấn công vào cung thường phải nhường chỗ cho kế hoạch đưa tốt qua sông hoặc dồn quân ép chậm.
Tuần làm việc không kế hoạch cũng là một ván cờ trôi
Chị Ngân làm hành chính ở một công ty tại Hải Phòng. Tuần nào chị cũng bận từ sáng tới tối, trả lời tin nhắn, xử lý giấy tờ, đi họp. Cuối tháng nhìn lại, việc lớn chị được giao là chuẩn hoá hồ sơ nhân sự vẫn nằm nguyên. Không có ngày nào chị lười, chỉ là mọi ngày đều dành cho việc phản ứng, giống anh Quang đi nước nào cũng đáp lại đối phương.
Cách chị sửa giống hệt cách đặt mục tiêu nhỏ giữa ván. Đầu mỗi tuần, chị chọn một việc kém nhất, tức là việc quan trọng mà bị bỏ lâu nhất, rồi viết một câu mục tiêu cho tuần: xong hồ sơ của phòng kinh doanh. Mỗi ngày dành một khoảng cố định cho câu đó, phần còn lại vẫn trả lời tin nhắn như cũ. Ba tháng sau, việc chuẩn hoá xong.
Ở nhà cũng vậy. Một gia đình không có mục tiêu cho năm học của con sẽ chạy theo từng đợt kiểm tra, từng lời khuyên của phụ huynh khác. Một câu mục tiêu nhỏ cho mỗi học kỳ, chẳng hạn giúp con tự đọc sách mỗi tối, đã đủ để các quyết định nhỏ hằng ngày có hướng.
Tự kiểm sau mỗi ván và mỗi tuần
Thói quen có kế hoạch được xây bằng cách hỏi lại sau mỗi lần chơi, mỗi tuần làm việc. Mấy câu dưới đây ngắn, nhưng hỏi đều đặn sẽ thấy khác.
- Trong ván vừa rồi, mình có đặt được mục tiêu nào không, mục tiêu đó là gì.
- Có đoạn nào mình đi năm sáu nước mà không nói được mình đang làm gì không.
- Quân kém nhất của mình suốt ván là quân nào, mình có lúc nào cố nâng nó lên không.
- Tuần này mình đã dành bao nhiêu thời gian cho việc mình tự chọn, bao nhiêu cho việc phản ứng.
- Tuần tới, câu mục tiêu một dòng của mình là gì.
Không cần trả lời hay. Chỉ cần mỗi lần trả lời được nhiều hơn lần trước một chút. Người chơi có kế hoạch không phải là người giỏi tính toán hơn, mà là người quen hỏi mình đang muốn gì trước khi chạm vào quân.
Câu hỏi thường gặp
Kế hoạch trong cờ tướng có phải là tính trước nhiều nước không?
Không hẳn. Với người chơi phong trào, kế hoạch tốt là một mục tiêu nhỏ cho ba đến năm nước tới, nói được trong một câu, như đưa một quân kém lên vị trí tốt hoặc dồn sức ép vào một cánh yếu của đối phương.
Khi không biết đi gì thì nên làm gì?
Hãy tìm quân kém nhất của mình, quân đang đứng chỗ không làm được việc gì, rồi hỏi nó nên đứng ở đâu để có ích. Đưa quân ấy lên là một kế hoạch nhỏ luôn dùng được khi thế cờ yên.
Có nên giữ kế hoạch tới cùng không?
Không. Kế hoạch phải đổi khi có đe doạ trực tiếp, khi đối phương để lộ cơ hội lớn hơn, khi mục tiêu không còn ý nghĩa hoặc thế cờ đã đổi bản chất. Bám cứng kế hoạch cũ cũng là một cách thua.
Vì sao đánh chắc, ít mất quân mà vẫn hay thua?
Có thể vì bạn đang đánh không kế hoạch: mỗi nước đều an toàn nhưng không nối với nhau, nên đối phương có thời gian dẫn ván cờ đi theo ý họ. Thử đặt một câu mục tiêu mỗi khi thế cờ yên và xem kết quả thay đổi thế nào.
Thói quen đặt mục tiêu nhỏ trong cờ có dùng được trong công việc không?
Dùng được. Mỗi tuần chọn một việc quan trọng bị bỏ lâu nhất, viết một câu mục tiêu và dành một khoảng cố định mỗi ngày cho nó. Phần còn lại vẫn xử lý việc phát sinh như bình thường.