Nước đi chỉ mất vài giây thường hỏng không phải vì người chơi kém, mà vì vài giây không đủ cho cả hai việc: thấy ý của mình và kiểm tra nước đáp của đối phương. Nóng vội cắt mất việc thứ hai, nên nước đi nhanh hay đúng ở chỗ dễ và sai ở chỗ khó, đúng những chỗ quyết định ván cờ.
Nhanh không có tội. Người chơi lâu năm đi nhanh ở những nước quen thuộc là chuyện bình thường. Lỗi nằm ở chỗ đi nhanh đều tay ở mọi nước, kể cả nước then chốt. Bài này phân biệt nhanh và vội, chỉ ra những nguồn gốc của nóng vội, một cách chia thời gian cho cả ván, và cách đặt nhịp dừng ở đúng chỗ, trên bàn cờ lẫn trong tin nhắn công việc.
Giờ nghỉ trưa ở TP Hồ Chí Minh và mười ván cờ nhanh
Phong làm kế toán ở một công ty tại TP Hồ Chí Minh. Giờ nghỉ trưa, anh mở ứng dụng cờ trên điện thoại, chơi liền năm sáu ván, mỗi ván vài phút. Anh đi rất nhanh, thường chỉ hai ba giây mỗi nước, và thắng cũng khá nhiều. Nhưng có một kiểu thua lặp đi lặp lại: đang ổn thì bất ngờ bị chiếu liên tục, hoặc mất xe vì một nước bắt đôi mà nhìn lại thì quá rõ.
Một hôm Phong thử chơi một ván chậm với đồng nghiệp ở văn phòng, không đồng hồ. Anh vẫn đi nhanh như thói quen, đồng nghiệp đi chậm, và anh thua. Đồng nghiệp bảo: anh đi nhanh tới mức em có thời gian nghĩ cho cả hai bên. Câu ấy làm Phong nhận ra tốc độ của mình không còn là lựa chọn mà là thói quen, kể cả khi không có lý do gì phải vội.
Chuyện này ngày càng phổ biến vì nhiều người học cờ trên điện thoại với các ván siêu nhanh. Tay quen bấm trước khi đầu kịp hỏi. Ở cờ nhanh, cái giá đó thấp vì đối phương cũng vội; ở ván chậm hay khi đối phương bình tĩnh, nó lộ ra rõ ràng.
Điều đáng chú ý là Phong không thiếu hiểu biết. Khi được hỏi lại về nước hỏng, anh thấy ngay lỗi chỉ sau vài giây nhìn. Nghĩa là năng lực có sẵn, chỉ thiếu vài giây để năng lực ấy kịp làm việc trước khi ngón tay chạm màn hình.
Nhanh và vội khác nhau thế nào
Hai thứ này nhìn từ ngoài giống nhau: tay đi quân nhanh. Khác nhau ở bên trong, ở chỗ người chơi đã kiểm tra gì trước khi đi.
| Khía cạnh | Nhanh có kiểm soát | Vội vàng |
|---|---|---|
| Ở loại nước nào | Nước quen, nước bắt buộc, thế cờ yên | Mọi nước, kể cả nước then chốt |
| Đã kiểm tra gì | Đã liếc qua nước chiếu, nước bắt quân của đối phương | Chỉ thấy ý của mình |
| Lý do đi nhanh | Đã biết nước đúng | Khó chịu khi phải ngồi im, sợ hết giờ |
| Khi gặp thế lạ | Tự động chậm lại | Vẫn giữ tốc độ cũ |
| Sau ván | Nhớ vì sao đi từng nước quan trọng | Không nhớ đã nghĩ gì |
Dòng thứ tư là phép thử đơn giản nhất. Người nhanh có kiểm soát luôn có một cái phanh tự động: gặp thế lạ là chậm. Người vội thì không có phanh, tốc độ đều tay bất kể bàn cờ ra sao. Nếu bạn nhận ra mình không bao giờ dừng lâu ở bất kỳ nước nào trong cả ván, khả năng cao đó là vội chứ không phải nhanh.
Những nguồn gốc của nóng vội
Khó chịu với sự im lặng. Ngồi nhìn bàn cờ không làm gì cảm giác như phí thời gian. Đi một nước, dù chưa chắc, cho cảm giác đang làm việc. Nhiều người đi nhanh chỉ để thoát khỏi cảm giác ấy.
Sợ hết giờ trước khi cần. Trong ván có đồng hồ, có người sợ hết giờ đến mức đi nhanh từ đầu, để rồi cuối ván còn nhiều thời gian mà ván đã thua. Thời gian không dùng cũng là thời gian bị phí.
Muốn tỏ ra giỏi. Đi nhanh trông có vẻ tự tin, nhất là khi có người đứng xem. Áp lực vô hình ấy khiến người chơi rút ngắn suy nghĩ ở những nước cần nghĩ lâu.
Thói quen từ cờ nhanh trên mạng. Chơi nhiều ván vài phút làm tay quen nhịp nhanh. Khi chuyển sang ván chậm, nhịp đó vẫn ở lại.
Muốn kết thúc một thế cờ khó chịu. Khi đang bị ép, ngồi lâu nhìn thế cờ xấu rất mệt. Đi nhanh là cách trốn cảm giác đó, nhưng cũng là cách nhanh nhất để thế xấu thành thế thua.
Chia thời gian cho cả ván
Người chơi có kinh nghiệm không chia đều thời gian cho mọi nước. Họ tiêu ít ở nước dễ để dành nhiều cho nước khó. Bạn có thể tập theo cách sau trong các ván có đồng hồ.
- Ở phần đầu ván, đi theo những nước quen thuộc với nhịp vừa phải, nhưng không đi kiểu bấm liền tay.
- Đánh dấu trong đầu những thời điểm then chốt: khi có ăn quân, chiếu tướng, đổi quân, hoặc khi cấu trúc cung tướng sắp thay đổi.
- Ở các thời điểm then chốt, cho phép mình dùng nhiều thời gian hơn hẳn bình thường, kể cả gấp ba gấp bốn.
- Sau mỗi thời điểm then chốt, liếc đồng hồ một lần để biết còn bao nhiêu cho phần còn lại.
- Nếu còn nhiều thời gian ở cuối ván mà thế đã xấu, ghi nhớ điều đó: lần sau dùng thời gian sớm hơn.
Ý chính là thời gian là một nguồn lực cần đầu tư, không phải thứ cần giữ cho tới cuối. Một ván thua mà đồng hồ còn quá nửa là dấu hiệu rõ nhất rằng bạn đã không dùng nguồn lực của mình ở chỗ cần.
Lúc nào đi nhanh là đúng
Nước bắt buộc. Đối phương chiếu và tướng chỉ có một chỗ chạy, hoặc vừa đổi quân và bạn phải ăn lại. Ngồi lâu ở những nước này không giúp gì, chỉ tiêu thời gian của chỗ khác.
Thế cờ quen thuộc. Những nước đầu ván bạn đã đi hàng trăm lần, những thế yên không bên nào có đe doạ. Ở đây đi nhanh vừa phải là hợp lý, miễn là bạn vẫn liếc qua nước chiếu của đối phương.
Khi gần hết giờ. Lúc đồng hồ chỉ còn vài chục giây, một nước an toàn đi kịp tốt hơn một nước hay mà hết giờ. Lúc ấy hãy ưu tiên nước giữ tướng an toàn và không để hở quân lớn.
Khi đã tính xong từ nhịp trước. Nếu trong lúc đối phương suy nghĩ, bạn đã tính sẵn nước đáp cho nước họ có khả năng đi nhất, thì khi họ đi đúng nước ấy bạn có thể đáp nhanh. Nhưng hãy liếc một lần xem nước họ vừa đi có khác gì dự đoán không.
Nhịp dừng ba câu trước nước quan trọng
Một nhịp dừng ngắn, lặp lại đều đặn, có tác dụng hơn mọi lời tự nhắc phải bình tĩnh. Trước những nước có ăn quân, chiếu tướng, đổi quân hoặc đưa quân mạnh đi xa, hãy hỏi đủ ba câu.
- Đối phương vừa đi nước đó để làm gì.
- Sau nước này của mình, đối phương có nước chiếu hoặc bắt quân nào không.
- Có nước nào khác mình chưa xem mà có thể tốt hơn không.
Ba câu này chỉ mất khoảng mười lăm đến hai mươi giây khi đã quen. Trên điện thoại, một mẹo nhỏ là bỏ tay khỏi màn hình trong lúc hỏi, để ngón tay không tự bấm trước khi đầu trả lời xong. Ở bàn cờ thật, nhiều người đặt hai tay lên đùi trong lúc suy nghĩ vì cùng lý do.
Đừng áp nhịp dừng cho mọi nước, vì như thế bạn sẽ hết giờ và chán. Chỉ áp cho loại nước quan trọng. Phân loại được nước nào quan trọng chính là một phần của kỹ năng.
Nóng vội ngoài đời: tin nhắn gửi trong ba giây
Lỗi đi cờ vội có họ hàng gần trong công việc. Nhận một tin nhắn khó chịu từ khách, trả lời ngay trong vòng một phút. Nhận một email hỏi về con số, gửi lại con số nhớ trong đầu mà không mở tài liệu. Duyệt một khoản chi vì người gửi bảo gấp. Những việc ấy giống nước cờ ba giây: hay đúng khi tình huống dễ, và sai đúng lúc tình huống khó.
Phong, người kế toán ở trên, kể rằng từ khi tập nhịp dừng trong cờ, anh tự áp dụng cho email công việc: những email có con số, có cam kết hoặc gửi cho cấp trên thì để nháp năm phút, đọc lại rồi mới gửi. Những tin nhắn thường ngày thì trả lời ngay như cũ. Anh nói cách phân loại này giống hệt phân loại nước then chốt trên bàn cờ.
Ở nhà cũng vậy. Quyết định mua một món đồ lớn vì thấy khuyến mãi sắp hết hạn, đồng ý ngay một lời mời đi chơi dài ngày khi chưa hỏi người trong nhà, tất cả là nước đi vội khi chưa hỏi phía bên kia sẽ đáp thế nào.
Bài tập một tháng để bớt vội
Thói quen vội không mất đi vì quyết tâm mà vì thay bằng một thói quen khác. Có thể thử chương trình nhẹ sau trong khoảng một tháng.
- Tuần đầu: chơi ít ván hơn nhưng dài hơn, ưu tiên ván có thời gian thoải mái.
- Tuần hai: trong mỗi ván, đếm số lần mình áp nhịp dừng ba câu, cố đạt ít nhất năm lần.
- Tuần ba: sau mỗi ván thua, tìm nước hỏng và xem mình đã dùng bao nhiêu giây cho nó.
- Tuần bốn: quay lại cờ nhanh nếu muốn, và xem nhịp dừng có tự bật lên ở nước quan trọng không.
Không cần so mình với ai hay đặt mục tiêu thắng bao nhiêu ván. Thứ cần quan sát là số nước hỏng do không thấy nước đáp có giảm đi hay không. Phần lớn người tập đều đặn thấy rõ thay đổi sau ba bốn tuần.
Nếu có bạn chơi cùng, hai người có thể cùng tập và xem lại ván cho nhau. Người ngồi ngoài thường thấy rõ lúc nào bạn đi vội hơn chính bạn, vì họ không bị cuốn vào nhịp của ván.
Câu hỏi thường gặp
Đi cờ nhanh có phải là dấu hiệu chơi giỏi không?
Không hẳn. Người giỏi đi nhanh ở nước quen và nước bắt buộc, nhưng tự động chậm lại khi gặp thế lạ hoặc nước then chốt. Đi nhanh đều tay ở mọi nước, kể cả nước khó, thường là dấu hiệu vội chứ không phải giỏi.
Chơi nhiều cờ nhanh trên điện thoại có hại không?
Không có hại nếu bạn xen kẽ với các ván chậm hơn. Cờ nhanh tốt cho phản xạ, nhưng chỉ chơi cờ nhanh dễ làm tay quen bấm trước khi đầu kịp kiểm tra nước đáp, và thói quen đó theo bạn sang cả ván chậm.
Nước nào cần dừng lại suy nghĩ lâu?
Những nước có ăn quân, chiếu tướng, đổi quân, đưa quân mạnh đi xa khỏi nhà, hoặc làm thay đổi cấu trúc cung tướng. Đây là những nước khó rút lại và có thể làm đổi chiều cả ván.
Sợ hết giờ thì phải làm sao?
Hãy chia thời gian theo độ khó của nước thay vì chia đều. Đi vừa phải ở nước quen để dành thời gian cho nước then chốt, và liếc đồng hồ sau mỗi thời điểm quan trọng. Một ván thua mà đồng hồ còn quá nửa là dùng thời gian chưa đúng chỗ.
Nhịp dừng ba câu dùng ngoài đời thế nào?
Trước khi gửi một tin nhắn quan trọng, duyệt một khoản chi hay đồng ý một việc lớn, hỏi: người kia đang muốn gì, sau việc này họ sẽ phản ứng ra sao, và mình có lựa chọn nào khác chưa xem. Với việc thường ngày thì không cần.