Khoan thư sức dân nghĩa là nới bớt gánh nặng, để sức người được nghỉ ngơi và hồi lại, coi đó là kế "sâu rễ bền gốc" và là thượng sách giữ nước. Đây là ý Trần Hưng Đạo dặn vua Trần Anh Tông năm 1300, đúc kết từ ba lần chống Nguyên Mông.
Đọc theo đại cục, bốn chữ này nói một điều rất rõ: sức mạnh bền lâu của một tập thể nằm ở sức của những người làm nên nó, không nằm ở việc tận thu được bao nhiêu trong một mùa. Bài này giải thích ý nghĩa của lời dặn, rồi đem vào ba nơi quen thuộc: nhóm làm việc mùa cao điểm, chuyện tiền nong và việc nhà, và cách mỗi người giữ sức cho chính mình.
Bốn chữ trong lời dặn cuối đời
"Khoan" là nới rộng, không siết chặt. "Thư" là thong thả, giãn ra. "Sức dân" là sức của những người làm ra lúa gạo, đi lính, đóng góp cho việc chung. Ghép lại, khoan thư sức dân là để dân bớt gánh nặng, có thời gian và điều kiện hồi sức. Trong lời dặn, ý này được đặt ngang với việc giữ nước: nuôi sức dân là làm cho gốc rễ sâu, gốc có bền thì cây mới đứng vững qua bão.
Lời dặn này đến từ người đã thấy rõ sức dân trong ba lần kháng chiến. Không đi vào chi tiết, chỉ cần nhớ một điều phổ thông: cuộc chống Nguyên Mông thời Trần là việc của cả nước, không chỉ của quân đội. Người đã thấy điều ấy hiểu rằng nếu dân kiệt sức trong lúc bình yên, thì khi có biến sẽ không còn ai đứng cùng.
Cái hay của tư tưởng này là nó được nói vào lúc yên. Lúc nguy, ai cũng biết phải dựa vào dân. Lúc yên, người cầm quyền dễ bị cám dỗ thu thêm, bắt làm thêm, vì không thấy hậu quả ngay. Lời dặn nhắc rằng chính lúc yên mới là lúc nuôi gốc. Đó là một quyết định đại cục điển hình: bỏ cái được trước mắt để giữ cái gốc cho những năm chưa biết sẽ ra sao.
Tận thu ngắn hạn và khoan thư: hai cách quản một tập thể
Bảng này đặt hai lối nghĩ cạnh nhau trong một nhóm làm việc hôm nay. Cột giữa không phải do người xấu chọn; nó thường đến từ áp lực kết quả trước mắt.
| Khía cạnh | Tận thu ngắn hạn | Khoan thư sức người |
|---|---|---|
| Mùa cao điểm | Tăng ca liên tục tới khi xong việc | Tăng ca có giới hạn, xoay ca, có ngày nghỉ bù rõ ràng |
| Sau cao điểm | Lập tức đặt mục tiêu cao hơn | Một khoảng giãn để hồi sức và nhìn lại |
| Người giỏi nhất | Dồn hết việc khó cho họ | Chia việc khó, dạy thêm người để đỡ cho họ |
| Ý kiến phàn nàn | Coi là thiếu tinh thần | Coi là tín hiệu sức đang cạn |
| Kết quả sau một năm | Số liệu đẹp vài tháng, rồi người giỏi nghỉ việc | Số liệu đều, đội ngũ còn đủ người cho năm sau |
Điểm khác biệt nằm ở dòng cuối. Tận thu cho số liệu đẹp nhanh hơn, và đó là lý do nó hấp dẫn. Khoan thư cho số liệu bền hơn, và đó là lý do người nhìn đại cục chọn nó.
Một cách kiểm đơn giản cho người quản lý: nhìn lại danh sách những người đã nghỉ việc trong hai năm qua và hỏi bao nhiêu người trong số đó rời đi ngay sau một mùa cao điểm. Nếu con số ấy cao, cái giá thật của mỗi mùa cao điểm không nằm trong bảng doanh thu, mà nằm ở chi phí tuyển và dạy lại người mới.
Dấu hiệu sức người trong nhóm đang cạn
Sức người cạn dần không gây tiếng động. Người quản lý thường chỉ nhận ra khi có người nộp đơn nghỉ. Mấy dấu hiệu dưới đây xuất hiện sớm hơn nhiều.
- Lỗi vặt tăng lên. Những việc trước đây không ai sai giờ bắt đầu sai, vì người ta mệt chứ không phải kém đi.
- Cuộc họp im lặng. Người ta không còn góp ý, không phải vì đồng ý mà vì không còn sức để tranh luận.
- Xin nghỉ ốm rải rác. Một người nghỉ là chuyện thường; nhiều người nghỉ lẻ tẻ trong cùng một tháng là tín hiệu.
- Không ai nhận việc mới. Mọi người chỉ làm đúng phần được giao, không ai giơ tay cho việc ngoài phần.
- Người giỏi bắt đầu hỏi chuyện nơi khác. Người giỏi thường đi đầu tiên, vì họ có nhiều lựa chọn nhất.
- Câu đùa chuyển sang cay đắng. Không khí vui vẻ là thứ mất sớm nhất khi sức cạn.
Gặp ba dấu hiệu trở lên cùng lúc, việc nên làm là giảm tải thật thay vì động viên thêm: bớt việc, giãn hạn, cho nghỉ bù. Động viên một người đã kiệt sức chỉ khiến họ thấy mình không được hiểu.
Tình huống: quản đốc xưởng may ở Đồng Nai giữ sức cho tổ trong mùa đơn Tết
Chị Lan làm quản đốc một xưởng may ở Đồng Nai, mùa đơn hàng Tết năm nào cũng tăng ca dày đặc. Năm trước, sau Tết có bảy công nhân lành nghề không quay lại. Năm nay chị làm khác:
- Tính trước từ tháng Chín: đơn Tết cần bao nhiêu giờ công, chia ra bao nhiêu tuần, thay vì dồn vào sáu tuần cuối.
- Đặt trần tăng ca cho mỗi người mỗi tuần, ai đã chạm trần thì không xếp thêm dù họ tự xin.
- Dạy thêm cho ba công nhân trẻ những công đoạn khó, để không phải dồn hết vào tổ thợ lâu năm.
- Xếp ngày nghỉ bù cố định giữa hai đợt giao hàng, báo trước cho mọi người để họ sắp việc nhà.
- Sau mỗi đợt giao, hỏi ngắn từng tổ trưởng: tổ mình đang mệt ở mức nào, có ai cần nghỉ thêm không.
Năm đó xưởng giao đủ hàng, chậm một đơn nhỏ hai ngày và chị chủ động xin lỗi khách. Sau Tết, chỉ một người không quay lại, vì chuyển về quê. Theo cách đọc của Đại Cục, đó là khoan thư sức dân ở quy mô một xưởng: chịu thiệt một chút trong mùa để giữ gốc cho năm sau.
Khoan thư sức mình và sức nhà
Sức của chính mình là "dân" đầu tiên. Một người làm việc không ngơi nghỉ suốt nhiều năm là đang tận thu chính mình. Giấc ngủ, bữa ăn đúng giờ, một ngày nghỉ thật sự trong tuần là những thứ giữ gốc, không phải sự lười biếng.
Trong nhà, đừng đè hết lên một người. Nhiều gia đình có một người gánh gần hết việc nhà, việc chăm ông bà, việc đưa đón con. Người ấy gắng được vài năm, rồi một ngày gục xuống. Chia lại việc nhà khi mọi thứ còn ổn là khoan thư cho cả nhà.
Với con, lịch học cũng cần chỗ thở. Một lịch học thêm kín từ thứ Hai tới Chủ nhật có thể cho điểm số đẹp một học kỳ, nhưng làm con mất hứng học trong nhiều năm. Để con có những buổi không phải học gì là nuôi gốc cho việc học dài hơi.
Chuyện tiền nong cũng có gốc. Một khoản dự phòng để cả nhà không phải lo từng tháng là cách giữ sức tinh thần cho mọi người. Ở đây chỉ nói nguyên tắc: đừng tiêu sạch phần dự phòng cho những thứ không gấp.
Bốn câu hỏi đo sức gốc sau mỗi mùa bận
Khoan thư cần được đo, nếu không nó chỉ là một ý tốt. Sau mỗi mùa cao điểm, mỗi kỳ thi của con hay mỗi đợt việc nhà nặng, bạn có thể dùng bốn câu hỏi dưới đây. Không chấm điểm ai, chỉ để biết gốc đang khỏe hay đang yếu.
| Câu hỏi | Dấu hiệu gốc còn khỏe | Dấu hiệu gốc đang yếu | Việc nên làm nếu yếu |
|---|---|---|---|
| Sau đợt này, mọi người có muốn làm tiếp với nhau không? | Có người chủ động bàn cho đợt sau | Ai cũng mong đợt này qua mau và tránh nhắc lại | Hỏi riêng từng người điều gì làm họ mệt nhất |
| Có ai gánh phần quá lớn không? | Việc khó được chia cho nhiều người | Một hai người làm gần hết phần khó | Dạy thêm người, chia lại việc ngay đợt sau |
| Có thời gian hồi sức thật không? | Có ngày nghỉ bù đã được giữ đúng | Nghỉ bù bị hoãn vì việc mới | Khóa lịch nghỉ trước khi nhận việc mới |
| Có ai rời đi vì đợt này không? | Không ai rời đi, hoặc rời vì lý do riêng | Người giỏi rời đi, nói lý do là quá tải | Xem lại cách đặt mục tiêu của chính mình |
Bảng này dùng được cho cả nhà. Sau đợt con ôn thi, hỏi xem con có còn muốn học tiếp môn đó không, ai trong nhà đã gánh việc đưa đón, cả nhà có được nghỉ ngày nào không. Câu trả lời cho biết gốc của nhà đang ở đâu.
Khoan thư không phải là buông lỏng
Có người nghe "khoan thư" thì hiểu thành dễ dãi, không đòi hỏi gì. Hiểu vậy là trượt. Nhà Trần vẫn rèn quân, vẫn chuẩn bị, vẫn có kỷ luật nghiêm. Khoan thư là không vắt kiệt, không phải là không đòi hỏi. Sự khác nhau nằm ở chỗ đòi hỏi có giới hạn và có thời gian hồi lại.
Một nhóm làm việc được khoan thư vẫn có mục tiêu rõ, vẫn có hạn chót, vẫn có người chịu trách nhiệm. Điều khác là người quản lý tính tới sức của nhóm khi đặt mục tiêu, và coi việc giữ người là một phần của kết quả. Trong cờ tướng có một ý tương tự: người chơi giỏi không tung hết quân lên tấn công cùng lúc, mà giữ lại những quân cần cho phòng thủ và cho giai đoạn sau. Tung hết thì đòn đầu mạnh, nhưng nếu đòn đầu không thành, phía sau trống trơn.
Câu tự hỏi trước khi giao thêm việc cho một người, một nhóm hay cho chính mình: nếu sang năm vẫn cần người này, sức họ sau đợt này còn bao nhiêu? Nếu câu trả lời khiến bạn ngần ngại, đó là lúc nên khoan thư. Tư tưởng của lời dặn năm 1300 nằm gọn trong câu hỏi ấy: đừng thắng mùa này bằng cái giá của mùa sau.
Câu hỏi thường gặp
Khoan thư sức dân là lời của ai?
Đây là ý Trần Hưng Đạo dặn vua Trần Anh Tông năm 1300, khi ông ốm nặng và được hỏi kế giữ nước, được chép trong sử cũ. Ông coi việc khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc là thượng sách giữ nước.
Kế sâu rễ bền gốc nghĩa là gì?
Đó là hình ảnh cây có rễ sâu thì đứng vững qua bão. Gốc của một nước là sức dân, gốc của một nhóm là sức những người làm việc. Nuôi gốc là việc phải làm lúc yên, không đợi tới lúc có biến.
Khoan thư sức dân có nghĩa là không đòi hỏi gì ở mọi người?
Không. Khoan thư là không vắt kiệt, chứ không phải buông lỏng. Vẫn có mục tiêu, kỷ luật và hạn chót, nhưng đòi hỏi có giới hạn và có thời gian hồi sức, để tập thể còn đủ sức cho những năm sau.
Người quản lý nhận biết nhóm đang kiệt sức thế nào?
Bạn nên để ý lỗi vặt tăng, cuộc họp im lặng, nghỉ ốm rải rác, không ai nhận việc mới và người giỏi bắt đầu hỏi chuyện nơi khác. Thấy ba dấu hiệu trở lên thì nên giảm tải thật thay vì động viên thêm.
Áp dụng khoan thư sức dân trong gia đình ra sao?
Hãy xem việc nhà có đang đè lên một người không, lịch học của con có còn chỗ thở không, và nhà có khoản dự phòng để mọi người bớt lo không. Điều chỉnh những chỗ ấy khi mọi thứ còn ổn là nuôi gốc cho cả nhà.