Ý chính của Hịch tướng sĩ, đọc theo tư duy đại cục, là thế này: người đứng đầu chỉ cho tướng sĩ thấy cái mất chung lớn hơn mọi cái được riêng, đòi họ bỏ những thú vui nhỏ đang làm lơi tay, rồi giao cho họ một việc cụ thể để chuẩn bị. Bài hịch không dừng ở chỗ khích lệ lòng căm giận; nó đi đủ ba bước nhìn thấy – từ bỏ – hành động.
Hịch tướng sĩ do Trần Quốc Tuấn, tức Hưng Đạo Đại Vương, viết thời nhà Trần, trước lần kháng chiến chống Nguyên Mông năm 1285. Bài này không phân tích văn chương, cũng không kể lại các trận đánh. Đây là một cách đọc: xem bài hịch như một bản kế hoạch kéo cả tập thể nhìn về cùng một hướng, và rút ra những điều một trưởng nhóm, một người cha mẹ hay một lớp trưởng có thể dùng ngay.
Vì sao nên đọc Hịch tướng sĩ bằng con mắt đại cục
Phần lớn chúng ta gặp Hịch tướng sĩ ở lớp 8, học thuộc vài câu, nhớ giọng văn hào hùng rồi để đó. Cách học ấy không sai, nhưng bỏ lỡ một điều: bài hịch được viết để giải một bài toán rất thực tế. Một đội ngũ đông người, mỗi người có nhà cửa, thú vui và lợi ích riêng, cần được kéo về cùng một mối lo trước khi biến cố tới. Đó là bài toán của mọi tập thể, từ một đạo quân đến một phòng kinh doanh mười người.
Đọc theo đại cục nghĩa là hỏi: người viết muốn người nghe thấy điều gì mà họ đang không thấy, muốn họ bỏ điều gì, và muốn họ làm điều gì tiếp theo. Khi đặt ba câu hỏi đó, bạn nhận ra bài hịch có cấu trúc rất chặt. Mỗi đoạn làm một việc riêng, không đoạn nào thừa, và đoạn sau chỉ có sức nặng vì đoạn trước đã dọn đường.
Cũng cần nói rõ giới hạn của cách đọc này. Bài hịch ra đời trong hoàn cảnh nước có giặc, lời lẽ gay gắt là đúng với lúc ấy. Đem vào công việc hay gia đình hôm nay, thứ chúng ta mượn là cấu trúc suy nghĩ, không phải giọng điệu. Không ai cần nói với đồng nghiệp bằng lời lẽ của một vị chủ tướng trước trận. Mượn sai chỗ này là cách nhanh nhất để biến một bài học hay thành một màn diễn gượng gạo.
Ba nhịp lập luận của bài hịch và cách mượn cho hôm nay
Có thể chia mạch bài hịch thành ba nhịp lớn. Bảng dưới đây là cách đọc của Đại Cục, đặt cạnh câu hỏi mà một người dẫn dắt nhóm hôm nay có thể tự hỏi trước khi lên tiếng.
| Nhịp | Bài hịch làm gì | Câu tự hỏi khi bạn dẫn dắt nhóm |
|---|---|---|
| Nêu gương | Nhắc những người xưa sẵn sàng vì việc chung, đặt chuẩn cao cho người nghe | Nhóm mình đang lấy ai, lấy chuẩn nào làm thước đo? |
| Chỉ ra cái mất | Vạch rõ nếu thua thì mất gì: nhà cửa, gia đình, danh dự đều không giữ được | Nếu không làm, cái mất cụ thể của từng người là gì? |
| Phê phán thói hưởng lạc | Gọi đích danh những thú vui làm lơi tay tướng sĩ | Thói quen nhỏ nào đang ăn mất sức của nhóm? |
| Giao việc | Chỉ cách chuẩn bị: học binh pháp, rèn luyện | Ngày mai mỗi người làm việc gì đầu tiên? |
| Đặt lựa chọn | Nói thẳng hai đường: theo việc chung hay đứng ngoài | Mình có nói rõ cái giá của việc đứng ngoài chưa? |
Điều đáng học nằm ở thứ tự. Người viết không mở đầu bằng trách mắng; trách mắng đặt sau khi người nghe đã thấy chuẩn cao và cái mất lớn. Nếu đảo thứ tự, lời phê phán chỉ còn là lời chê, và người nghe sẽ phòng thủ thay vì tự xét mình.
Phê phán thú vui nhỏ: nước đi khó nhất của người dẫn dắt
Đoạn khiến nhiều học sinh nhớ nhất là đoạn chủ tướng trách tướng sĩ mải vui chọi gà, mê săn bắn, thích rượu ngon, ham ruộng vườn, lo vợ con mà quên việc lớn. Đọc theo đại cục, đây là chỗ người viết chạm vào điều khó nói nhất trong mọi tập thể: những thứ làm hỏng việc chung thường không phải sự phản bội, mà là những thói quen dễ chịu, vô hại khi nhìn riêng lẻ.
Một buổi chọi gà không làm mất nước. Một tối uống rượu không làm hỏng quân. Nhưng khi cả đội ngũ cùng dồn sức vào những thứ ấy trong lúc biến cố đang tới gần, cái mất cộng dồn lại rất lớn. Người dẫn dắt phải nhìn thấy phép cộng đó, rồi nói ra dù biết người nghe không thích.
Trong công việc hôm nay, "thú vui nhỏ" có thể là việc lướt điện thoại giữa giờ, là thói quen họp dài mà không chốt việc, là việc mỗi người chỉ lo chỉ tiêu riêng của mình. Bài học không nằm ở chỗ cấm hết niềm vui, mà ở chỗ gọi tên đúng thứ đang ăn sức của nhóm vào đúng thời điểm nhóm cần dồn sức. Gọi tên mơ hồ thì không ai nhận phần mình; gọi tên quá gay gắt thì người ta tự ái. Bài hịch chọn cách gọi đích danh hành vi, không bêu tên người.
Người đứng đầu nhận phần nặng trước khi đòi hỏi người khác
Câu nói về chính mình đứng trước lời đòi hỏi. Câu quen thuộc "tới bữa quên ăn, nửa đêm vỗ gối" cho thấy người viết tả nỗi lo của chính mình trước khi yêu cầu ai. Theo cách đọc của Đại Cục, đó là điều kiện để lời đòi hỏi có sức nặng: người nghe thấy người đứng đầu đã gánh phần lớn hơn.
Ân tình được nhắc lại, không để mặc nhiên. Bài hịch nhắc chủ tướng đã đối đãi với tướng sĩ thế nào: cho áo mặc, cho cơm ăn, cùng vui cùng lo. Đó là cách xác nhận mối quan hệ hai chiều, chứ chưa hẳn là kể công. Người dẫn dắt hôm nay thường quên rằng nhóm cần được nghe điều đó thành lời.
Đòi hỏi đi kèm trách nhiệm chung. Lời kêu gọi không đặt theo kiểu người dưới phải làm cho người trên; nó nói rằng nếu thua thì chủ tướng và tướng sĩ cùng mất. Cái mất được đặt lên vai cả người nói lẫn người nghe, nên lời kêu gọi không biến thành mệnh lệnh trên dưới.
Cảm xúc thật, không diễn. Một lời kêu gọi mà người nói không thật sự lo thì người nghe nhận ra ngay. Trước khi viết thư cho nhóm, hãy tự hỏi mình có đang mất ngủ vì việc này không. Nếu không, đừng mượn giọng của người mất ngủ.
Lời kêu gọi phải kèm một việc cụ thể
Chỗ dễ bị đọc lướt nhất lại là chỗ thực tế nhất: bài hịch không kết thúc bằng một câu hô hào chung chung. Chủ tướng cho biết đã soạn một bộ sách binh pháp, là Binh thư yếu lược, và yêu cầu tướng sĩ chăm chỉ học tập, rèn luyện theo đó. Cảm xúc được khơi lên rồi được dẫn ngay vào một hành động có thể kiểm tra.
Đây là bài học mà nhiều cuộc họp động viên hôm nay bỏ quên. Một bài phát biểu đầu năm hay, khán phòng vỗ tay, nhưng sáng hôm sau mọi người làm đúng như năm cũ, vì không ai được giao việc gì khác. Cảm xúc không có việc đi kèm sẽ tan trong vài ngày. Ngược lại, việc được giao ngay khi cảm xúc còn nóng thì dễ bắt đầu hơn nhiều.
Khi bạn cần khơi tinh thần cho một nhóm, hãy chuẩn bị sẵn câu trả lời cho câu hỏi "vậy từ mai mình làm gì". Câu trả lời phải đủ nhỏ để ai cũng bắt đầu được trong tuần đầu, và đủ rõ để cuối tuần biết đã làm hay chưa. Bài hịch chọn việc học binh pháp: một việc ai cũng làm được, không đòi phải có trận đánh mới bắt đầu, và càng làm sớm càng có lợi.
Tình huống: trưởng nhóm bán hàng ở Đà Nẵng viết thư trước mùa cao điểm
Chị Thu, trưởng nhóm tám người bán đồ gia dụng ở Đà Nẵng, thấy nhóm uể oải sau ba tháng doanh số chững. Mùa mua sắm cuối năm sắp tới, nếu vào mùa với tinh thần này thì cả nhóm sẽ trượt chỉ tiêu năm. Chị mượn cấu trúc của bài hịch, không mượn giọng văn, để viết một lá thư ngắn. Các bước chị làm:
- Mở đầu bằng một tấm gương gần: chuyện một đồng nghiệp năm ngoái giữ được khách lớn nhờ chịu khó gọi lại sau khi bị từ chối.
- Nói thẳng cái mất chung: nếu mùa này trượt, thưởng cuối năm của cả nhóm mất, và nhóm có thể bị gộp vào nhóm khác.
- Tự nhận phần mình trước: chị thừa nhận đã để các buổi họp sáng kéo dài mà không chốt việc.
- Gọi tên một thói quen cần bỏ, không bêu ai: thói quen trả lời khách sau nửa ngày vì ai cũng nghĩ người khác sẽ trả lời.
- Giao một việc nhỏ cho tuần đầu: mỗi người chọn mười khách cũ để gọi lại, ghi kết quả vào một bảng chung.
- Hẹn ngày nhìn lại: cuối tuần cả nhóm ngồi mười lăm phút xem bảng, không chấm ai giỏi ai kém, chỉ hỏi việc gì cần chỉnh.
Lá thư dài chưa tới một trang. Nó có tác dụng nhờ thứ tự hơn là nhờ lời hay: chuẩn cao, cái mất chung, người dẫn dắt nhận lỗi, gọi tên thói quen, việc cụ thể, ngày nhìn lại.
Những chỗ hay hiểu sai khi đem bài hịch vào đời
Đọc Hịch tướng sĩ cho đời thường dễ trượt sang mấy cách hiểu lệch dưới đây. Mỗi lỗi kèm lý do vì sao nó làm hỏng bài học.
- Mượn giọng gay gắt cho việc nhỏ. Bài hịch gay gắt vì lúc ấy nước sắp có giặc. Dùng giọng đó để nhắc nộp báo cáo đúng hạn chỉ khiến người nghe thấy lố.
- Chỉ giữ phần trách mắng. Bỏ phần nêu gương và phần ân tình, chỉ giữ đoạn phê phán, lời nói sẽ thành lời chê và người nghe phòng thủ.
- Coi bài hịch là chuyện cảm xúc. Phần giao việc học binh pháp cho thấy bài hịch là một kế hoạch. Thiếu việc cụ thể thì không còn là cách làm của bài hịch.
- Lấy bài hịch để đè người khác. Trích một câu hào hùng để bắt người nghe im lặng là dùng sai. Bài hịch đặt cái mất lên vai cả người nói.
- Hiểu "bỏ thú vui" là bỏ hết đời sống riêng. Điều được đòi hỏi là thứ tự ưu tiên trong lúc nguy cấp, không phải sống khổ hạnh mãi mãi.
Cách tự kiểm đơn giản: đọc lại lời kêu gọi của mình và đánh dấu ba chỗ, đâu là cái mất chung, đâu là phần mình nhận, đâu là việc cụ thể. Thiếu chỗ nào thì bổ sung chỗ đó trước khi gửi.
Câu hỏi thường gặp
Hịch tướng sĩ được viết vào thời gian nào?
Bài hịch do Trần Quốc Tuấn viết thời nhà Trần, trước lần kháng chiến chống Nguyên Mông năm 1285. Mốc năm chính xác của văn bản có nhiều cách ghi khác nhau, nên khi trích dẫn bạn chỉ cần nói là trước cuộc kháng chiến lần thứ hai.
Ý chính của Hịch tướng sĩ có thể tóm trong một câu không?
Có thể tóm như sau: người đứng đầu chỉ cho tướng sĩ thấy cái mất chung, đòi họ bỏ thói hưởng lạc đang làm lơi tay, rồi giao việc học binh pháp để chuẩn bị. Đó là cách đọc theo tư duy đại cục, không thay cho bài phân tích văn học.
Vì sao bài hịch nhắc đến Binh thư yếu lược?
Vì lời kêu gọi cần một việc cụ thể đi kèm. Chủ tướng cho biết đã soạn bộ sách binh pháp và yêu cầu tướng sĩ học tập. Nhờ vậy cảm xúc được khơi lên có ngay chỗ để chuyển thành hành động.
Có nên dùng giọng văn của bài hịch khi động viên nhân viên không?
Không nên. Giọng gay gắt của bài hịch hợp với lúc nước có giặc. Trong công việc, bạn mượn cấu trúc gồm nêu chuẩn, nói cái mất chung, tự nhận phần mình và giao việc, còn lời lẽ thì giữ bình thường, chân thành.
Dạy học sinh lớp 8 bài này theo hướng đại cục thế nào?
Bạn có thể cho các em tìm trong bài ba chỗ: chỗ chỉ ra cái mất, chỗ phê phán thói quen, chỗ giao việc. Rồi hỏi các em lớp mình đang có thói quen nhỏ nào làm cả lớp chậm lại, và việc nhỏ nào cả lớp có thể làm từ tuần sau.