DaiCuc.comĐại Cục
Đại cục trong gia đình

Việc học của con nhìn đường dài: chọn trường, học thêm, ngành nghề như đi cờ

Cha mẹ quyết chuyện học của con như đi cờ trung cuộc: giữ sức cho chặng dài, không đổ hết quân vào một năm. Cách nghĩ về chọn trường, học thêm và hướng ngành.

A Vietnamese father and his teenage daughter cycling home along a riverside road in Hoi An area of Da Nang at golden hour, school bags on bikes, seen from behind

Nhìn việc học của con theo đường dài là đặt mỗi lựa chọn trước mắt – trường nào, học thêm bao nhiêu, theo hướng nào – vào hành trình mười mấy năm của con, và hỏi xem nó giữ hay làm cạn sức học, sự tò mò và sức khoẻ của con. Một năm gồng hết sức để vào được trường tốt nhưng làm con chán học thì chưa phải nước đi tốt.

Bài này dành cho cha mẹ đang phải quyết những chuyện học cụ thể. Nó không bàn phương pháp dạy con (một chủ đề khác), mà bàn cách nhìn đại cục khi chọn: phân biệt các chặng, nhận ra khi nào đang dồn quân quá sớm, và để con có tiếng nói ở mức phù hợp với tuổi.

Hành trình học của con là một ván cờ dài

Một ván cờ tướng có khai cuộc, trung cuộc và tàn cục. Người chơi dồn hết quân lên tấn công ngay từ những nước đầu thường bị phản đòn, vì hàng phòng thủ bỏ trống và quân không còn sức cho giai đoạn sau. Người chơi giỏi triển khai quân từ từ, giữ thế cân bằng, rồi mới dồn lực khi thời cơ thật sự tới.

Việc học của một đứa trẻ từ lớp một tới khi ra trường kéo dài mười lăm, mười sáu năm. Có những chặng cần dồn sức, như năm thi vào lớp mười hay năm cuối cấp ba. Có những chặng nên để con lớn lên một cách thư thả, như những năm tiểu học, nơi thứ quan trọng nhất là thói quen đọc, sự tò mò và cảm giác đi học là vui. Nhiều gia đình dồn quân quá sớm: học thêm dày đặc từ lớp hai, thi chọn từ lớp năm. Tới cấp ba, khi cần sức nhất, con đã mệt và chán.

Nhìn đường dài không có nghĩa là thả lỏng. Nó có nghĩa là biết chặng nào cần gì, và không đổ vào một năm thứ sức lẽ ra phải dành cho mười năm. Sức ở đây gồm cả sức của cha mẹ: tiền, thời gian đưa đón, sự kiên nhẫn.

Mỗi chặng cần gì nhất

Bảng dưới là cách đọc chung, không áp cứng cho mọi đứa trẻ. Mỗi con có nhịp riêng, nhưng bảng giúp cha mẹ tự hỏi mình đang đầu tư đúng chỗ chưa.

ChặngThứ nên giữDấu hiệu đang dồn quá sớmCâu cha mẹ nên tự hỏi
Tiểu họcThói quen đọc, sự tò mò, sức khoẻ, giờ chơiCon học thêm nhiều buổi mỗi tuần, ít thời gian chơi ngoài trờiCon có còn thích đi học không?
Trung học cơ sởCách tự học, một hai sở thích sâu, bạn bèCon chỉ biết học theo đề, không có hoạt động nào ngoài họcCon có tự học được một buổi không cần nhắc không?
Năm thi vào lớp mườiSức khoẻ tinh thần, giấc ngủ, mục tiêu vừa sứcCon mất ngủ, cáu, sụt cân; cả nhà chỉ nói chuyện điểmCó phương án B tốt nếu không đỗ nguyện vọng một không?
Trung học phổ thôngHiểu bản thân, thử nghiệm hướng đi, kỹ năng sốngNgành học được chọn chỉ vì điểm hoặc vì bố mẹ muốnCon đã từng thử làm việc gì liên quan tới ngành đó chưa?

Cột cuối là phần đáng giá nhất. Những câu hỏi ấy không có đáp án đúng sai, nhưng trả lời thật lòng sẽ cho cha mẹ biết mình đang triển khai quân hợp lý hay đang dồn lên quá sớm. Cũng nên để ý rằng chặng tiểu học dài nhất mà lại hay bị coi nhẹ nhất về mặt thói quen. Một đứa trẻ rời tiểu học với thói quen đọc mỗi tối và biết tự sắp cặp sách đã có hai quân quý cho cả chặng đường sau, quý hơn nhiều so với vài điểm số cao ở lớp năm.

Chọn trường: nhìn ba điều ngoài thứ hạng

Quãng đường và sức của con. Một trường tốt hơn nhưng con phải dậy sớm hơn một tiếng mỗi ngày trong năm năm là một cái giá có thật, trả bằng giấc ngủ và thời gian chơi. Nên tính quãng đường như một khoản chi.

Con có hợp với nhịp của trường không. Có trường dạy nhanh và cạnh tranh, có trường chậm và nhiều hoạt động. Một đứa trẻ cần thời gian để hiểu sâu có thể héo đi trong môi trường chạy đua, dù đó là trường danh tiếng.

Đường đi tiếp sau trường đó. Học ở trường này rồi chuyển cấp đi đâu, có trường cấp trên phù hợp gần đó không. Một lựa chọn đẹp ở cấp tiểu học mà dẫn tới một ngõ cụt khi lên cấp hai thì cần cân nhắc lại.

Đừng chọn trường để thắng cuộc so sánh. Câu “con nhà hàng xóm học trường đó” là lý do yếu nhất. Người đánh cờ không đi một nước chỉ vì đối thủ bàn bên vừa đi nước ấy. Thế cờ của nhà mình khác: sức của con khác, quãng đường khác, mong muốn của con cũng khác. Một cách kiểm đơn giản là đưa con đi qua trường vào giờ tan học, nhìn nét mặt các bạn học sinh bước ra, rồi hỏi con cảm thấy thế nào.

Học thêm: bao nhiêu là vừa

Học thêm không xấu, nhưng dễ trở thành nơi cha mẹ đổ nỗi lo của mình vào lịch của con. Vài dấu hiệu giúp nhận ra đang vừa hay đã quá:

  • Vừa: học thêm để bù một phần con đang hổng, có mục tiêu rõ, có thời hạn, và con tự thấy có ích.
  • Vừa: con vẫn còn ít nhất một buổi trong tuần hoàn toàn trống để chơi, đọc, không làm gì.
  • Quá: con học thêm môn mình đã giỏi chỉ để “cho chắc”, trong khi môn yếu lại không ai để ý.
  • Quá: lịch học thêm kín tới mức con làm bài tập ở trường lúc khuya, ngủ ít hơn mức cần cho tuổi.
  • Quá: học thêm vì tất cả bạn cùng lớp đều học, không ai trong nhà trả lời được con học để làm gì.

Cách tự kiểm đơn giản: mỗi học kỳ, liệt kê các lớp học thêm của con cùng một dòng “học để làm gì, tới khi nào”. Lớp nào không viết được dòng đó thì nên xem lại. Bớt một lớp không làm con tụt lại; nó thường trả lại cho con thời gian để tiêu hoá những gì đã học.

Tình huống: cậu học sinh lớp tám ở Nghệ An và ngôi trường chuyên

Một gia đình giả định ở Nghệ An có con trai học lớp tám, học khá toán, thích sửa đồ điện và đọc truyện lịch sử. Bố mẹ muốn con thi vào trường chuyên toán. Cả năm lớp tám, con học thêm năm buổi một tuần, bỏ hẳn câu lạc bộ khoa học ở trường. Cuối năm, con vẫn khá, nhưng bắt đầu nói “con không thích toán nữa”.

Bố mẹ dừng lại và hỏi những câu trong bảng ở trên. Con có tự học được một buổi không cần nhắc không? Có, nhưng không phải môn toán, mà là những lúc con tháo một chiếc quạt hỏng ra sửa. Có phương án B nếu không đỗ chuyên không? Chưa ai nghĩ tới. Họ quyết đổi cách: vẫn để con thử thi chuyên nếu con muốn, nhưng giảm học thêm xuống còn hai buổi, cho con quay lại câu lạc bộ khoa học, và cùng con tìm hiểu một trường phổ thông có chương trình kỹ thuật tốt làm phương án B.

Kết quả thi thế nào không phải là điều quan trọng nhất của câu chuyện. Điều quan trọng là con bước vào cấp ba vẫn còn giữ được sự thích thú với một lĩnh vực, thay vì đỗ vào một trường mà mình đã bắt đầu ghét môn chính.

Để con có tiếng nói đúng mức

Con không quyết thay cha mẹ được ở tuổi nhỏ, nhưng con cũng không nên chỉ là người nhận quyết định. Mức tham gia nên tăng dần theo tuổi.

  1. Tiểu học: hỏi con thích gì, sợ gì ở trường. Cha mẹ quyết, nhưng nói cho con biết vì sao.
  2. Trung học cơ sở: cho con chọn trong hai ba phương án cha mẹ thấy đều ổn, ví dụ lớp năng khiếu nào, học thêm môn gì.
  3. Năm chuyển cấp: cùng con xem thông tin các trường, cùng con đặt mục tiêu chính và phương án B.
  4. Trung học phổ thông: con đưa ra đề xuất về hướng ngành, cha mẹ góp ý bằng câu hỏi, cùng tìm cách để con thử nghiệm trước khi chọn.
  5. Ở mọi giai đoạn: khi một quyết định không như ý, cùng con nhìn lại, không đổ lỗi cho con hay cho ai.

Con được tham gia vào các quyết định nhỏ từ sớm sẽ có kinh nghiệm cho những quyết định lớn về sau. Đó cũng là cách nhìn đường dài: không chỉ chọn đúng cho con, mà dạy con cách tự chọn.

Những việc cha mẹ không cần làm

Nhìn đường dài cũng là biết bỏ bớt. Những việc dưới đây tốn sức của cả nhà mà ít giúp được con về lâu dài.

  • Theo dõi điểm từng bài kiểm tra mỗi ngày. Điểm một bài nói rất ít. Nhìn xu hướng theo học kỳ và hỏi con thấy môn nào khó là đủ.
  • Chọn sẵn ngành đại học cho con từ cấp hai. Ở tuổi đó con còn thay đổi nhiều. Thứ cần chuẩn bị là năng lực tự học và hiểu bản thân, không phải một cái tên ngành.
  • So con với anh chị em hay con nhà người khác. Mỗi đứa trẻ đi một ván cờ riêng. So sánh chỉ làm con thấy mình đang thua trong một ván không phải của mình.
  • Làm bài tập thay con để con kịp ngủ. Bớt học thêm thì tốt hơn. Làm thay dạy con rằng việc khó sẽ có người khác gánh.
  • Chuẩn bị cho mọi kỳ thi như thể đó là kỳ thi quyết định cả đời. Hầu hết các kỳ thi đều có đường đi tiếp sau đó. Nói điều này với con giúp con bớt sợ.

Bỏ những việc này đi, cha mẹ có thêm thời gian cho thứ con thật sự cần: một bữa tối nói chuyện không về điểm số, một chuyến đi cuối tuần, một người lớn chịu nghe con kể về điều con thích.

Câu hỏi thường gặp

Có nên cho con học thêm từ tiểu học không?

Nếu con hổng một phần cụ thể thì có thể học thêm có mục tiêu và có thời hạn. Học thêm dày đặc chỉ để đi trước chương trình thường lấy mất thời gian chơi và đọc, những thứ quan trọng nhất ở tuổi tiểu học.

Chọn trường gần nhà hay trường tốt hơn ở xa?

Hãy tính quãng đường như một khoản chi bằng giấc ngủ và sức của con trong nhiều năm. Nếu chênh lệch về chất lượng không lớn, trường gần thường là lựa chọn tốt hơn về đường dài.

Con muốn chọn ngành khác với mong muốn của bố mẹ thì sao?

Nên hỏi con đã tìm hiểu ngành đó tới đâu, đã từng thử làm việc gì liên quan chưa. Thay vì cấm, cha mẹ cùng con tìm cách trải nghiệm thật trước khi quyết. Một lựa chọn được thử nghiệm luôn chắc hơn một lựa chọn bị áp đặt.

Năm thi vào lớp mười nên chuẩn bị thế nào cho đỡ căng?

Giữ giấc ngủ và một hoạt động con thích, đặt mục tiêu vừa sức, và chuẩn bị sẵn phương án B tốt. Khi con biết có đường đi khác nếu không đỗ nguyện vọng một, con thi bình tĩnh hơn nhiều.

Làm sao biết con đang bị quá tải?

Để ý giấc ngủ, sự cáu kỉnh, việc con mất hứng với những thứ trước đây con thích, và câu “con không thích môn này nữa” ở môn con từng giỏi. Đó là những dấu hiệu nên giảm tải trước khi quá muộn.

Có nên để con tự chọn trường cấp ba?

Nên để con tham gia thật sự: cùng xem thông tin, cùng đi tham quan nếu được, nói rõ điều cha mẹ lo. Quyết định cuối có thể là chung, nhưng con cần thấy ý mình được cân nhắc nghiêm túc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138