DaiCuc.comĐại Cục
Trò chơi chiến lược dân gian và hiện đại

Trò chơi nhập vai lịch sử trong lớp học: học sinh đứng trước quyết định của người xưa

Cách thiết kế giờ nhập vai lịch sử: chọn tình thế có thật thời phong kiến, chia vai, bàn phương án, so với lựa chọn của người xưa mà không bịa chi tiết, không xếp hạng.

group of Vietnamese middle school students seen from behind sitting in a circle in a bright classroom, discussing around paper slips with no writing, eye level, morning light

Trò chơi nhập vai lịch sử hiệu quả nhất là trò đặt học sinh vào đúng tình thế người xưa từng đứng, cho các em tự đưa ra phương án, rồi mới so với lựa chọn thật. Khi đó lịch sử không còn là danh sách năm tháng phải thuộc mà thành chuỗi quyết định có lý do, có cái được và cái mất.

Bài này dành cho giáo viên, người phụ trách câu lạc bộ, hoặc phụ huynh muốn làm một buổi sinh hoạt ở nhà. Nội dung gồm cách chọn tình thế, cách chia vai, cách dẫn thảo luận, những điều tuyệt đối không bịa, và cách kết thúc buổi học mà không biến nó thành cuộc thi.

Vì sao nhập vai quyết định hiệu quả hơn nhập vai diễn kịch

Nhiều lớp làm nhập vai lịch sử theo kiểu dựng kịch: học sinh mặc áo, đọc lời thoại, diễn lại một sự kiện. Cách này vui, nhưng phần lớn thời gian dành cho trang phục và lời thoại, ít thời gian cho câu hỏi “vì sao”. Lại thêm một rủi ro: lời thoại phải viết ra, và rất dễ đặt vào miệng người xưa những câu họ chưa từng nói.

Nhập vai quyết định thì khác. Học sinh không diễn lại điều đã xảy ra, mà đứng ở thời điểm trước khi nó xảy ra. Các em nhận một phiếu tình thế, biết ai đang ở đâu, đang thiếu gì, có những lựa chọn nào, rồi phải chọn và giải thích. Chỉ sau khi chọn xong mới được biết người xưa đã làm gì.

Cách này đòi hỏi tư duy nhiều hơn trí nhớ, và nó dạy một điều quan trọng: quyết định lịch sử không hiển nhiên. Lúc đứng trước nó, người ta không biết kết quả. Hiểu như vậy, học sinh tôn trọng người xưa hơn chứ không chỉ thuộc tên họ.

Nhập vai quyết định cũng an toàn hơn về sự thật lịch sử. Giáo viên chỉ cần chuẩn bị những gì chắc chắn: bối cảnh chung, lựa chọn đã được chọn, kết quả. Phần còn lại là suy nghĩ của học sinh, và suy nghĩ ấy được ghi rõ là của các em.

Bốn tình thế phù hợp cho học sinh

Chỉ chọn những sự kiện phổ thông, có trong sách giáo khoa, mốc thời gian chắc chắn. Bảng dưới gợi ý câu hỏi lựa chọn đặt ra cho học sinh, không phải diễn biến chi tiết.

Tình thếCâu hỏi lựa chọn đặt cho học sinhLựa chọn người xưa đã làm, nói gọn
Ngô Quyền trước trận Bạch Đằng năm 938Đánh ở đâu để bù chỗ yếu của mình so với đoàn thuyền lớn của đối phương?Chọn khúc sông có thuỷ triều lên xuống, dùng địa hình làm trận địa
Lý Thường Kiệt năm 1075Chờ đối phương sang hay chủ động hành động trước?Chủ động đánh trước vào nơi tập kết của đối phương để phòng thủ
Nhà Trần khi quân Nguyên Mông kéo tới kinh thànhGiữ kinh thành bằng mọi giá hay rút đi để bảo toàn lực lượng?Rời kinh thành, bảo toàn lực lượng, chờ thời cơ phản công
Quang Trung cuối năm 1788 sang Tết Kỷ Dậu 1789Chờ thêm lực lượng hay hành động nhanh khi đối phương chưa phòng bị?Hành quân thần tốc, đánh vào dịp Tết

Cột thứ ba chỉ mở ra sau khi các nhóm đã trình bày. Giáo viên nên kiểm lại từng dòng với sách giáo khoa trước giờ học, và nếu có chi tiết nào không chắc thì bỏ đi, không thêm số quân, ngày giờ, hay lời nói mà sách không ghi.

Thiết kế một giờ nhập vai bốn mươi lăm phút

Một khung thời gian đã dùng được ở nhiều lớp, có thể co giãn tuỳ sĩ số:

  1. Năm phút đầu: giáo viên kể bối cảnh bằng ba bốn câu, không nói kết quả.
  2. Năm phút: chia nhóm bốn đến sáu em, phát phiếu tình thế ghi rõ những gì chắc chắn đã biết.
  3. Mười lăm phút: mỗi nhóm bàn và chọn một trong vài phương án, ghi ra cái được, cái mất, điều mình lo nhất.
  4. Mười phút: các nhóm trình bày lựa chọn, giáo viên chỉ hỏi thêm, không khen chê.
  5. Năm phút: giáo viên mở lựa chọn của người xưa và kết quả, nói rõ đâu là sự kiện, đâu là cách đọc.
  6. Năm phút cuối: mỗi em viết một câu “nếu là mình, mình sẽ cân nhắc thêm điều gì”.

Câu viết cuối giờ không chấm điểm. Giáo viên đọc để biết lớp hiểu tới đâu, chọn vài câu hay đọc to cho cả lớp nghe ở buổi sau, không nêu tên nếu các em ngại.

Chia vai thế nào cho cả lớp cùng nghĩ

Vai trong nhập vai quyết định không phải là nhân vật có tên tuổi mà là góc nhìn. Mỗi nhóm có thể chia các vai sau, đổi vai giữa các buổi:

  • Người cân nhắc lực lượng: nêu mình đang có gì, thiếu gì.
  • Người nhìn địa hình và thời gian: nêu mùa, thời tiết, đường đi, khoảng cách ở mức đã biết.
  • Người lo cho dân: nêu ảnh hưởng của từng phương án tới đời sống người dân.
  • Người hỏi ngược: cố tìm điểm yếu của phương án nhóm đang thích.
  • Người ghi chép: viết lại lựa chọn và lý do bằng lời của nhóm.

Tránh giao cho học sinh vai phía đối phương với yêu cầu nói xấu hay chế giễu. Nếu cần góc nhìn bên kia, chỉ hỏi trung tính: “Phía bên kia có thể đang tính điều gì?” Mục đích là tập nhìn tình thế từ nhiều phía, không phải tập ghét ai. Vai người hỏi ngược đặc biệt hữu ích: nó dạy học sinh rằng phản biện ý của nhóm mình là giúp nhóm, không phải phá nhóm.

Viết phiếu tình thế: ngắn, chắc, có khoảng trống để nghĩ

Phiếu tình thế là tài liệu duy nhất học sinh cầm trong tay, nên nó quyết định chất lượng cả buổi. Một phiếu tốt chỉ cần nửa trang, chia làm ba phần: bối cảnh, những điều đã biết, câu hỏi lựa chọn.

Lấy ví dụ tình thế của Lý Thường Kiệt năm 1075. Phần bối cảnh chỉ cần nói rằng nhà Lý biết phía bắc đang chuẩn bị lực lượng để đánh xuống. Phần những điều đã biết nêu ở mức sách giáo khoa: phía bên kia đang tập trung quân lương ở các vùng gần biên giới, còn Đại Việt có thể chọn chờ hoặc hành động. Phần câu hỏi lựa chọn đưa ra hai, ba phương án để nhóm cân nhắc: tăng cường phòng thủ ở biên giới và chờ, cử sứ giả để kéo dài thời gian, hay chủ động đánh vào nơi tập kết.

Phiếu không nói phương án nào đã được chọn. Nó cũng không đưa con số nào mà giáo viên không chắc. Nếu học sinh hỏi “bên kia có bao nhiêu quân”, câu trả lời trung thực là sách không cho con số chắc chắn, và người xưa lúc ấy cũng phải quyết định khi không biết hết. Chính câu trả lời ấy là một bài học về đại cục.

Sau buổi học, giữ lại phiếu và ghi chú những câu hỏi học sinh đã hỏi mà phiếu không trả lời được. Lần sau sửa phiếu cho rõ hơn, nhưng vẫn giữ nguyên tắc chỉ thêm điều chắc chắn.

Câu hỏi dẫn thảo luận cho giáo viên

Giáo viên trong giờ nhập vai không phải người giảng mà là người hỏi. Mấy câu dưới đây giúp nhóm đi sâu hơn mà không bị dẫn tới đáp án có sẵn:

  • Phương án này cần điều gì phải đúng thì mới thành công?
  • Nếu điều đó không đúng, chuyện gì xảy ra với lực lượng của mình?
  • Người dân sẽ sống thế nào trong mấy tháng tới nếu chọn phương án này?
  • Phương án nào mất ít nhất nếu mọi chuyện diễn ra tệ hơn dự tính?
  • Có cách nào kết hợp hai phương án không, và kết hợp thì mất gì?
  • Nhóm đang chọn vì phương án này tốt nhất, hay vì nó nghe hào hùng nhất?

Câu cuối thường làm cả nhóm im lặng một lúc. Đó là dấu hiệu tốt: các em bắt đầu tách cảm xúc khỏi lý lẽ, một bước nhỏ nhưng rất cần cho tư duy đại cục.

Những điều tuyệt đối không làm

Không bịa lời nói của nhân vật lịch sử. Nếu muốn dùng một câu nói, chỉ dùng câu ngắn có trong sách giáo khoa và ghi rõ nguồn trong lời giới thiệu của giáo viên. Không chắc thì không dùng.

Không thêm số quân, ngày giờ, tên người phụ mà sách không ghi. Phiếu tình thế ngắn mà đúng tốt hơn phiếu dài mà sai. Học sinh nhớ chi tiết sai rất lâu, và sửa lại khó hơn dạy từ đầu.

Không biến buổi học thành cuộc thi giữa các nhóm. Không xếp hạng nhóm, không chấm điểm phương án, không tuyên bố nhóm nào “nghĩ giống người xưa nhất”. Một phương án khác với lựa chọn thật vẫn có thể có lý, và chính chỗ khác ấy mới đáng bàn.

Không dùng chuyện xưa để bình luận chuyện thời sự. Giữ buổi học trong khung thời phong kiến, để học sinh tập trung vào cách nghĩ thay vì tranh luận ra ngoài lề.

Không ép em nào nói nếu em ngại. Vai ghi chép hay vai nhìn địa hình cho phép một em ít nói vẫn đóng góp được bằng chữ viết.

Mở rộng ra ngoài giờ lịch sử

Sau vài buổi, học sinh quen với khung “tình thế, phương án, cái được, cái mất”. Khung này dùng được ở nhiều chỗ khác. Một cô giáo chủ nhiệm ở Nghệ An dùng nó cho buổi sinh hoạt lớp về chuyện chọn ban học: mỗi nhóm đóng vai một bạn đang phân vân, liệt kê phương án và cái được mất, không ai bảo phương án nào đúng.

Ở nhà, cha mẹ có thể làm phiên bản rút gọn trong bữa tối: kể một tình thế trong sử ở mức chắc chắn, hỏi con nếu là con thì làm gì, rồi mới kể người xưa đã làm gì. Mười phút, không cần phiếu, không cần nhóm.

Câu lạc bộ lịch sử ở trường có thể làm mỗi tháng một tình thế, lưu lại các phương án học sinh đưa ra qua nhiều năm. Đọc lại các phương án ấy là cách hay để thấy học sinh mỗi lứa nghĩ khác nhau thế nào.

Điều quan trọng nhất trong mọi phiên bản là giữ đúng thứ tự: chọn trước, biết kết quả sau. Đảo thứ tự là mất toàn bộ giá trị của trò chơi.

Câu hỏi thường gặp

Trò chơi nhập vai lịch sử hợp với học sinh lớp mấy?

Từ lớp sáu trở lên học sinh đã đủ sức bàn phương án và nêu cái được cái mất. Với lớp nhỏ hơn có thể làm bản rút gọn, chỉ hỏi một câu lựa chọn và để các em giơ tay chọn rồi nói lý do.

Làm sao tránh dạy sai sự thật lịch sử khi cho học sinh nhập vai?

Chỉ đưa vào phiếu những gì có trong sách giáo khoa và chắc chắn. Không thêm số quân, ngày giờ hay lời nói. Phần suy nghĩ của học sinh được ghi rõ là ý kiến của các em, tách khỏi sự kiện.

Có nên cho học sinh đóng vai phe đối phương không?

Có thể hỏi về góc nhìn của phía bên kia bằng câu trung tính như họ có thể đang tính điều gì. Không giao vai với yêu cầu chế giễu hay nói xấu. Mục tiêu là nhìn tình thế nhiều phía, không phải gây thù ghét.

Nên đánh giá học sinh sau giờ nhập vai thế nào?

Không chấm điểm phương án và không xếp hạng nhóm. Giáo viên có thể đọc câu viết cuối giờ để biết lớp hiểu tới đâu, nhận xét bằng lời, chọn vài ý hay đọc lại cho cả lớp mà không nêu tên nếu các em ngại.

Một giờ nhập vai cần chuẩn bị những gì?

Cần một phiếu tình thế ngắn ghi những điều chắc chắn, vài phương án gợi ý, bảng phân vai cho nhóm và đoạn tóm tắt lựa chọn thật của người xưa để mở ra cuối giờ. Không cần trang phục hay đạo cụ.

Phụ huynh có thể làm nhập vai lịch sử ở nhà không?

Được, theo bản rút gọn trong bữa tối: kể bối cảnh một sự kiện phổ thông, hỏi con nếu là con thì làm gì và vì sao, rồi mới kể người xưa đã làm gì. Giữ thứ tự chọn trước, biết kết quả sau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138