DaiCuc.comĐại Cục
Tư tưởng trong binh thư, hịch văn

Trên dưới một lòng: tư tưởng đoàn kết trong hịch văn xưa và cách giữ nhóm không rạn

Văn thư xưa coi trên dưới một lòng là gốc của mọi chiến thắng. Đọc lại cho hôm nay: đoàn kết đến từ đâu, dấu hiệu nhóm đang rạn và cách vá trước khi quá muộn.

Group of Vietnamese high school students carrying bamboo poles together to set up a camp tent on a grassy field, seen from behind, bright midday light, wide shot

Trong hịch văn và văn thư xưa, trên dưới một lòng được coi là gốc của mọi chiến thắng; nhưng đoàn kết ở đó không phải lời hô hào, mà là kết quả của ba điều: mục đích chung rõ ràng, gánh vác công bằng, và người trên đi trước. Thiếu một trong ba, mọi lời kêu gọi đoàn kết đều rỗng.

Bài này đọc lại tư tưởng đoàn kết qua vài hình ảnh quen thuộc như câu "tướng sĩ một lòng phụ tử" trong Bình Ngô đại cáo hay hội nghị Diên Hồng thời Trần, rồi đem vào chuyện rất gần: một nhóm làm việc đang ngấm ngầm chia phe, một lớp học chuẩn bị hội trại, một gia đình có anh em không nhìn mặt nhau.

"Một lòng" trong văn thư xưa

Bình Ngô đại cáo có câu được nhiều người nhớ: "Tướng sĩ một lòng phụ tử". Hình ảnh cha con được dùng để nói quan hệ giữa người chỉ huy và người lính: không phải trên ra lệnh, dưới làm theo, mà gắn bó như người một nhà. Cũng trong mạch ấy là hình ảnh cả nước như một nhà cùng đứng lên. Đọc theo đại cục, đây là lời giải thích vì sao một lực lượng ban đầu nhỏ có thể đi qua mười năm gian khổ.

Thời Trần có hội nghị Diên Hồng, được sử sách và sách giáo khoa nhắc nhiều: trước cuộc kháng chiến lần thứ hai, triều đình mời các bậc cao niên trong cả nước về hỏi ý nên đánh hay nên hòa, và nhận được tiếng đồng lòng xin đánh. Không đi vào chi tiết, điều đáng giữ là cách làm: một quyết định hệ trọng được đưa ra hỏi rộng, để khi bắt tay vào làm, người làm cảm thấy đó là quyết định của chính mình.

Hai hình ảnh ấy cùng chỉ ra một điều mà nhóm làm việc hôm nay hay quên: đoàn kết không tự có khi người ta ngồi chung một phòng. Nó được tạo ra bằng cách người ta được hỏi, được gánh cùng và được đối xử như người trong nhà. Lời kêu gọi chỉ đến sau, để gọi tên một thứ đã có thật.

Ba điều kiện để "một lòng" có thật

Mục đích chung đủ lớn và đủ rõ. Người ta chỉ gác lợi ích riêng khi thấy có điều lớn hơn đáng để gác. Mục đích mơ hồ như "phát triển công ty" không đủ; mục đích như "giữ đủ việc cho cả xưởng qua năm khó" thì đủ. Mục đích càng gần với cuộc sống thật của từng người, sức kéo càng lớn.

Gánh vác công bằng. Đoàn kết rạn nhanh nhất khi một nhóm thấy mình gánh nặng hơn mà được ít hơn. Công bằng ở đây là mọi người thấy cách chia có lý và được nói rõ, dù phần mỗi người không bằng nhau tuyệt đối.

Người trên đi trước. Hình ảnh tướng sĩ như cha con chỉ đứng được khi người làm "cha" chịu phần khó trước. Người quản lý đòi nhóm tăng ca trong khi mình về sớm thì mọi lời nói về đoàn kết đều mất giá.

Được hỏi trước khi được giao. Đây là bài học từ Diên Hồng. Người được hỏi ý, dù cuối cùng ý mình không được chọn, vẫn gắn với quyết định hơn người chỉ được báo kết quả.

Ghi nhận công bằng sau khi xong việc. Đoàn kết qua được lúc khó nhưng có thể vỡ lúc chia công. Ghi nhận đúng người, đúng phần, kể cả những người làm việc thầm lặng phía sau, là cách giữ cho lần sau mọi người còn muốn gánh cùng nhau.

Gác hiềm khích riêng để giữ việc chung

Sử cũ có ghi chuyện Trần Quốc Tuấn gác lại mối hiềm khích trong họ tộc để đặt việc nước lên trên, và câu chuyện này thường được kể như tấm gương về thái độ của người có trọng trách. Bài này không thuật lại chi tiết; điều đáng giữ là ý: người đứng ở vị trí cao nhất có nhiều lý do riêng nhất để chia rẽ, nên cũng là người phải gác lại trước.

Trong một tổ chức hôm nay, rạn nứt nguy hiểm nhất thường không ở dưới mà ở giữa: hai trưởng phòng ganh nhau, hai người phó tranh một vị trí, hai nhánh trong một gia đình lớn còn giận nhau chuyện cũ. Mỗi người có một nhóm theo mình, và cuộc ganh đua của hai người biến thành ranh giới chia đôi cả tập thể. Người ở dưới thấy rõ điều đó hơn người ở trên tưởng.

Câu tự hỏi dành cho người đang có một mối hiềm khích: nếu tập thể này gặp khó trong sáu tháng tới, mối hiềm khích của mình sẽ làm nó yếu đi bao nhiêu? Nếu câu trả lời là đáng kể, gác lại là một nước đi đại cục, chẳng có gì gọi là thua người kia. Gác lại không có nghĩa là quên; chỉ là để nó sang sau khi việc chung đã yên.

Dấu hiệu nhóm đang rạn, nguyên nhân thường gặp và cách vá

Rạn nứt hiếm khi lộ ra bằng một cuộc cãi lớn. Nó hiện ra qua những dấu hiệu nhỏ, và mỗi dấu hiệu thường chỉ về một nguyên nhân khá rõ.

Dấu hiệuNguyên nhân hay gặpCách vá
Thông tin đi theo phe, nhóm này biết trước nhóm kiaHai người có ảnh hưởng đang ganh nhauĐưa thông tin quan trọng ra cùng lúc cho mọi người
Người ta khen việc của nhóm mình, chê việc nhóm khácMục đích chung đã mờ, ai cũng chỉ nhìn chỉ tiêu riêngNhắc lại mục đích chung bằng một con số mọi người cùng chịu
Việc khó không ai nhậnCảm giác gánh vác không công bằngNói rõ cách chia việc và cách ghi nhận
Cuộc họp toàn thể im lặng, chuyện thật bàn sau lưngNgười ta không còn tin ý kiến mình được ngheHỏi riêng từng người trước, rồi đưa ý kiến chung ra họp
Người mới không hòa vào đượcNhóm cũ khép kín, coi người mới là người ngoàiGhép cặp người mới với người cũ trong một việc cụ thể

Vá sớm thì rẻ. Một cuộc nói chuyện riêng lúc dấu hiệu mới xuất hiện tốn mười lăm phút; một cuộc chia tách sau khi rạn hẳn có thể tốn cả năm và mất người giỏi.

Tình huống: lớp trưởng lớp 11 ở Hải Phòng chuẩn bị hội trại

Lớp 11 của em Ngân ở Hải Phòng chuẩn bị hội trại trường. Lớp chia hai phe: một nhóm muốn dựng trại thật đẹp, một nhóm muốn tập văn nghệ thật kỹ, và cả hai đều thấy nhóm kia ích kỷ. Ngân làm lớp trưởng và thử cách làm sau, có sự góp ý của cô chủ nhiệm:

  1. Hỏi riêng mỗi nhóm điều họ lo nhất, thay vì để hai bên cãi nhau trong giờ sinh hoạt.
  2. Đưa ra một mục đích chung mà cả hai nhóm đều muốn: cả lớp có một kỷ niệm vui, không ai bị bỏ ra ngoài.
  3. Chia việc sao cho mỗi bạn đều có phần ở cả hai mảng, mỗi người một việc chính, một việc phụ.
  4. Lớp trưởng và lớp phó nhận những việc ít ai muốn làm nhất: mang đồ, dọn dẹp sau cùng.
  5. Hẹn giờ gặp lại sau mỗi ba ngày, mỗi nhóm kể mình đang vướng gì, cả lớp cùng gỡ.

Hội trại năm ấy không cần nói ai thắng ai. Điều cô chủ nhiệm để ý là sau hội trại, hai nhóm ngồi lẫn vào nhau trong lớp. Đoàn kết đã đến từ cách chia việc và cách người trên đi trước, không từ một bài phát biểu nào.

Hỏi ý rộng như Diên Hồng: khi nào nên, khi nào không

Tinh thần hỏi ý cả tập thể rất đáng học, nhưng không phải quyết định nào cũng nên đưa ra hỏi rộng. Dưới đây là cách phân biệt.

  • Nên hỏi rộng khi quyết định sẽ đòi mọi người cùng gánh. Ai phải góp sức thì nên được nói trước.
  • Nên hỏi rộng khi cần biết lòng người. Diên Hồng không chỉ để lấy ý kiến mà còn để biết tinh thần chung đang ở đâu.
  • Không nên hỏi rộng khi cần chuyên môn sâu. Việc kỹ thuật nên hỏi người hiểu, rồi giải thích cho mọi người.
  • Không nên hỏi rộng khi thời gian không cho phép. Lúc khẩn cấp, người có trách nhiệm phải quyết, rồi giải thích sau.
  • Không hỏi khi đã quyết xong. Hỏi cho có, rồi làm theo ý định sẵn, làm hỏng lòng tin nhanh hơn không hỏi gì.

Cái được lớn nhất của việc hỏi rộng là người ta coi quyết định là của mình. Cái mất là thời gian và đôi khi là sự rối. Người nhìn đại cục cân hai thứ này trước khi chọn cách quyết.

Một cách làm dung hòa thường dùng được: hỏi rộng về mục đích và những điều mọi người lo, rồi để một nhóm nhỏ hiểu việc quyết cách làm. Người ta được nói về điều họ quan tâm, còn quyết định kỹ thuật vẫn nằm trong tay người hiểu.

Đoàn kết không có nghĩa là ai cũng đồng ý

Một hiểu lầm làm hỏng nhiều tập thể là coi đoàn kết như sự im lặng đồng thuận. Người nêu ý trái bị coi là "gây mất đoàn kết", nên dần dần không ai nói thật. Tập thể trông yên ổn, nhưng những vấn đề thật bị giấu đi cho tới khi bùng ra không gỡ được.

Đọc theo đại cục, "một lòng" là cùng hướng về một mục đích, không phải cùng một ý kiến về cách làm. Trước một quyết định, càng nhiều ý trái được nói ra càng tốt; sau khi đã quyết, mọi người cùng làm, kể cả người từng phản đối. Đó là thứ đoàn kết bền: được tranh luận thật, rồi được làm cùng thật.

Trong gia đình cũng vậy. Hai anh em có thể khác ý nhau về cách chăm cha mẹ, nhưng vẫn một lòng ở chỗ cùng muốn cha mẹ được chăm tốt. Gọi tên được điểm chung ấy trước khi bàn chuyện khác nhau giúp cuộc nói chuyện không trượt thành ai đúng ai sai. Cách tự kiểm: trong nhóm của bạn, lần cuối có người nói ý trái trong một cuộc họp là khi nào, và người đó có bị đối xử khác đi sau đó không.

Câu hỏi thường gặp

Câu tướng sĩ một lòng phụ tử nằm trong tác phẩm nào?

Câu này nằm trong Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi, ban bố đầu năm 1428 sau khi khởi nghĩa Lam Sơn thắng lợi. Hình ảnh cha con được dùng để nói sự gắn bó giữa người chỉ huy và người lính.

Hội nghị Diên Hồng có ý nghĩa gì với tư duy đại cục?

Theo cách đọc của Đại Cục, Diên Hồng cho thấy một quyết định hệ trọng được đưa ra hỏi rộng, để những người sẽ phải gánh vác coi đó là quyết định của chính mình. Nhờ vậy sức đồng lòng có thật khi bắt tay vào làm.

Làm sao biết nhóm làm việc của mình đang rạn nứt?

Bạn nên để mắt tới việc thông tin đi theo phe, việc khó không ai nhận, cuộc họp im lặng nhưng chuyện thật bàn sau lưng, và người mới không hòa vào được. Mỗi dấu hiệu thường chỉ về một nguyên nhân có thể vá sớm.

Có nên hỏi ý kiến cả nhóm trước mọi quyết định không?

Không cần. Nên hỏi rộng khi quyết định đòi mọi người cùng gánh hoặc khi cần biết lòng người. Việc cần chuyên môn sâu hay việc khẩn cấp thì người có trách nhiệm nên quyết, rồi giải thích rõ cho mọi người.

Nói ý trái trong cuộc họp có phải là gây mất đoàn kết không?

Không. Đoàn kết là cùng hướng về một mục đích, không phải cùng một ý kiến. Tranh luận thật trước khi quyết rồi cùng làm sau khi quyết là thứ đoàn kết bền hơn sự im lặng đồng thuận.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138