DaiCuc.comĐại Cục
Tư tưởng trong binh thư, hịch văn

Cách đọc binh thư, hịch văn cho đời thường: tách nguyên lý khỏi mẹo và bối cảnh

Đọc binh thư, hịch văn cho đời thường dễ sai vì trích câu rời và đem chuyện chiến trận vào chỗ làm. Cách tách nguyên lý, mẹo, bối cảnh và kiểm một câu trích có thật.

Small group of young Vietnamese adults sitting in a circle on wooden floor of a quiet pine forest cabin, blank notebooks open, discussing, soft window light, overhead angle

Đọc binh thư và hịch văn cho đời thường đúng cách là tách mỗi ý thành ba lớp: nguyên lý còn dùng được hôm nay, mẹo chỉ hợp với hoàn cảnh xưa, và bối cảnh thời đại khiến lời lẽ như vậy. Chỉ mượn lớp thứ nhất. Đọc gộp cả ba lớp là cách nhanh nhất để biến một văn bản hay thành lời khuyên sai.

Ngày nay có rất nhiều sách, bài viết, đoạn video "binh pháp áp dụng vào kinh doanh", "học binh thư để thắng ở công sở". Phần lớn trong số đó trích câu rời, bỏ bối cảnh, và có không ít câu được gán nhầm hoặc bịa ra. Bài này đưa ra một cách đọc có phương pháp, một bộ câu hỏi để soi mỗi câu trích, và một lộ trình đọc cho người mới bắt đầu với văn bản Việt thời phong kiến.

Vì sao người hôm nay hay đọc sai binh thư

Lỗi phổ biến nhất là đọc câu rời. Một câu hay được tách khỏi văn bản, rồi được dán vào một tình huống hoàn toàn khác. Câu nói về cách đối phó quân xâm lược bị đem ra dạy cách đối xử với đồng nghiệp; câu nói về lúc nước nguy bị dùng để biện hộ cho một quyết định kinh doanh liều lĩnh. Câu chữ vẫn vậy, nhưng nghĩa đã bị đổi.

Lỗi thứ hai là coi mọi quan hệ là chiến tranh. Câu "thương trường là chiến trường" nghe có vẻ sắc bén, nhưng chiến tranh và làm ăn khác nhau ở một điểm cốt lõi: chiến tranh có kẻ địch phải đánh bại, còn trong làm ăn, đối thủ hôm nay có thể là đối tác ngày mai, và khách hàng không phải đất để chiếm. Người mang tư duy chiến trận vào chỗ làm thường thắng vài trận nhỏ rồi mất hết quan hệ.

Lỗi thứ ba là tuyệt đối hóa. Văn bản cổ được coi như chân lý tuyệt đối, ai đặt câu hỏi bị coi là thiếu tôn trọng. Thật ra cách tôn trọng tốt nhất với người xưa là đọc kỹ, hiểu đúng hoàn cảnh của họ, và chỉ mượn điều còn hợp. Chính những người viết binh thư cũng nhấn mạnh việc tùy thời mà biến, không ai dạy làm theo khuôn cứng.

Ba lớp trong một văn bản binh thư

Bảng dưới lấy ví dụ từ những văn bản quen thuộc để cho thấy ba lớp khác nhau thế nào. Cách xếp lớp là cách đọc của Đại Cục, bạn có thể không đồng ý ở từng dòng; điều quan trọng là thói quen tách lớp.

Ý trong văn bảnLớp nguyên lý, mượn đượcLớp mẹo hoặc bối cảnh, không mượn
Khoan thư sức dân, lời dặn năm 1300Nuôi sức người lúc yên để có gốc lúc khóCách thu thuế, đặt lính của thời phong kiến
Lấy đoản binh chế trường trậnKhông đấu vào chỗ mạnh của bên kiaCách đánh cụ thể của quân thời Trần
Hịch tướng sĩ phê phán thú vuiGọi tên thói quen đang làm lơi sức tập thểLời lẽ gay gắt của lúc nước sắp có giặc
Việc nhân nghĩa cốt ở yên dânĐặt mục đích cuối lên trước thắng thuaCách hiểu nhân nghĩa gắn với quân chủ thời ấy
Thư dụ hàng thời Lam SơnThuyết phục bằng tình thế thật, chừa đường luiLời lẽ ngoại giao giữa các bên giao chiến

Khi gặp một câu trích mới, hãy thử tự điền vào hai cột phải. Nếu bạn không điền được cột giữa, có thể câu ấy không có nguyên lý gì để mượn, chỉ là một câu nghe hay.

Năm câu hỏi trước khi dùng một câu trích

Trước khi đưa một câu binh pháp vào bài thuyết trình, vào lời khuyên cho con, hay vào một quyết định, hãy đi qua năm câu hỏi này.

  • Câu này có thật không, và của ai? Tìm trong bản dịch có tên người dịch, sách giáo khoa hoặc sử cũ. Không tìm được nguồn thì đừng dùng tên người xưa.
  • Câu này nói trong hoàn cảnh nào? Đang có giặc, đang hỏi kế, hay đang tổng kết sau chiến thắng? Hoàn cảnh quyết định nghĩa.
  • Nó trả lời câu hỏi gì? Một câu về cách giữ nước có thể không trả lời được câu hỏi về cách bán hàng.
  • Nguyên lý bên dưới là gì? Viết lại bằng lời thường, không dùng từ cổ. Nếu không viết lại được, có thể mình chưa hiểu.
  • Đem vào đây có làm ai bị coi như kẻ địch không? Nếu có, rất có thể bạn đang mượn sai lớp.
  • Có cách nói bằng lời thường không? Nhiều khi một lời khuyên giản dị nói rõ hơn câu trích cổ. Dùng câu cổ chỉ khi nó thêm được sức nặng, không phải để trang trí.

Năm câu hỏi này tốn vài phút. Bỏ qua chúng thì có thể bạn đứng trước cả phòng họp trích một câu không có thật, hoặc dạy con một điều mà người xưa không hề nói.

Kiểm một câu trích: có thật hay bị gán

Trên mạng có rất nhiều câu được giới thiệu là "lời Trần Hưng Đạo", "binh pháp Nguyễn Trãi", nhưng không có trong văn bản nào. Có câu là lời bình của người đời sau bị nhầm thành lời gốc, có câu là của một nhân vật khác bị gán sang, có câu được viết hoàn toàn mới cho hợp với một bài quảng cáo. Câu càng gọn, càng giống khẩu hiệu thì càng nên nghi.

Nguồn để kiểm với người đọc phổ thông khá rõ. Các văn bản như Hịch tướng sĩ, Bình Ngô đại cáo, Nam quốc sơn hà có trong sách giáo khoa và nhiều bản dịch có tên người dịch. Những lời nói của các nhân vật thời Trần, thời Lê thường được chép trong Đại Việt sử ký toàn thư, có bản dịch tiếng Việt. Nếu một câu không xuất hiện ở những nơi ấy, hãy coi nó là chưa xác minh.

Một phép thử thực tế: khi định trích, hãy hỏi mình câu này nằm ở đoạn nào của văn bản, đoạn trước và đoạn sau nói gì. Nếu không trả lời được, bạn đang trích từ trí nhớ của người khác, không phải từ văn bản. Thà nói "có một ý trong binh thư xưa cho rằng" còn hơn gán một câu chưa chắc cho người có thật. Đó cũng là cách Đại Cục chọn khi viết: chỉ trích câu ngắn đã chắc, còn lại diễn ý và ghi rõ là cách đọc.

Tình huống: nhóm đọc sách ở Lâm Đồng đọc mỗi tháng một văn bản

Sáu bạn trẻ ở Lâm Đồng lập một nhóm đọc sách lịch sử, gặp nhau mỗi tháng một buổi tối. Ban đầu buổi nào cũng thành cuộc kể chuyện chiến công, vui nhưng không đọng lại gì. Nhóm đổi cách làm như sau:

  1. Mỗi tháng chỉ chọn một văn bản ngắn, đọc trọn, không đọc trích đoạn trên mạng.
  2. Một bạn chuẩn bị bối cảnh trong năm phút: văn bản ra đời lúc nào, ai viết cho ai, để làm gì.
  3. Cả nhóm cùng tách ba lớp: mỗi người chọn một ý và điền vào bảng nguyên lý, mẹo, bối cảnh.
  4. Mỗi người kể một tình huống trong đời mình mà nguyên lý ấy dùng được, và một tình huống mà dùng vào sẽ sai.
  5. Kết thúc bằng một câu hỏi mở để mang về, không cần ai trả lời đúng.

Sau nửa năm, nhóm nhận ra thứ họ học được nhiều nhất không phải các câu trích, mà là thói quen hỏi "trong hoàn cảnh nào" trước khi tin một lời khuyên, kể cả lời khuyên của người hôm nay.

Những thứ không nên mượn từ binh thư

Coi người cùng làm việc là địch. Văn bản quân sự viết cho tình thế có kẻ địch thật. Đồng nghiệp, đối tác, hàng xóm không phải kẻ địch, và đối xử với họ như vậy sẽ phá hỏng chính tập thể bạn cần.

Mẹo đánh lừa. Mưu kế lừa đối phương trong chiến tranh không phải mẫu hành xử cho đời thường. Lừa trong làm ăn hay trong gia đình đổi một lợi nhỏ lấy mất lòng tin.

Sẵn sàng hi sinh người khác. Chiến tranh đôi khi buộc phải chấp nhận tổn thất. Đem lối nghĩ ấy vào chỗ làm, coi nhân viên là quân có thể bỏ, là trái với chính tư tưởng khoan thư sức dân của người xưa.

Giọng văn gay gắt. Lời hịch gay gắt vì lúc ấy cần thế. Dùng lại trong một cuộc họp hay bữa cơm gia đình chỉ khiến người nghe thấy bị dọa.

Thói quen chia mọi thứ thành thắng và thua. Văn bản thời chiến đặt mọi việc trong thế được mất của hai bên. Đời thường có rất nhiều việc mà cả hai cùng được, hoặc chẳng ai cần thắng. Người đọc binh thư quá nhiều mà không tách lớp dễ nhìn bữa cơm, cuộc họp, cả việc dạy con thành một trận đấu, rồi mệt vì phải thắng ở mọi nơi.

Lộ trình đọc gợi ý cho người mới

Nếu bạn muốn bắt đầu đọc văn bản Việt thời phong kiến theo hướng đại cục, đây là một thứ tự dễ đi, từ ngắn tới dài. Mỗi văn bản đều có bản dịch phổ biến.

Thứ tựVăn bảnĐọc để thấy gì
MộtNam quốc sơn hàCách một lời khẳng định ngắn tạo chính danh
HaiHịch tướng sĩCấu trúc một lời kêu gọi kèm việc làm
BaLời Trần Hưng Đạo dặn vua năm 1300, chép trong sử cũNguyên lý giữ nước nói gọn: đoản chế trường, khoan thư sức dân
BốnBình Ngô đại cáoMục đích yên dân và cách kết thúc một cuộc chiến
NămMột số thư trong Quân trung từ mệnh tậpThuyết phục bằng tình thế thật

Không cần đọc nhanh. Một văn bản mỗi tháng, đọc kỹ, tách lớp, rồi thử dùng một nguyên lý trong đời mình, đáng giá hơn đọc lướt mười cuốn sách "binh pháp ứng dụng".

Nếu đọc cùng con ở tuổi trung học, bạn có thể đi theo đúng thứ tự này, nhưng đổi câu hỏi cho hợp: không hỏi con nhớ được câu nào, mà hỏi con thấy người viết đang muốn người nghe làm gì, và nếu là người nghe lúc ấy thì con sẽ nghĩ sao. Câu hỏi "nếu là mình" giúp văn bản cũ sống lại mà không cần học thuộc.

Câu hỏi thường gặp

Có nên đọc binh thư để áp dụng vào kinh doanh không?

Có thể, nếu bạn chỉ mượn lớp nguyên lý như chuẩn bị trước, giữ sức đội ngũ, chọn chỗ đấu hợp với mình. Không nên mượn mẹo đánh lừa hay coi đối thủ, khách hàng như kẻ địch, vì làm ăn cần quan hệ lâu dài.

Làm sao biết một câu binh pháp trên mạng có thật không?

Hãy tìm câu ấy trong bản dịch có tên người dịch, sách giáo khoa hoặc sử cũ như Đại Việt sử ký toàn thư. Nếu không tìm được đoạn văn chứa câu ấy, hãy coi là chưa xác minh và đừng gán cho người xưa.

Thương trường là chiến trường có đúng không?

Chỉ đúng một phần. Cả hai đều có cạnh tranh và cần chuẩn bị, nhưng chiến tranh có kẻ địch phải đánh bại, còn trong làm ăn đối thủ có thể thành đối tác và khách hàng không phải đất để chiếm. Mang trọn tư duy chiến trận vào làm ăn dễ hỏng quan hệ.

Người mới nên bắt đầu đọc văn bản nào?

Nên bắt đầu từ văn bản ngắn như Nam quốc sơn hà, rồi tới Hịch tướng sĩ, lời dặn năm 1300 của Trần Hưng Đạo, Bình Ngô đại cáo. Mỗi tháng một văn bản, đọc kỹ và tách lớp, sẽ hiệu quả hơn đọc lướt nhiều sách.

Tách nguyên lý khỏi bối cảnh nghĩa là gì?

Là viết lại ý của văn bản bằng lời thường, bỏ đi những chi tiết chỉ đúng với thời chiến tranh phong kiến. Phần còn lại, nếu vẫn đúng với đời sống hôm nay, là nguyên lý có thể mượn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138